قازاقستانداعى يسلامدىق قارجىلاندىرۋ, دامۋ پەرسپەكتيۆالارى

ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى

“بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى”, “باعالى قاعازدار رىنوگى تۋرالى” زاڭدارعا جانە بىرقاتار باسقا دا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە ەلدەگى يسلامدىق قارجىلاندىرۋعا قاتىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەننەن كەيىن ءىس جۇزىندە يسلامدىق بانكينگتىڭ دامۋى ءۇشىن قۇقىقتىق جاعدايلار جاسالدى. قازاقستان بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى زايىرلى قوعام ءۇشىن قۇپتارلىق يسلامدىق بانكينگتىڭ مودەلىن تۇڭعىش رەت قۇرىپ قانا قويماي, كلاسسيكالىق جانە يسلامدىق جۇيەلەر ۇيلەسىمدىگىنىڭ قولايلى فورماتىن جاساپ وتىر. قازاقستانداعى يسلامدىق قارجىنىڭ ءالى ۇزاققا سوزىلماعان تاريحى كورسەتىپ وتىرعانداي, جۇيەلەردىڭ ءوزارا بەيىمدىلىگى جامان ەمەس, انتاگونيزم جوق, الايدا كەيىن ونىڭ دامۋ بارىسىندا بىرقاتار ەرەكشە ماسەلەلەر مەن پروبلەمالاردى دا شەشۋگە تۋرا كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا كلاسسيكالىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن قاتار رەسپۋبليكادا العاشقى مىناداي يسلامدىق ينستيتۋتتار تىركەلىپ, جۇمىس ىستەۋدە: Al نilal بانكى, اوقو قاتىسۋشىسى – “Fattah Finance” يسلامدىق ينۆەستيتسيالىق قورىن باسقاراتىن بروكەرلىك كومپانيا; وتاندىق جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بەلسەندى ىنتىماقتاسۋ ارقىلى قازاقستانداعى يسلامدىق قارجى نارىعىنىڭ جۇيەلىك جانە جان-جاقتى دامۋىنا ىقپال ەتە الاتىن يسلامدىق قارجىنى دامىتۋ قاۋىمداستىعى. تاكافۋل-ساقتاندىرۋدىڭ ەكى ءتۇرىن: شەت ەلگە باراتىن تۇلعالاردى ەرىكتى ساقتاندىرۋدى; جازاتايىم جاعدايلاردان تاكافۋل-ساقتاندىرۋدى جۇزەگە اسىراتىن “تاكافۋل” ءوزارا ساقتاندىرۋ قوعامى” وك العاشقى يسلامدىق ساقتاندىرۋ كومپانياسى تىركەلدى. اوقو دەرەكتەرى بويىنشا وتكەن جىلى كومپانيا 70-تەن اسا ساقتاندىرۋ ءپوليسىن جازعان. يسلامدىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قازاقستاندا بەلسەندى قالىپتاسۋى الەمدىك داعدارىستىڭ وتكىر كەزەڭىنە سايكەس كەلگەنىن اتاپ وتكەن ماڭىزدى. بەلسەندىلىك كوبىنە وبەكتيۆتى سەبەپپەن: الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ يسلامدىق بانكينگتى شارپىماۋىمەن ءتۇسىندىرىلدى. ەكىنشى سەبەپ – قازاقستاننىڭ بالامالى قارجى جۇيەسىن قابىلداۋىنا زاڭنامالىق تۇرعىدان دايىن بولۋى. وسى دايىندىق قارجى جۇيەسىنىڭ بۇل باعىتتاعى ون جىلدان استام باياۋ قوزعالىسىنىڭ قورىتىندىسى بولدى. وتىمدىلىك داعدارىسى جانە بالامالى قور جيناۋ كوزدەرىن بەلسەندى ىزدەۋ كاتاليزاتور بولدى. پراكتيكا كورسەتىپ وتىرعانداي, كاپيتالدىڭ الەمدىك نارىقتارىنىڭ قازىرگى كەزدە بايقالىپ وتىرعان جاندانۋى قازاقستاننىڭ يسلامدىق بانكينگ جاعىنا قاراي جىلجۋىنا كەدەرگى بولمادى. بۇل سالاداعى كوپ ۆەكتورلىق ساياساتىنىڭ نىعايا تۇسكەنىن اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل جايىندا ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ (قرۇب) الماتى قالاسىنداعى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىن دامىتۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى دارحان نۇرپەيىسوۆپەن جان-جاقتى اڭگىمەلەسەمىز. ناقتى پايداعا قاراي – دارحان قادىرباي ۇلى, كلاسسيكالىق قارجى سەكتورىنداعى احۋالدىڭ قالاي قا­لىپتاساتىندىعىنا قاراماستان قازاق­ستانداعى يسلامدىق بانكينگ دامي بەرەدى دەگەن قورىتىندى قانشالىقتى شىن­دىق­قا جاناسىمدى؟ – زاڭدارعا تۇزەتۋلەردىڭ ەنگىزىلۋى وسى قارجى سالاسىن ءىس جۇزىندە دامىتۋ نيەتىنىڭ بارىنشا بايىپتى ەكەندىگىن كورسەتەدى. ودان كەيىن دە جاسالعان قادامدار وسى قورىتىن­دىنى راستايدى. رەتتەۋشىلەر يسلامدىق قار­جىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى حالىقارالىق ستان­دارتتارىن ەسكەردى. ناتيجەسىندە اوقوقرا بايلانىس جانە اقپارات; يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار; قارجى; ەكونوميكالىق دا­مۋ جانە ساۋدا مينيسترلىكتەرىمەن, ءسىم, ققا, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىمەن, سونداي-اق قر ۇب-مەن بىرلەسىپ “قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا يسلامدىق قارجىلان­دىرۋدى دامىتۋ جونىندەگى 2010-2012 جىل­دار­عا ارنالعان بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار جوس­پارىن بەكىتۋ تۋرالى” قاۋلى جانە بۇيرىق قابىلدادى. قۇجاتتار توپتاماسى “جول كار­تاسى” دەگەن ات الدى. ول مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ينۆەستيتسيالار تارتۋ, يسلامدىق قارجى قۇرالدارىن دامىتۋ جانە ەندىرۋ جونىندەگى ۇيلەسكەن ءىس-شارالاردان تۇرادى, يسلامدىق قارجى ينستيتۋتتارىن تارتۋ جانە اشۋ جونىندەگى جاعدايلاردى قالىپتاس­تىرۋدى كوزدەيدى. كورپوراتيۆتىك ەميتەنتتەر ءۇشىن بەنچمارك (ينۆەستيتسيالاردىڭ ناتيجەلىلىگىن سالىستى­رۋ ءۇشىن ۇلگى بولىپ تابىلاتىن كورسەتكىش نەمەسە قارجىلىق اكتيۆ, كىرىستىلىك) قۇرۋ ماق­ساتىندا تاۋەلسىز يسلامدىق باعالى قاعازدار شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر.  يسلامدىق قارجى جونىندە قازاقستاندا دا, شەت ەلدەردە دە ءتۇرلى حالىقارالىق فورۋمدار مەن كونفەرەنتسيالار تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ تۇرادى. يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قارجىلىق ساۋاتتىلىق­تى كوتەرۋ ماقساتىندا اوقو اكادەميا­سىندا يسلامدىق قارجىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن قاعيداتتارىن اشىپ كورسەتەتىن بىرقاتار سەمينارلار, سونداي-اق لوندون باعالى قا­عازدار مەن ينۆەستيتسيا­لاردىڭ اككرەديتتەلگەن ينستيتۋتىنىڭ (CISI) يسلامدىق قارجى­لاندىرۋ بىلىكتىلىگى (IFQ) بويىنشا وقىتۋ وتكىزىلدى. العا قادام باسقان ارىپتەستىك – زاڭنامالىق بازانى دامىتۋ تۋرالى, وقىتۋ ۇدەرىستەرى تۋرالى ايتارلىقتاي