قايتا جاڭعىر, قازاق كۇرەسى!..

27 تامىزدا استانادا تۇڭعىش رەت ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇلدەسى ءۇشىن «قازاقستان بارىسى» اتاعىن باسەكەگە سالاتىن تۇيە بالۋان بايگەسى وتكىزىلمەك. «...كۇرەسكە كەڭ اشىقتى سايلادى جۇرت, ارنالعان الىپتارعا ايقاسۋعا» «مىناۋ, مىناۋ, مىناۋ ەر! ءپىل سۇيەكتى, بۇلان ەر, ارىستانداي ايبىندى ەر, جولبارىستاي جۋان ەر. ەرتىستىڭ بويىن سىلىككەن ەر, ەدىلدىڭ بويى ۇرىككەن ەر. ءىربىت, التاي, مەكەرجە, جارمەڭكەدە شىققان ەر. الاتاۋدىڭ الىبىن, الىپ جەرگە سوققان ەر. قاراتاۋدىڭ الىبىن, قاعىپ جەرگە تىققان ەر...»

ءىلياس جانسۇگىروۆ.

كوشپەندى قازاق وركەنيەتىندەگى بالۋان كۇرەسى بابالار ءداستۇرىنىڭ بىزگە قالعان ايرىقشا اسىل مۇراسى دەسەك, ابزال اقيقاتى دا سول. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا سەرپىلگەن ۇلتتىق رۋحپەن بىرگە سوڭعى ۋاقىتتاردا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن قايتا جاڭعىرتۋ ورايىندا يگىلىكتى تالاپ-تالپىنىستار جاسالىپ, ناقتى ىستەر اتقارىلىپ جاتقاندىعى دا بەك جاقسى. ەندەشە, الداعى تامىز ايىندا تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنىڭ 20 جىلدىعى قۇرمەتىنە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جۇلدەسى ءۇشىن قازاق كۇرەسىنەن رەسپۋبليكالىق «قازاقستان بارىسى» جارىسى وتكىزىلەتىن حابارىن ناق وسى رەتتەگى تاعى ءبىر يگى قادام دەپ قابىلداپ, قۋانا سۇيىنشىلەگەنىمىز دە راس. وسى جاعدايدىڭ ءمان-جايىن تولىعىراق بىلمەك ءۇشىن اتالمىش جوبانىڭ اۆتورى, وسىناۋ اۋقىمدى ۇلتتىق سپورت شاراسىنىڭ بەلسەندى ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ءبىرى, كتك تەلەارناسىنىڭ باس ديرەكتورى ارمان شوراەۆقا جولىققان بولاتىنبىز. – ارمان تولەگەن ۇلى, اۋەلى, وسى ءبىر ادەمى يدەيا قالاي تۋدى, سونى ايتى­ڭىزشى؟ – ەل كورىپ, جەر كورىپ دەگەندەي, ءبىر جاعىنان دۇنيەنى تىتىرەتكەن شىڭعىس حاننىڭ ارۋاعىنا ءتاۋ ەتۋ ءۇشىن ەكى-ءۇش جىلدان بەرى كورشىلەس موڭعولياعا ب­ا­رىپ قايتۋ ويدا جۇرەتىن. ءارى قان­داس­تارىمىزدىڭ ۇلكەن ءبىر شوعىرى وسى ەلدە تۇرادى ەمەس پە. ساپاردىڭ ءساتى وتكەن جىلدىڭ شىلدەسىندە ءتۇستى. بايان ولگي ايماعىنىڭ 75 جىلدىعى بولادى ەكەن. سوعان شاقىرۋ الدىق. «دجيپ» كولىكتەرى­مەن شىققانبىز. موڭعوليانىڭ الماتى­داعى كونسۋلى بىزبەن ەرە ءجۇردى. وسكە­مەندى باسىپ, رەسەي شەگىنە كىرىپ, بارناۋلدان تاۋلى-التاي كۇرە جولىنا ءتۇسىپ, ەش قيىندىقسىز تۋرا بايان ولگيگە كەلىپ جەتتىك. مۇندا حالىقپەن كەزدەسىپ, مەرەكەگە قاتىسقاننان كەيىن ۋلان-باتورعا تارتتىق. ارا قاشىقتىعى شامامەن 2 مىڭ شاقىرىمداي. ۋلان-باتورعا كەلسەك, تاۋەلسىزدىك تويى­نىڭ ۇستىنەن تۇستىك. ولار ەڭ ۇلىق مەرەكەسىن قاتارىنان ءۇش كۇن تويلايدى ەكەن. ماعان سوندا قاتتى اسەر ەتكەنى – توي ءتورىنىڭ تورەسىندەي اسپەتتەلگەن, موڭعولشا بوكح دەپ اتالاتىن بالۋان كۇرەسى بولدى. بارشا موڭعول جۇرتى بۇل كۇرەس دەگەندە ىشكەن استارىن جەرگە قويا­دى. موڭعوليانىڭ بۇكىل حالقى 2 ملن. 700 مىڭ بولسا, مىنا دوداعا 2700 بالۋان جينالىپتى. جەكپە-جەك بەلدەسۋلەر وليمپيالىق جۇيەمەن وتكىزىلگەندە, ەكى-ءۇش ساعاتتان كەيىن جاڭاعى 2700-ءدىڭ قاق جارتىسى ۇشىپ كەتەدى. 1350-ءى قالادى. تاعى بىرەر ساعاتتان كەيىن وسىنىڭ جارتىسى قالادى. ەكى كۇن وسىلاي الدىن-الا ىرىكتەۋ جارىستارى وتەتىن كورىنەدى. ستاديوننىڭ قاق ورتاسىندا, كوكمايسا كوگالدىڭ ۇستىندە. كىلەم توسەلمەيدى. ءۇشىنشى كۇنى فينالعا ەكى بالۋان شىق­تى. بىرەۋى قالماق, ەكىنشىسى موڭعول ەكەن. ءبىرىنىڭ سالماعى 180 كيلو, قارسى­لاسىنىكى 175 كيلو دەپ جاريا ەتىلدى. وسى ەكى الىپ ءبىر-ءبىرىن الىسا الماي 4 سا­عات تىرەسىپ كۇرەسكەندە ستاديونداعى 15 مىڭ ادام الگىلەردىڭ قىزىعىنا قارادىق تا وتىردىق. سونىڭ تاماشاسى جۇرتتى باۋراپ الدى. بۇل بەرگى جاعى ەكەن. بۇدان ەكى جىل بۇرىن فينالعا شىققان ەكى بالۋان 8 ساعات كۇرەسىپتى دەيدى. – ويپىرماي, ءا!؟ – بۇرىن قازاقتاردا دا سولاي بولعان عوي. موڭعولداردىڭ كۇرەسى دە قازاق كۇرەسىنە ۇقسايدى. ەندى ءبارىمىز دە كوشپەلىلەر ەمەسپىز بە. تەك ولاردا تىزەسى جەرگە تيسە بولدى, جەڭىلدى دەگەن ءسوز. اسقان الىپ, ءادىس-امالدارى جەتەرلىك, ناعىز كەبەجە قارىن, كەڭ قۇرساق دەيتىندەي شويقارا داۋلەر. ءتورت ساعات بويى ەكەۋى دە تىزەلەرىن جەرگە تيگىزبەي ءجۇردى. – قازاقتىڭ دا ايتاتىنى بار عوي, ءسۇرىندىردى دەپ. – جەڭىلمەي جۇرگەن جىگىت ەكەن, سول جەردە دە جەڭدى. موڭعوليانىڭ پرەزيدەنتى ورتاعا شىعىپ, قولىنداعى ءبىر بىل­عارى سومكەدەن 100 مىڭ دوللار الىپ, الگى باھادۇرگە تابىس ەتتى. سوعان قوسا سول ارادا بۇل باتىرعا «موڭعوليانىڭ ارىستانى» دەگەن اتاق بەردى. – عاجاپ ەكەن! – سونى كورىپ مەن ويعا قالدىم ءارى نامىستاندىم. بۇل عاجاپتىڭ بولاتىن رەتى, اۋسەلەسى قازاقتا عوي. ويتكەنى, شىن مانىندە دە, سپورت سالاسىن الار بولساق, قازاقتار فۋتبولدان الەم چەمپيونى بو­لا­دى دەپ ءوز باسىم ءۇمىت ەتپەيمىن. حوككەيدەن دە. قازاقتىڭ وڭ جامباسىنا كەلەتىنى اۋەل باستان جەكپە-جەك. قاي ءتۇرىن الساق تا. بوكس. كۇرەس. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ جانىنا جاقىن, قانىنا سىڭگەن, قول­جەتىمدىسى – كۇرەس. وسى شامامىز جەتەتىندى, قولدان كەلەتىندى دامىتۋىمىز كەرەك. موڭعول باۋىرلاردان ءبىز كەمبىز بە دەپ ويلادىم. – ءيا, سودان ءسىز نە ىستەدىڭىز؟ ويى­ڭىزدى كىمدەرمەن ءبولىستىڭىز؟ – ءبىر شەشىمگە كەلىپ, باتىلدىق ەتكەنىم سول, قازاق كۇرەسى ەرتەدەن كەلە جات­قان, ومىردە بار نارسە عوي. ءتىپتى, ول قاناتىن كەڭ جايماسا دا, كەشەگى كەڭەس كەزىندە دە ءومىر ءسۇردى. قازىر دە قاتاردان قالعان جوق. تەك جەتكىلىكتى ءمان بەرىلمەيدى, قاسيەتىنە ساي قاستەرلەنبەيدى. وسىنى ويلاعاندا بالا كۇندە وقىعان باتىرلار جىرى مەن اڭىز, ەرتەگىلەردەگى الىپ با­با­لارىمىز كوز الدىما كەلگەندەي بولدى. باۋىرىندا وسكەن ءوز اتامنىڭ اتاقتى بالۋان بايگەلەر جايلى اڭگىمەلەرىن ەسكە الدىم. بالۋان شولاق, قاجىمۇقان سىن­دى بار قازاققا ماقتانىش كۇش اتا­لارى­نىڭ ارۋاقتارىنا باسىمدى ءيىپ, مەدەت تىلەدىم. سودان موڭ­عوليادان جول بويى ۇلكەن تەبىرەنىس-تول­عانىسپەن كەلىپ ىسكە كىرىستىم. ءوز ويلارىم مەن ۇسىنىس­تارىم­دى تۇجىرىمداما ەتىپ جازىپ, جورا-جولداستارمەن تال­قىلادىق. ءبارى ءبىر اۋىزدان قول­دادى. سوسىن سول كەزدەگى تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترى تەمىرحان دوسمۇحام­بەتوۆ اعامىزعا بار­دىم. ول كىسى جانىپ كەتتى. ودان پرەزيدەنت اكىم­شىلىگىنە باردىم. ول جەردەگى دارحان مىڭباي, ماۋلەن اشىمباەۆ سياقتى زيا­لى ازاماتتار دا ايتقانىمىزدى ءىلتي­پاتقا الدى. ودان قالدى, تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى قولداۋ ءبىلدىردى. اسىرەسە, ناقتى ءىس-ارەكەتپەن ويىپ ۇلەس قوسقان قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىم­دىگى بولدى. ناعىز قايماعى بۇزىل­ماعان قازاقى ءوڭىردىڭ ارتىقشىلىعى وسىن­داي نامىسىمىزعا سىن تۇستا باي­قالدى. ۇسىنىسىمدى وبلىس اكىمىنىڭ ەكى بىردەي ورىنباسارى: ماديار الدوڭعاروۆ پەن رزاقۇل نۇرتاەۆ قىزۋ قۇپتاپ قۋات­تادى. رزاقۇل جاي جانكۇيەر جانا­شىر عانا ەمەس, قازاق كۇرەسىنەن ازيا فەدە­را­تسياسىنىڭ توراعاسى. ءسوي­لە­سە كەلە ولار جان-جاقتى قولداۋ, دەمەۋ جاساۋعا بەيىلدى ەكەندەرىن ايتىپ, ىسكە قۇلشىنىپ كىرىستى. اقشا دا تاپتى. – وتكەن جىلى كتك-دان قىزىل­وردادا وتكەن قازاق كۇرەسىنىڭ دوداسىن كوزىم شالىپ قالىپ ەدى. سوندا ءوزىڭىز دە سويلەپ جاتقانسىز... – ءيا, جىگىتتەردىڭ كومەگىمەن تىرنا­قال­دى سىناق رەتىندە بايقاستاپ, قىزىل­وردادا «التىن بەلبەۋ» ءتۋرنيرىن وتكىز­دىك. جۇلدەسىن دە, باسقاداي جاعدايلارىن دا ويلاستىرىپ, ءوزىمىز دە تاجىريبە جي­ناعانداي بولدىق. ستاديوندا ەكى كيىز ءۇي قۇردىق. بىرەۋىندە باپكەر, ەكىنشىسىندە بالۋاندار جايعاستى. ءسويتىپ, موڭ­عو­ليا­­دان كەلگەن سوڭ ەكى-ءۇش ايدىڭ ىشىندە وسىنداي يگى ءىس-شارانى وتكىزىپ جىبەرىپ ەدىك. – بۇل ءماندى ماسەلە ودان سوڭ قالاي جالعاسىپ, جوعارى دەڭگەيگە قالاي جىلجىدىڭىزدار؟ – قۇدايعا شۇكىر, كورگەندى ايتىپ, تۇرتكى بولىپ, قوزعاۋ سالعاندى نارقاسقا ازاماتتار اسپانداتىپ كوتەرىپ اكەتتى. قازاقتا سونداي مارتتىك قاينارى سار­قىل­ماعانىنا قۋانامىن. اۋەلى اللا قول­د­ا­دى. ودان سوڭ ازاماتتار. سونىڭ ار­قا­سىندا وتكەن جىلدىڭ اياعىنا دەيىن مينيسترلىك ءوز بيۋدجەتىنە ەنگىزدى. ودان قالدى, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا وراي پرەزيدەنت اكىمشىلىگى بەكىتكەن مەرەكەلىك باعدارلامادان ورىن الدى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسى شىقتى. ءسويتىپ, الداعى 27 تا­مىزدا استانادا قازاق كۇرەسىنەن «قازاق­ستان بارىسى» اتتى رەسپۋبليكالىق تۋرنير وتكىزىلەتىن بولىپ شەشىلدى. بۇل مارتەبەلى دودانى وتكىزۋ جونىندە مي­نيسترلىكتىڭ سپورت كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەلسيار قاناعاتوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن جەدەل شتاب قۇرىلىپ, قازىر قىزۋ دايىندىق جۇرگىزۋدە. ونىڭ قۇرامىندا سپورت مينيسترلىگىنەن, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنەن ازاماتتار بار. دۇنيەجۇزىلىك جانە رەسپۋبليكالىق قازاق كۇرەسى فەدە­راتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى سەرىك توكەەۆ, قازاق كۇرەسى بويىنشا مەملەكەتتىك جات­تىق­تىرۋشى مارات جاقىت جانە باسقا­لار­دىڭ موينىنا جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىك سالماقتى. وسى قاتاردا ءبىز دە بارمىز. ەڭ باستىسى, قازاق كۇرەسىنەن بۇرىن بولىپ كورمەگەن الامان دودا وتكىزۋ يدەياسىن ەلباسى ماقۇلداپ, اق باتاسىن بەردى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى فينالدى تاماشالاۋعا ءوزى قاتىسىپ, جەڭىمپاز تۇيە بالۋانعا باس جۇلدەنى ءوز قولىمەن تابىس­تايدى دەگەن سەنىمدەمىز. جەڭىمپازعا سونىمەن بىرگە «قازاقستان بارىسى» دەگەن اتاق بەرىلەدى. – بايقايمىن, بالۋان بايگەنىڭ ءبىر اۋسەلەسى جۇلدەلەردە جاتقان سياقتى. جۇلدە جايىن ەجىكتەپ ايتىڭىزشى. – مۇنىڭ ءوزى قازاق كۇرەسىن كەلەشەكتە ۇلكەن دارەجەگە كو­تەرۋ ماقساتىمەن سا­باق­تاسىپ جاتىر. مۇن­داي سايىستاردى بۇ­رىن­عى زامانداردا حاندار دا, بايلار دا ءوت­كىزگەن. ات بايگەسى, اي­تىستارمەن قاتار بالۋان بايگەسى دە اس پەن تويدىڭ كوركىن كەلتىرگەن. سوندا جە­ڭىس­كە جەتكەن ءباحادۇر-باتىرعا التىن تاي­تۇياق سىيلاپ, باس ءباي­گەگە ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى تىگەدى ەكەن. – «ۇيىرىمەن ءۇش توعىز» دەگەن قازاق شۇلەندىگىن بىلدىرەتىن ءسوز سونداي مىرزالىق ۇردىستەن قالعان عوي... – تازا التىننان قۇيىلعان تايتۇياق­تىڭ سالماعى 