ماڭعىستاۋلىق مۇنايشىلاردىڭ ەرەۋىلى ەڭبەك كەلىسىم-شارتتارىن جاساۋ تاجىريبەسىنە تاراپتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۇرعىسىنان قاراۋعا ماجبۇرلەيدى.
كەلىسىلگەن مەرزىمگە بارىنشا كوپ تالاپتاردى «قاعىپ كىرگىزۋگە» بولاتىن ۇجىمدىق كەلىسىم-شارتقا كوبىنەسە جالدامالى جۇمىسكەرلەردىڭ مۇددەلەرىنە ساي قول قويىلادى دەگەن پىكىر قالىپتاسقان, سوندىقتان دا جۇمىس بەرۋشىلەر ونى جاساۋعا ىنتاسىزدىق تانىتادى, ويتكەنى, قۇجاتتا جۇمىسكەرگە بارىنشا كەڭشىلىك جاساۋ جاعدايى قاراستىرىلاتىندىعىن, ال جۇمىس بەرۋشى تاراپىنان كەلىسىم-شارتتىڭ ءسال عانا بۇزىلۋى سوت بويىنشا قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىككە اپارىپ سوقتىراتىندىعىن ولار جاقسى تۇسىنەدى. جۇمىسكەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە كەلىسىلگەن, بىراق, ول – ەڭبەك كەلىسىمىمەن جانە ەڭبەك زاڭناماسىمەن قاراستىرىلعان شارالارمەن شەكتەلەدى: سوگىس, ەسكەرتۋ, سىياقىدان, بونۋستاردان ايىرۋ, جۇمىستان بوساتۋ. داۋدى, اسىرەسە, ۇجىمدىق جانجالدى بەيبىت جولمەن رەتتەۋدىڭ جالعىز تۇتقاسى – ءبىر عانا قۇرال بولعان جانە وسىلاي بولىپ قالا بەرەدى, ول قۇرال – كەلىسسوزدەر. ادەتتە, وزگەرتۋلەر – قولدانىستاعى ۇجىمدىق شارتتى جاڭا ۇجىمدىق شارتپەن الماستىرعان جاعدايدا ەنگىزىلەدى. الايدا, وزگەرگەن جاعدايلارعا قولدانىستاعى كەلىسىم-شارتتىڭ شارتتارى سايكەس كەلمەيتىن بولسا, قولدانىستاعى كەلىسىم-شارتقا دا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە بولادى. ەگەر دە كەلىسسوزدەر بارىسىندا جۇمىسكەرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىنىڭ اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىككە قول جەتكىزۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا ەڭبەك تورەلىگى جۇرگىزىلەدى.
جاڭاوزەندەگى وقيعالاردىڭ حرونولوگياسىنان كەلەسىنى كورەمىز: اعىمداعى جىلدىڭ مامىر ايىنا دەيىن جۇمىسكەرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىنىڭ قارىم-قاتىناستارى قۇقىق شەڭبەرىندە, «وزەنمۇنايگاز» جانە «ەمبىمۇنايگاز» قمگ ءبو ءوندىرىستىك فيليالدارىنىڭ ۇجىمدارى مەن اكىمشىلىك تاراپىنان 2011 جىلدىڭ 7 اقپانىندا قول قويىلعان, 2011-2013 جىلدارعا ارنالعان ۇجىمدىق شارتقا ءسايكەس رەتتەلىپ كەلگەن بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە, فيليالداردىڭ جۇمىسكەرلەرى سايلاعان, كاسىپوداقتىڭ وكىلەتتى وكىلدەرى جانە جۇمىسكەرلەردىڭ وكىلدەرى ولارعا قولدارىن قويدى. اكىمشىلىك تە, كاسىپوداقتار دا قۇجاتتى قابىلداۋعا اسىقپادى: قۇجاتتىڭ نەگىزگى پوزيتسيالارىن تالقىلاۋ باستالعاننان, سوڭعى داۋلى ماسەلەنى رەتتەپ, ونى بارلىق تاراپتاردىڭ قولدارىمەن بەكىتكەن ساتكە دەيىن توعىز ايدان ارتىق ۋاقىت ءوتتى. بۇل دەگەنىمىز – كاسىپورىندارداعى ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەيتىن نەگىزگى قۇجاتتى جەتىلدىرۋگە قاتىستى بەيرەسمي ۇستانىمنىڭ بولعاندىعىن جانە ونىڭ بارىسىنداعى تالاس-تارتىستاردىڭ ءوربىگەندىگىن بىلدىرەدى. ناتيجەسىندە, ۇجىمدىق شارتتىڭ بارلىق پوزيتسيالارى بويىنشا ورتاق ىمىراعا قول جەتكىزىلدى. «وزەنمۇنايگاز» ءوف كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ زاڭگەرى ءادىل سۇيەباي «مۇنايلى مەكەن» كورپوراتيۆتىك گازەتىندە اتاپ ءوتكەنىندەي, فيليالدىڭ كاسىپوداق كوميتەتى بارلىق 15 باسقارمادا ارنايى جينالىستار ءوتكىزگەن, جاڭا ۇجىمدىق شارتتىڭ جوباسىن جەتىلدىرۋمەن اينالىسقان; جۇمىسكەرلەردىڭ ۇسىنىستارى مەن تىلەكتەرىن تىڭداعان. جاڭا ۇجىمدىق شارتتىڭ جوباسىن جەتىلدىرۋ بارىسىندا جۇمىسكەرلەردەن شامامەن 500 ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى, ەڭ قاجەتتىلەرى مەن ماڭىزدىلارى ۇجىمدىق شارتقا ەنگىزىلدى. قىزۋ پىكىرتالاستار جايىندا جانە ورتاق ىمىراعا كەلۋدىڭ جولىن ىزدەۋ بارىسىنداعى قيىندىقتار تۋرالى «ەمبىمۇنايگاز» ءوف كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ توراعاسى مۇرات نىسانباەۆ تا ايتقان بولاتىن. كاسىپوداق جەتەكشىسى اتاپ وتكەنىندەي, ەڭبەك ۇجىمدارىندا جينالىستار وتكىزىلدى, قىزۋ تالاستار دا ورىن الدى. الايدا, وسىنداي تالقىلاۋلاردىڭ بارىسىندا جوبا جاقسارتىلىپ, تاراپتار ايتىلعان ماسەلەلەر بويىنشا كەلىسىمگە قول جەتكىزگەن بولاتىن. «ەمبىمۇنايگاز» ءوف تاراپىنان ەنگىزىلگەن ۇسىنىستار جاڭا ۇجىمدىق شارتتا ءوز كورىنىسىن تاپتى. «ۇجىمدىق شارتتى جەتىلدىرۋ بارىسىندا, كوميسسيانىڭ قۇرامىنا قاتارداعى جۇمىسكەرلەردى ەنگىزۋدىڭ دە ءوز ناتيجەسى بولدى. ەڭ باستىسى, جاڭا ۇجىمدىق شارتتا جۇمىسكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرى ساقتالىپ قانا قويماي, سونامەن قاتار, جاقسارتىلدى» دەپ «مۇنايلى مەكەن» كورپوراتيۆتىك گازەتىندە ول اتاپ ءوتتى.