كوپ ايتىلادى, بۇل كەز كەلگەن جاڭا سالا قىزمەتىنىڭ دامۋى ءۇشىن قاجەتتى شارت ەكەندىگى تۇسىنىكتى. ءبىزدىڭ, سونىڭ ىشىندە وقىرماندارىمىزدىڭ قازاقستاننىڭ ءسوز­دەن ىسكە كوشكەندىگى جايىندا, نارىق­تاعى ايتارلىقتاي ىلگەرى جىلجۋ تۋرالى قويا­تىن سۇراقتارى دا از ەمەس. –  يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋعا باعىتتالعان ناقتى قادامداردىڭ زاڭدارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەنگە دەيىن جاسالعاندىعىن ايتار ەدىم. قوعامدا قىزۋ تالقىلانباعانمەن, ولار ناقتى جوبالار بولاتىن. وتاندىق ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ يسلامدىق بانكتەرمەن جانە يسلام دامۋ بانكىمەن ارىپتەستىگى وعان مىسال بولا الادى. قاراجات جەكە ساۋدا وپەراتسيالارى ءۇشىن دە, بيزنەستىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن كوممەرتسيالىق كرەديتتەۋ ماقسا­تىن­دا دا تارتىلدى. مۋراباحا (ساتىپ الۋ-ساتۋ شارتى) ءونىمى ارقىلى قازاقستاندىق كوم­پا­نيالاردىڭ قىزمەتىن قارجىلاندىرۋ كەزىندە ءداستۇرلى بانكتەر اگەنتتەر رەتىندە بولدى. مۋراباحا قاعيداتتارىنا سايكەس بانك كليەنت­تىڭ اتىنان يسلامدىق قارجىلاندىرۋعا ءساي­كەس كەلەتىن بەلگىلى ءبىر تاۋاردى ساتىپ الادى, سودان سوڭ ونى كليەنتكە ۇستەمەاقى قوسىپ ساتادى,  سوماسىن تاراپتار الدىن الا كەلىسىپ الادى جانە ول بەلگىلى ءبىر مەرزىم ىشىندە تولەنۋى ءتيىس. استانادا “ابۋ-دابي پلازا” وتەلىن اشۋ تۋرالى جانە العاشقى يسلام بانكىن اشۋ تۋ­رالى ۇكىمەتارالىق ەكى كەلىسىمگە قول قويىل­عانىن دا اتاپ وتكەن ءجون. الايدا, ءبىرىنشى جوبا ازىرگە توقتاتىلعان. ال ەكىنشىسى ىسكە اسىرىل­دى: Al Hilal 2010 جىلعى ناۋرىزدان باستاپ جۇمىس ىستەيدى. نەبارى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ول 23 ملن. دوللارعا جۋىق سوماعا تەلەكوممۋنيكاتسيالار, ساۋدا, قۇرى­لىس جانە باسقا سالالاردا كەيبىر جوبانى قارجىلاندىردى. قازىرگى ۋاقىتتا “سامۇرىق-قازىنا” ۇاق Al Hilal-مەن بىرلەسىپ ءۇيد باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بىرنەشە جوبانى قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرىن قا­راس­تىرۋدا. 2011 جىلعى شىلدەدە بانك مەنشىكتى كاپيتالىن 70 ملن. دوللارعا دەيىن ەكى ەسەلەيدى دەپ كۇتىلەدى. بۇدان باسقا “قازاگروقارجى” كومپانيا­سى يسلامدىق قارجىلاندىرۋ قاعيداتتارى بويىن­­شا قاراجات العان كومپانيا رەتىندە مى­سال بولا الادى, ول يسلام دامۋ بانكىنەن (يدب) اگروونەركاسىپ كەشەنى ءۇشىن ليزينگكە جابدىق پەن تەحنيكا ساتىپ الۋعا 30 ملن. دوللار مولشەرىندە زاەم الدى. يدب “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” كولىك جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە دە 400 ملن. دوللار ءبولىپ وتىر. جالپى العان­دا 2011 جىلعا قاراي (ترانسۇلتتىق جوبانى ەسەپتەمەگەندە) يسلامدىق بانكتەردىڭ قازاق­ستانعا 500 ملن. دوللاردان اسا قاراجاتى تارتىلدى. يسلامدىق قارجى بويىنشا نورماتيۆتىك