777 گرامم بولادى ەكەن. سوندا باس بايگەنىڭ بايلىعى بالۋاننىڭ اۋىل-ايماعىن ايلاپ-جىلداپ اسىراپ-ساقتاۋعا, ايتپەسە ءوزىنىڭ باقۋاتتى ءومىر كەشۋىنە مولىنان جەتەتىن كورىنەدى. دەمەك, ول زاماندا دا بالۋاندىق تابىس كوزى, كاسىپ بولعان. ەندەشە, ءبىزدىڭ ويى­مىز بۇل زاماندا دا قازاق كۇرەسىنىڭ بالۋاندارىن كاسىپ يەسى قىلۋ. قازاق كۇرەسىمەن كاسىپ­قويلىق تۇرعىدان شۇ­عىل­دانباساق, جەتىستىككە جەتە الماسى­مىز دا حاق. ولاي بولسا, ۇلتتىق كۇرە­سىمىزگە جۇرتتى ىنتالان­دىرىپ, جاستار­دى قىزىقتىرىپ تارتقا­نى­مىز ءجون. اي­تالىق, سۋمو, بوكح كۇرەس­تەرىن كاسىپتىك دارەجەگە كوتەرگەن جاپونيا. موڭعوليا ەلدەرىندە بالۋانداردىڭ بەدەلى دە زور, عارىشكەردەن كەم ەمەس. كەزىندە قاجى­مۇقان اتامىزدى حالقىمىز حان كوتەرگەن عوي, ۇكىمەت ارنايى زەينەت­اقى تاعايىن­داعان. مىنە, وسىنىڭ ءبارىن ويلاپ ەسكەرە كەلگەندە بۇل دودالى جارىستاعى ءبىزدىڭ تىككەن جۇلدەلەرىمىز دە ولقى سوعا قويماس. مىسالى, مەرەيى ۇستەم شىققان تۇيە بالۋانعا بەرەر باس بايگەمىز – 150 مىڭ دوللار. ءباھادۇردىڭ باپكەرىنە 50 مىڭ دوللار سايلاندى. ەكىنشى ورىنعا كىشكەنە كەمىرەك – 30 مىڭ دوللار, باپكەرىنە 10 مىڭ دوللار. ءۇشىنشى ورىن العان بالۋان مەن باپكەرگە – 10 مىڭ جانە 5 مىڭ دوللار كولەمىندە جۇلدە بەلگىلەندى. ارينە, جەڭىمپاز تۇيە بالۋان ءۇشىن مەرەيدىڭ ۇلكەنى «قازاقستان بارىسى» اتاعى بولماق. مۇنىڭ سىرتىندا التىن­نان, كۇمىستەن جانە قولادان قۇيىلعان تايتۇياقتار مەدال ورنىنا جۇرەدى. تيىسىنشە ءبىرىنشى, ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ورىن العان الىپتارعا بەرىلەدى. بۇل دا ۇلتتىق ءداستۇردى جاڭعىرتۋ. وعان قوسىمشا العاشقى ۇشتىككە التىن, كۇمىس جانە قولا بەلبەۋلەر ارنالىپ وتىر. جەڭىسكە جەتكەن تۇيە بالۋان ەرتەڭ ەڭسەسىن تىك كو­تەرىپ, تومەنشىكتەمەي جۇرەتىن جاعداي جاسا­ماقپىز. سول ءۇشىن قوماقتى جۇلدە­لەر ازىرلەۋدەمىز. قانداي دا ءبىر دەمەۋشى بولامىن, ارنايى جۇلدە تاعايىندايمىن دەگەن ازاماتتاردىڭ قولىن قاقپايمىز. ايتالىق, تۇيە بالۋانعا, 150 مىڭ دوللارلىق باس جۇلدەدەن تىس اۆتوكولىك سىيلاعىمىز كەلەدى. وبلىس اكىمدەرىنە ايتار, ۇسىنىس: قاي ءوڭىردىڭ ازاماتى تۇيە بالۋان بولسا, سول وبلىس ورتالىعىنان ءبىر پاتەر كىلتى تاپسىرىلسا, قۇبا-قۇپ. – ە, باسە! ىنتالاندىرۋ, ەلدىڭ رۋحىن كوتەرۋ دەگەن وسى ەمەس پە. بۇل دودا تاعى قانداي ەرەكشەلىكتەرىمەن ەستە قالماق؟ – رەسپۋبليكالىق فينالدىق تۋرنيرگە اۋدان, وبلىستارداعى ىرىكتەۋ باسەكەلەرى­نەن وتكەن, 74 كيلودان جوعارى ابسوليۋتتىك سالماق ساناتىنداعى ەڭ مىقتى دەگەن 64 بالۋان قاتىستىرىلماق. ءار وبلىستان, استانا مەن الماتى قالالارىنان – 4 بالۋاننان. ءانشى-كۇيشى, بيشىلەر شاش­باۋىن كو­تەرىپ ۇلكەن شوۋ-دۋمانعا اينال­عالى تۇر­عان وسىناۋ بالۋان بايگەسى باس قالامىزدا, بۇكىل الەمدەگى №1 «ۆەلوترەك» سارايىندا وتپەكشى. ونىڭ ىشىنە 9 مىڭ قولپاشتاۋشى كورەرمەن سىياتىنى بەلگىلى. ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن كۇرەس دوداسى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىنە ارنالىپ ءارى كونستيتۋتسيا كۇنىنە ورايلاستىرىلعان. ناق وسى تۇستاردا استانادا تمد ەلدەرى سپورت مينيستر­لەرى­نىڭ قاتىسۋىمەن ۇلكەن سپورت فورۋمى وتەدى. بالۋان بايگەسى وسى فورۋم­نىڭ مەيماندارىنا دا ۇيالماي كورسە­تەتىن ءىس-شارا بولماق. دودا تاعى نەسىمەن ەستە قالادى دەگەندە, جاڭادان ويلاپ تاپقان توسىن سىيىمىز دا جوق ەمەس. ونىڭ ءمانىسى بىلاي. 64 بال­ۋان ءاۋ دەپ جەكپە-جەككە شىققاندا ءار­قاي­سى يىعىنا ءبىر-ءبىر تۇلكى تەرىسىن ءىلىپ شىعادى دا تورەشىگە تاپ­سىرادى. جەكپە-جەك اياق­تال­عاندا جەڭگەن جىگىتكە تورەشى ەكى تۇلكى تەرىسىن سىي­لايدى, ياعني جەڭىستى قانجى­عاسىنا بايلاپ بەرەدى. ەندى ەكىنشى جەكپە-جەككە ءار بالۋان ەكى تۇلكىمەن شى­عادى دا, جەڭگەنى 4 تۇلكىنى بايلاپ الىپ كەتەدى. ءۇشىنشى اينالىمعا ءار بالۋان 4 تۇلكى­مەن شىعىپ, جەڭگەن ادام 8 تۇلكىنى بوكتە­رەدى. ءسويتىپ, ەڭ سوڭىندا, فينالدا جە­ڭىم­پاز اتانعان تۇيە بالۋان اتا جولى­مەن 64 تۇلكىنى بايلانادى. ونىڭ بۇل ول­جانى كىمگە بايلايتىنى – ءوز ەركىندە. تاعى ءبىر ايتا قالارلىق جاي, ءار وب­لىس, اۋدانداردا قازىر قازاق كۇرەسىنەن ىرىك­تەۋ جارىستارى ءوتىپ جاتىر دەدىك قوي. سولاردا جەڭگەن تۇيە بالۋاندار ءوز ءوڭىرىنىڭ, ءوز وبلىسىنىڭ, ءوز اۋدانىنىڭ بارىسى اتانا­دى. «الماتىنىڭ بارىسى», «شىعىس قا­زاق­ستان وبلىسىنىڭ بارى­سى», «ايىر­تاۋ اۋدانىنىڭ بارىسى» دەگەن سياقتى. وسى­لايشا بارىستارىمىز ءار سالادا كوبەيسە, تابىستارىمىز مولايسا, ول دا جاقسى­لىقتىڭ نىشانى. ءارى نا­مىستىڭ قايراعى. «بۇل جىگىت ءبىزدىڭ بارىسىمىز!» دەپ جەرلەستەرى ماقتان تۇتسا, ءاربىر اۋداننىڭ مەرەيى بولادى عوي. – بارىستىڭ بالاسى – الان. ولاي بولسا, جاسوسپىرىمدەردەن الانداردى دا باۋلۋعا بولادى ەكەن-اۋ؟ – نەگە بولماسىن! مەنىڭ ويىمشا, وسى جايلار مەن باستامالار ساباقتاسا كەلگەندە ۇلكەن ءبىر ۇلتتىق جوباعا ۇلاسۋى ءتيىس. جالپى, ءبىز قازاق كۇرەسىن كەلەشەكتە جانكۇيەر قاۋىم ءۇشىن تارتىمدى شوۋعا, دۋمان-سالتاناتقا ءارى اركىم قىزىعارلىق كاسىپقوي سپورت تۇرىنە اينالدىرۋىمىز كەرەك. بيىل, قۇدايعا شۇكىر, اكىمشىلىكتەر دە, مينيسترلىك تە قول­داپ جاتىر عوي. وسىنداي قولداۋ, ۇزا­سا, ەندى ەكى-ءۇش جىل عانا كەرەك بولادى. ال, ارى قاراي قازاق كۇرەسىنەن وتكى­زىلەتىن دودالى جەكپە-جەكتەر ءوزىن ءوزى اقتايتىن ءبىر يندۋسترياعا اينالادى دەپ بىلەمىن. ەلباسى جۇلدەسى ءۇشىن رەسپۋب­ليكالىق بالۋان بايگە جىل سايىن ءوت­كىزىلىپ تۇرماق. – استانا تۋرنيرىنە ەكى ايدان ءسال استام ۋاقىت قالعان ەكەن. دايىندىق دارەجەسىنە كوڭىلدەرىڭىز تولا ما؟ – جاڭا ايتقانىمىزداي, ىرىكتەۋ دودالارى ءوتىپ جاتىر. ونىڭ ءوزى 3 كەزەڭ­نەن تۇرادى: اۋىل, اۋدان جانە وبلىس. كەيبىر جەردە ىرىكتەۋ شالاعاي وتەتىن بولسا, قايتا وتكىزۋگە تۋرا كەلەدى. قالاي بولعاندا دا, وبلسپورت­كوميتەتتەردىڭ ءتور­اعا­لارىنا, وبلىس اكىمدەرىنىڭ الەۋمەتتىك سالا جونىندەگى ورىنباسارلارىنا تالاپ قويىلىپ, سۇرالىپ جاتىر. ولار دا جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋدە. وسى دايىندىق كەزەڭىندە بايقالعان جاقسى وزگەرىستەر, وڭ نىشاندار جەتەرلىك. ناعىز قازاق كۇرەسىنىڭ باپكەرلەرى تەلەفون سوعىپ: «ارمان باۋىرىم, ساعان راحمەت! قازاق كۇرەسى دالادا قالاتىن شىعار دەپ ويلاپ ەدىك. ەندى كۇرەستى كوتەرەمىز», دەپ قۋا­نۋ­لى. كۇرەستى بۇدان 5, 10 جىل بۇرىن تاس­تاعان جىگىتتەر قايتا تۋعانداي قانات­تا­نىپ, جاتتىعۋعا قۇلشىنا كىرىسكەن. دەگەنمەن دە, قازاق كۇرەسى شىن مانىندە دامىعان وبلىستار ساۋساقپەن سانارلىق. قىزىلوردا, وعان كورشىلەس شىمكەنت, سەمەي مەن وسكەمەن, ياعني شى­عىس قازاقستان وبلىسى, جامبىل وب­لىسى. بۇلاردا اتا مۇراسى – قازاق كۇ­رەسىنە كادىمگىدەي ءمان بەرىلىپ, ىرىكتەۋ باسەكەلەرى دە جاقسى وتۋدە. مىقتى بالۋاندار دا نەگىزىنەن وسى وبلىستاردا. باس­قا وبلىستار دا نامىسقا تىرىسىپ با­عادى دەپ ويلايمىن. جالپى, جەكەلەگەن مىقتى بالۋاندار ءار وڭىردەن تابى­لادى. تەك ماڭدايىنىڭ باعى ءبىلسىن دەڭىز. – دەمەك, استانا ءتۋرنيرى تەك تۇيە بالۋاندار باسەكەسى بولماق قوي؟ ابسوليۋتتىك سالماق دەگەندە, 75 كيلو بالۋان 140-150 كيلولىق داۋگە قارسى شىعا بەرە مە؟ – قازاقتا نامىس دەگەن ۇعىمنىڭ ءجونى بولەك قوي. مىسالى, ەرتەڭگى فينالدا 80 كيلولىق ءبىر بالۋان كۇرەسىپ, 150 كيلو تارتاتىن الىپتى ۇقساتىپ جىعىپ كەتسە, مەن وعان ەشبىر تاڭدانبايمىن. ال ەندى تاعى دا دايىندىق جايىنا كەلەر بولساق, ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى وسى كەزەڭدە اتقارىلار بارلىق جۇمىستار مەن مىندەتتەردى ءبولىسىپ العان. ولاردىڭ ءبارى دە جاۋاپتى, بىلىكتى ءارى قولدارىندا بيلىگى بار ازاماتتار. سون­دىق­تان, بۇل تۇرعىدان قام جەمەۋگە بو­لادى دەمەكپىن. تاجىريبەلى تورەشىلەر القاسىنىڭ قۇرامى ساقاداي ساي. ءجۇل­دە­لەردى دايىنداۋ, ۇيىمداستىرۋ جانە باس­قا دا تەحنيكالىق ماسەلەلەر رەت-رەتىمەن شەشىمىن