ۇجىمدىق شارتتىڭ كەيبىر ءتۇبەگەيلى تۇستارىن اتاپ وتكەن ءجون بولار. ەڭ الدىمەن, ەڭبەككە اقى تولەۋدىڭ دەڭگەيلەرى مەن ۇستانىمدارى كەلىسىلدى. 2010 جىلدىڭ شىلدە ايىنان باستاپ قمگ ءبو وندىرىستىك فيليالدارىندا ەڭبەككە اقى تولەۋدىڭ جاڭا جۇيەسى بويىنشا جالاقى تولەۋ باستالدى. جالاقىنى كوتەرۋ – 1,8 سالالىق كوەففيتسيەنتىنىڭ ەسكەرىلۋىمەن جۇرگىزىلدى, بۇل رەتتە, اۋماقتىق (اۋداندىق) كوەففيتسيەنت – 1,7 ساقتالدى. ەكىنشىدەن, ۇجىمدىق شارت جۇمىسكەرلەر مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى ءۇشىن الەۋمەتتىك تولەمدەردى رەتتەيدى: ولاردىڭ كولەمى جىلىنا 12 ميلليارد تەڭگەدەن باستاپ, 15 ميلليارد تەڭگەدەن استام مولشەرگە دەيىن كوبەيدى. جاڭا ۇجىمدىق شارتقا سايكەس, ءبىر عانا جۇمىسكەرگە جۇمسالعان الەۋمەتتىك شىعىندار جىلىنا ءبىر ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. سونىمەن قاتار, تاراپتار – ەڭبەك داۋلارى سوتقا دەيىنگى تارتىپتە شەشىلەدى دەگەن كەلىسىمگە كەلدى. اتاپ ايتقاندا: جەكە ەڭبەك داۋلارى – كەلىستىرۋشى كوميسسيا تاراپىنان, ال ۇجىمدىق داۋلار – ءبىتىستىرۋ راسىمدەرى تارتىبىمەن نەمەسە رەسپۋبليكا زاڭناماسىنا سايكەس وزگە تارتىپتە شەشىلەدى. ەڭبەك قاتىناستارىمەن بايلانىسى جوق ماسەلەلەردى شەشۋ – سوت ارقىلى نەمەسە باسقا دا وكىلەتتى مەمەلەكەتتىك ورگاندار ارقىلى, ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىمەن قاراستىرىلعان تارتىپتە جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. قۇجاتتا سونىمەن قاتار مىناداي جاعداي كەلىسىلگەن: «قاۋىپتى وندىرىستىك نىساندارداعى ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك تۋرالى» قر زاڭىنىڭ 3-بابىنا سايكەس, كومپانيا قاۋىپتى وندىرىستىك نىسانعا جاتقىزىلدى. سوندىقتان دا, قر ەڭبەك كودەكسىنىڭ 303-بابىنا سايكەس, ەرەۋىلدەر زاڭسىز دەپ تانىلادى. قۇجاتتا: «تاراپتار مىناداي كەلىسىمگە كەلدى: ەڭبەك داۋلارى تاراپتارمەن – تەك وسى ۇجىمدىق شارتتىڭ 4.3. بابىمەن بەلگىلەنگەن تارتىپتە عانا قاراستىرىلاتىن بولادى» دەپ اتاپ وتىلگەن. سونىمەن قاتار, ۇجىمدىق شارتتا مىناداي جاعداي انىق جازىلعان: جۇمىس بەرۋشى زاڭنامامەن قاراستىرىلعان تارتىپتە جانە نەگىزدەردە, جۇمىسكەرگە تارتىپتىك جازا قولدانۋعا قۇقىلى. باسقا سوزبەن ايتقاندا, قۇجاتتا داۋلار مەن جانجالداردى زاڭنامامەن رۇقسات ەتىلگەن بارلىق تاسىلدەرمەن رەتتەۋ راسىمدەرى الدىن الا قاراستىرىلعان.