قۇ­­قىقتىق بازانى دامىتۋ قارجىلاندىرۋ كوز­دە­رىن ارتاراپتاندىرۋعا جانە ەلىمىزدە تۇراقتى قارجى جۇيەسىنىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. العاشقى Al Hilal يسلام بانكىنەن باسقا رەسپۋبليكادا قىزمەتتەرى يسلامدىق قارجىلاندىرۋ قاعيداتتارىنا سايكەس كەلەتىن باسقا دا ۇيىم­دار جۇمىس ىستەۋدە. اسا ايرىقشا قۇرىلىمدار دا بار. مىسالى, مالايزيانىڭ AmanahRaya مەملەكەتتىك كومپانياسىمەن بىرلەسىپ رەسپۋبليكادا ينۆەستيتسيالىق قور تۇرىندە قاجىلىق قور يسلامدىق قارجى ءونىمى قۇرىلدى. وندا قاجىلىق جاساۋعا ارنالعان قاراجات جيناق­تال­عان. مۇنداي قوردىڭ قۇرىلۋى  حالىقتىڭ بوس قاراجاتىن جۇمىلدىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, ونىڭ يسلامدىق قارجىلاندىرۋ قاعيداتتارىنا سايكەس جيناقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇعان دەيىن اوقو ققا-مەن بىرلەسىپ يسلامدىق ساقتاندىرۋدى ەندىرۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل قۇجات تالقىلانۋ ۇستىندە, جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ۇكىمەتكە ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل تىزبە ءارى قاراي دا جالعاسا بەرەدى: ەلىمىزدە يسلامدىق قارجىلان­دىرۋدى دامىتۋ قابىلدانعان جول كارتاسىنا سايكەس جالعاسۋدا. زاڭداعى سۋكۋك – نەگىزگى بەلەستەرىن اتاپ وتەيىكشى…  – جول كارتاسى اياسىندا الەمدەگى بىرقاتار جەتەكشى يسلام ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتىلاتىن بولادى. اتاپ ايتقاندا, حالىق­ارالىق يسلامدىق قارجى نارىعى (International Islamic Financial Market), يسلامدىق قارجى ينستيتۋتتارىنداعى بۋحگالتەرلىك ەسەپ پەن اۋديت جونىندەگى ۇيىم (Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions), حالىقارالىق يسلامدىق رەيتينگ اگەنتتىگى (In­ternational Islamic Rating Agency), يسلامدىق قارجى قىزمەتتەرىن كورسەتۋ جونىندەگى كەڭەس (Islamic Financial Services Board) سياقتى جانە باسقالارى. وسى ينستيتۋتتارعا قولداۋ كورسەتۋ اياسىندا بىلۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن قانا­عات­تاندىرۋدان جانە ۇيىمداستىرۋ مىندەتتەرىن شەشۋگە كومەكتەسۋدەن باسقا يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ تۇتاس باعىتتارى داميتىن بولادى. وسىنداي ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – قازاقستاندا يسلامدىق ميكروكرەديتتىك ۇيىم­داردى اشۋ جانە جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ. ليزينگ جانە يپوتەكا سەكتورىن دا دامىتاتىن بولامىز.  