تابۋدا. ۇلتتىق ورنەكتەگى لوگوتيپىمىزدى ازىرلەۋگە كونكۋرس جاريالادىق. تايتۇياق, جۇلدەلى بەلبەۋلەر دە سولاي كورنەكتى بولۋى ءتيىس. وسىنىڭ بارىندە ۇلتتىق رۋح مەنمۇندالاپ تۇرعانى ابزال. ويتكەنى, وسىناۋ بالۋان بايگە دە, ءدال سونداي بولماسا دا, وليمپيادالاردى ەسكە تۇسىرەردەي ۇلكەن ءسان-سالتاناتپەن اشىلماق. ەلدىڭ ءانۇرانى ورىندالادى. ەلدىڭ جالاۋى جەلبىرەيدى. سونىمەن بىرگە ەلدىك رۋحىمىز كوتەرىلمەك. – دودالى تۋرنير ماقساتىنىڭ ءوزى دە سول ەمەس پە؟ – بۇل رەتتە بىزدە ماقسات تا, سوعان ورايلاسقان مۇددە دە بار. الەۋمەتتىك ليفت دەگەن بولادى. وسىعان سايعاندا, گولف نەمەسە حوككەي ويناۋعا قانشاما شىعىن كەتەدى. ال كۇرەسكە كەلەر بولساق, جازدا وعان سپورت زالدىڭ قاجەتى جوق. ەشقانداي ترەناجەرلەر كەرەك ەمەس. موڭعولياعا بار­عاندا كورگەنىمىز: كوگال­دى جەر بولسا بول­دى, 5 جاسار بالادان باس­تاپ كۇرەسە بەرەدى. موڭعول بالۋان­دارى ۇلكەن دوداعا دايىن­دالعاندا ەكى اي بۇرىن ءبىر وزەننىڭ جاعا­سىنا كيىز ءۇي قۇرىپ جاتادى ەكەن. جات­تىققان بالۋان ۇلكەن بورەنەنى كوتەرىپ, وزەننىڭ اعىسىنا قارسى بەلۋاردان سۋ كەشىپ 5-6 شاقىرىم جۇرەدى. شومبال تاس­تاردى ورگە دوما­لاتادى. اس-سۋىن ماڭاي­داعى شوپاندار كوتەرىپ الادى. ايتپاعىم, موڭعول ەلى بالۋان, باتىر, باھادۇرلەرىن قاتتى قاستەر­لەپ, ءپىر تۇتادى. چەمپيون تۇيە بالۋان­نىڭ پورترەتى ءار ءۇيدىڭ تورىندە, قۇرمەتتى ورىندا تۇرادى. جاڭاعىداي جاتتىعۋ جاساۋعا قازاق اۋىلىندا دا قاي جەردە بولسىن جاعداي بار. بالۋاندارعا بەيىل-قۇرمەت قاشاننان ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ دا قانىنا سىڭگەن قاسيەت. ولاي بولسا, وسى ۇلان دودانى ۇيىم­داستىرۋداعى ءبىر ماقسات – ەلدىڭ, جاستاردىڭ بۇعان دەيىن قاعاجۋ كورىپ كەلگەن قازاق كۇرەسىنە دەگەن ىقىلاسىن وياتۋ. تاعى ءبىر ماقسات – قازاق كۇرەسىن الەمگە تا­نىتۋ, وليمپيالىق جانە ازيا ويىن­دارى­نىڭ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ, جەر جۇزىندە قازاق بالۋاندارىنىڭ اتا­عىن شىعارىپ, ايدىنىن اسىرۋ. دەمەك, استانا ءتۋرنيرىن وسى جولداعى العاشقى اسۋ دەپ بىلگەنىمىز ابزال. وعان ارداگەر بالۋان­دارىمىزدىڭ ءبارىن شاقىرامىز. بالۋان­دارى­مىزدى ءپىر تۇتاتىن بۇرىنعى ءداس­تۇرىمىزدى قالپىنا كەلتىرسەك ەكەن. مەم­لەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ۇلىق قا­سيەتىن تا­نىتاتىن بالۋان بايگە­مىزدى اسقاقتاتساق ەكەن. ءسويتىپ, استانا تۋر­نيرىنىڭ الاما­نىن قازاق كۇرەسىنىڭ جار­قىن تويىنا اينالدىرساق ەكەن. بىزدەگى مۇرات تا, ماقسات دا وسى... اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول, الماتى.