الايدا, تىكەلەي ديالوگ ءجۇرگىزۋگە قول جەتپەدى. اكىمشىلىكتىڭ بارلىق ماسەلەلەردى كەلىسسوزدەر ارقىلى تالقىلاۋعا دايىن ەكەندىگىنە قاراماستان, نەگە مەحانيزمدەردىڭ بىردە-ءبىرى ىسكە اسپادى؟ مۇمكىن, وندىرىستىك فيليالداردىڭ اكىمشىلىگى مەن كاسىپوداق جەتەكشىلەرىنە, سونداي-اق, وسى ۇدەرىستەرگە تارتىلىپ قويعان باسقا دا وكىلەتتى ورگاندارعا – قۇجاتتىڭ ءۇش ايدان كەيىن بىرقاتار جۇمىسكەرلەردى قاناعاتتاندىرماي قالعاندىعىنىڭ سەبەپتەرىن تالداپ, «نەلىكتەن الدىن الا جازىلعان ۇجىمدىق شارتتىڭ ءراسىمدەرىنە قاراماستان جاعداي قۇقىق اياسىنان شىعىپ كەتتى» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ كەرەك شىعار. الايدا, اقىلعا ەمەس, ەموتسيالارعا جول بەرىلىپ جاتقاندا, مۇنداي ءىستىڭ ەش ناتيجە بەرمەيتىندىگى ءبۇگىننىڭ وزىندە ايدان انىق. رەسمي تۇردە ءمالىم ەتىلگەندەي, نارازىلىق اكتسيالارىنىڭ قارقىن الۋىنا قاراي, كومپانيا تىكەلەي ءوندىرىستىك شىعىندارعا تاپ بولۋدا. «وزەنمۇنايگاز» ءوندىرىستىك فيليالىنداعى ۇڭعىمالاردىڭ قورىنا قىزمەت كورسەتۋ ءتارتىبىنىڭ بۇزىلۋى سالدارىنان ورىن العان تاۋلىكتىك ءوندىرۋدىڭ شىعىنى مامىر ايىنىڭ اياعىندا – 2011 جىلدىڭ 25 مامىرىنداعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا, شامامەن 2000 توننانى قۇرادى. كومپانيانىڭ تىكەلەي شىعىندارى – جۇمىسكەرلەردىڭ دە تىكەلەي شىعىندارى بولىپ تابىلاتىندىعى ءسوزسىز. جۇمىسقا شىقپاۋدىڭ سالدارىنان ورىن العان, جۇمىسكەردىڭ تىكەلەي قارجى شىعىندارىنان سوڭ جۇمىستان بوساتۋ ورىن الۋى مۇمكىن. بۇل – تەك ۇجىمدىق شارتپەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ەڭبەك زاڭناماسىمەن دە قاراستىرىلعان. ءدال وسىنداي قۇقىقتى ءوف باسشىلىعى پايدالاندى. كاسىپورىندا اتاپ وتىلگەندەي, مۇندا سوڭعى ساتكە دەيىن اقتىق شارانى قولدانباۋعا تىرىسىپ باقتى جانە ادامدارعا جاعدايدى ويعا سالىپ, ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلداۋعا ءمۇمكىندىك بەرىلدى. سوندىقتان دا, ەرەۋىلشىلەردىڭ باسىم بولىگى وزدەرىنىڭ نارازىلىق شارالارىن توقتاتىپ, جۇمىس ورىندارىنا قايتىپ ورالدى. ايتسە دە, جاعدايدىڭ تولىعىمەن تۇراقتالعاندىعى جايلى ايتۋعا ءالى ەرتەرەك. «وزەنمۇنايگاز» ءوف باسشىلىعى اتاپ وتكەنىندەي, ەرەۋىلدى توقتاتىپ, جۇمىس ورىندارىنا قايتىپ ورالعان جۇمىسكەرلەرگە قولدانىلاتىن جالعىز ىقپالشارا – جۇمىسقا شىقپاي قالعان كۇندەردىڭ جالاقىسىنان جانە سىياقىدان ايىرۋ بولىپ تابىلادى. اكىمشىلىك بۇرىنعىداي ديالوگ جۇرگىزۋگە جانە بارلىق ءوزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا دايىن. الايدا, ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ جانە 2011 جىلعى اقپاندا قول قويىلعان ۇجىمدىق شارتتىڭ شەڭبەرىندە. بىراق, ديالوگ ءناتيجەلى بولۋى ءۇشىن, بارلىق تاراپتارعا ونى قايتا وقىپ شىعۋ كەرەك سياقتى…
زارينا امراەۆا.