جول كارتاسىن ىسكە اسىرۋ ەلدە يسلامدىق قارجى قىزمەتتەرى يندۋسترياسىنىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋعا, ەميتەنتتەردىڭ, ينۆەستورلاردىڭ جانە نارىقتىڭ كاسىبي قاتى­سۋ­شىلارىنىڭ سىني جاعدايلارداعى توبىن قۇرۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى. بۇل قۇجات ال­ماتىنىڭ 2020 جىلعا قاراي ايماقتاعى ال­دىڭعى قاتارلى قارجى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قالىپتاسۋىنا دا ىقپال ەتەتىن بولادى جانە جالپى العاندا قازاقستاننىڭ حالىقارا­لىق دەڭ­گەيدەگى يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ورتالىعى رەتىندە مارتەبەسىنىڭ نىعايۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. يسلامدىق قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ دا­مۋى­نا قاراي وسى سالاداعى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرە بەرەتىنىمىز ءسوزسىز. اتاپ ايتقان­دا, سالىق جانە بانك زاڭناماسىنا ءتيىستى ءوز­گەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ زاڭناماسى يس­لامدىق بانكينگ قىزمەتتەرىن ماماندان­دىرىل­عان يسلامدىق بانكتەرگە عانا كورسەتۋگە ءمۇم­كىندىك بەرەدى. يسلامدىق بانك, “سامۇرىق-قا­زىنا” ۇاق ۇلتتىق حولدينگى, “قازاگرو” ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى جانە ولاردىڭ  100%-دىق ەنشىلەس ۇيىمدارى قۇرعان يسلامدىق ارنايى قارجى كومپانيالارى يس­لامدىق باعالى قاعاز­دار­دىڭ (سۋكۋك) ەميتەنت­تەرى بولا الادى. جاقىن­دا پارلامەنت ءماجى­لىسى يسلامدىق قارجىلان­دىرۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ­ناماعا تۇزەتۋلەردى ماقۇلدادى, ول تۇزەتۋلەر وري­گيناتورلاردىڭ (ەميتەنتتەردىڭ) ءتىزىمىن كەڭەي­تۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, قازاقستاننىڭ تمد جانە ورتالىق ازيا اۋماعىندا تاۋەلسىز سۋكۋك­تىڭ ءبىرىنشى شىعا­رىلىمى ءۇشىن قاجەتتى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازانى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. يس­لامدىق قارجى سالاسىن رەتتەيتىن زاڭنامانى دامىتا وتىرىپ, ءبىز ءالى دە بىرقاتار ماسەلە­لەردى شەشۋىمىز قاجەت. اتاپ ايتقاندا, يسلام­دىق بانكتەر دەپوزيتورلارىنىڭ مۇددەلە­رىن قورعاۋ, سونداي-اق يسلامدىق جانە ءداستۇرلى بانكتەر ءۇشىن تەڭ جاعدايدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك مىندەتتى كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىنە تالاپ ەتكەنگە دەيىنگى پايىزسىز دەپوزيتتەردى قوسۋ قاجەت. تۇزەتۋلەردىڭ بۇل قوماقتى توپتاماسى يسلامدىق ساقتاندىرۋدى ەندىرۋ ءۇشىن زاڭنامالىق جاعداي جاساۋ ماق­ساتىندا قابىل­دانۋى ءتيىس. يسلامدىق بانكتەردى, تاكافۋل-كوم­پانيالاردى, يسلامدىق ينۆەس­تيتسيالىق قورلار­دى, كونسالتينگتىك كومپانيا­لاردى اشۋ ماقسا­تىندا ينۆەستورلار تارتۋ جونىندە دە تۇراقتى تۇردە جۇيەلى جۇمىس ءجۇر­گىزۋىمىز قاجەت. تاۋەكەلدەر مەن كىرىستەردى بولۋدەگى ادىلدىك –  اوقو ماماندارى يسلامدىق بانكينگتى الدىن الا ءارى جان-جاقتى, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا قالىپتاسقان قارجى جۇيەسىنە ونىڭ بەيىمدەلۋ مۇمكىندىگى جانە ونىڭ الەۋەتى تۇرعىسىنان زەردەلەدى. يسلام­دىق قارجىلاندىرۋدىڭ قانداي ارتىق­شىلىقتارىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپ, قانداي كەمشىلىكتەرىنە توقتالار ەدىڭىز؟ – كوپتەگەن ساراپشىلار اتاپ جۇرگەن ماڭىزدى ارتىقشىلىق – يسلامدىق قارجى­لاندىرۋ جۇيەسىنىڭ الەمدىك قارجى داعدا­رىسىنا قارسى ەداۋىر تۇراقتىلىعى. داعدا­رىستان كەيىن دە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ينستيتۋتتارى ارتىق وتىمدىلىك كورسەتىپ وتىر. يسلامدىق قارجى جۇيەسى تۇراقتىلىعىنىڭ ءمانى -  مامىلەگە قاتىسۋشىلار اراسىندا تاۋە­كەلدەر مەن كىرىستەردىڭ ءادىل بولىنۋىندە. دەمەك, مامىلەنىڭ ەكى تارابى دا جوبالاردىڭ كىرىستىلىگى مەن ينۆەستيتسيالاردىڭ قايتارىم­دىلىعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك اتقارادى. يس­لام­دىق قارجىلاندىرۋ قاعيداتتارى ءمامى­لەگە قاتىسۋشىلار اراسىنداعى ءوزارا سەنىمگە, ادىلدىككە, شىندىققا, ايقىندىلىققا ءجا­نە ترانسپارەنتتىلىككە نەگىزدەلگەن, بۇل  ءداس­تۇرلى قارجىلاندىرۋمەن سالىستىرعانداعى نەگىزگى ارتىقشىلىق بولىپ تابىلادى. بۇدان باسقا يسلامدىق قارجىلاندىرۋدا اقشا تاۋار ەمەس, قۇن شاماسى رەتىندە قاراس­تى­رىلادى, سوندىقتان دا ۆاليۋتامەن الىپ­ساتارلىق جۇرگىزۋگە تىيىم سالىنعان. بىرىنشىدەن, پايىزدىق ستاۆكاعا تىيىم يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنا جاتادى, سوندىقتان دا مۇندا ءداستۇرلى بانكتىك دەپوزيتتەر مەن كرەديتتەر جوق. ەكىنشىدەن – تاۋەكەلدەردىڭ ءبولىنۋى. بانك كليەنتتىڭ جوباسىن قارجىلاندىرا وتىرىپ, وعان تەڭ ينۆەستور بولادى, سوعان بايلانىستى, جوعا­رىدا اتاپ وتكەنىمدەي, جوبانىڭ تاۋەكەلدەرىن دە, پايداسىن دا بولىسەدى. ۇشىنشىدەن,  الىپساتارلىق ارەكەتكە تىيىم. بۇل تاعى ءبىر  - بەلگىسىزدىكتى بولدىرماۋ قاعيداتى. ءاربىر مامىلەنى جاساماس بۇرىن ونىڭ بارلىق تالاپتارى: قاتىسۋشىلارى, ءمانى, مەرزىمدەرى جانە ت.ب. ناقتى ايقىندالۋى ءتيىس. تاعى ءبىر تىيىم – بەلگىلى ءبىر تاۋارلارمەن: تەمەكىمەن, الكوگولمەن, قارۋ-جاراقپەن, شوشقا ەتىمەن, قۇمار ويىنداردى دامىتۋمەن جانە ت.ب. بايلانىستى ساۋدا وپەراتسيالارىن قارجى­لان­دىرۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى تىيىم سالىنعان. يسلامدىق بانكينگتىڭ ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە بەيىمدەلۋىنىڭ قيىندىقتارى تۋرالى ايتار بولساق, مەن ەڭ الدىمەن ينستيتۋتسيونالدىق-قۇقىقتىق بازانىڭ جەتكىلىكسىز دامۋىن ايتار ەدىم. ەكىنشىدەن, جاڭادان ەنگىزىلگەن يسلام­دىق قۇرالداردى رەتتەۋ, باقىلاۋ جانە سالىق سالۋ تەتىكتەرىندە قيىندىقتار بار. ءۇشىنشى پروبلەما – مەملەكەتتىك جانە شاريعات با­قىلاۋىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بىلىكتى مامان­دار­دىڭ جوقتىعى. وسىنىڭ ءبارى يسلام بانكتەرىن قۇرۋعا جانە ولار ۇسىناتىن ونىمدەرگە جۇم­سالاتىن شىعىستاردى ايتارلىقتاي ۇلعايتادى. اوقو ءۇشىن يسلامدىق مىندەتتەر – Al Hilal بانكتەن كەيىن ەلىمىزگە باسقا دا قارجى ينستيتۋتتارى كەلەدى دەپ كۇتىل­گەن بولاتىن. الايدا ازىرگە ونداي ويىن­شىلار جوق. بۇل داعدارىس ەنگىزگەن تۇزەتۋ مە؟ – داعدارىستىڭ دا اسەرى بار. بىراق بۇل جەردە باسقاسى ماڭىزدىراق: قارجى قىزبا­لىق­تى كوتەرمەيتىنى بەلگىلى. ازىرگە جۇرتشى­لىق بايقاي بەرمەيتىن جۇمىستار, ۇدەرىستەر جۇرگىزىلۋدە. بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەسى دە كوپ ۇزاماي كورىنىپ قالار. AmanahRaya, “Fattah Finance” اق جانە قازاقستان دامۋ بانكى قۇراتىن يسلام بانكىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتۋعا بولادى. جىلدىڭ اياعىنا دەيىن بۇل بانك جۇمىسىن باستاپ تا كەتۋى مۇمكىن. يسلامدىق قارجى نارىعىنىڭ تاعى ءبىر قاتىسۋشىسى – الماتىدا ءوزىنىڭ وكىلدىگىن اشقان “كۋۆەيت-تۇرىك قاتىسۋ بانكى” قازاق­ستان­دىق بانك نارىعىنا كىرۋ ماسەلەلەرىن بەلسەندى زەردەلەۋدە. يسلامدىق بانك ونىمدە­رىن ۇسىنۋ جونىنەن بانك تۇركياداعى كوشباس­شىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. مەنىڭ ويىمشا, ول نارىقتاعى مىقتى قاتىسۋ­شىلاردىڭ ءبىرى بولادى. – يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ دامۋى قازاقستانعا نە بەرەدى؟ – قازاقستاندا يسلامدىق قارجىلان­دىرۋدىڭ دامۋى ينۆەستورلارعا ينۆەستي­تسيا­لاۋدىڭ بالامالى قۇرالدارىن ۇسىنادى, جالپى العاندا, ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارجى­لىق تۇراقتىلىعىنا قولداۋ كورسەتۋدىڭ قو­سىمشا كوزدەرىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر يسلامدىق قارجىلاندىرۋ سەكتورى - الەمدەگى ەڭ جىلدام دامۋشى سەكتور. ونىڭ الەمدىك اكتيۆتەرى 1 تريلليون دوللار دەپ باعالانادى, بۇل رەتتە ءوسۋ قارقىنى دا سوڭعى جىلدارى ەرەكشە جوعارى - جىلىنا 15-20%. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.           اڭگىمەلەسكەن اللا دەمەنتەۆا.   گلوسساري مۋدارابا  – پايدا مەن زياندى ءبولۋ. مۋشاراكا – بىرلەسكەن قىزمەت تۋرالى كەلىسىم. مۋراباحا – ساتىپ الۋ-ساتۋ شارتى. ساتۋشىنىڭ تاۋاردىڭ سپوت باعاسى جانە مەرزىمىن كەيىنگە قالدىرعانى ءۇشىن  ۇستەمەاقى تۋرالى اقپاراتتى جاريا ەتۋى مۋراباحانىڭ شارتى بولىپ تابىلادى. كەرى ساتۋعا تىيىم سالىنعان. كارد حاسان – زاەم. زاەم تالاپ ەتۋ بويىن­شا كەرى قايتارىلادى. نەسيەلىك پايىزعا تىيىم سالىنعان, بىراق كرەديتورعا سىيلىق بەرۋگە بولادى. يدجارا – وسى وپەراتسيانىڭ نەگىزىندە ارەنداتورعا زاتتان تۇسكەن كىرىستى پايدالانۋ جانە الۋ قۇقىعى بەرىلەدى. تاكافۋل – يسلامدىق ساقتاندىرۋ. سۋكۋك – يسلامدىق باعالى قاعازدار, ينۆەستيتسيالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن شىعارىلادى. باي ال-كالي بي ال-كالي – بورىشتى بو­رىشقا ساتۋ, مىسالى, فورۆاردتىق كەلىسىم­شارتتى ول ءۇشىن تولەمنىڭ مەرزىمىن كەيىنگە قالدىرا وتىرىپ ساتۋ. Riba – ءوسىم الۋ – بورىشتان نەسيەلىك پايىز الۋعا تىيىم. Gharar – بەلگىسىزدىك – قاجەتتى شەكتەن شىعىپ كەتكەن قاساقانا تاۋەكەلگە تىيىم جانە كەلىسىمشارتتاعى بەلگىسىزدىك. Maisir – قۇمارلىق – كەزدەيسوق جاع­دايلاردىڭ توعىسۋى ناتيجەسىندە پايدا الۋ. تىيىم سالىنعان تاۋارلارمەن, قىزمەت­تەرمەن مامىلەلەرگە تىيىم سالىنعان.