ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ءانۋار شوجەعۇلوۆپەن اڭگىمە
– ءانۋار امانقۇل ۇلى, ءبۇگىنگى اڭگىمەمىز وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ماسكەۋدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ كەزدەسۋىندە قابىلدانعان ەكى ەلدىڭ شەكاراسىنداعى كەدەندىك بەكەتتەردى 1 شىلدەدەن باستاپ الىپ تاستاۋ تۋرالى شەشىمنىڭ ءجۇزەگە اساتىن كۇنى قارساڭىندا بولىپ وتىر. سونداي-اق ءوتكەن جىلى ومىرگە كەلگەن قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس كەدەن وداعى جۇمىسىنىڭ العاشقى وڭ ناتيجەلەرىنىڭ دە كورىنە باستاعانى بەلگىلى. اڭگىمەنى وسى ساۋالدار ءتوڭىرەگىندە وربىتسەك دۇرىس بولاتىن شىعار.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردان باستاپ-اق كەدەن ءىسىنىڭ جاڭا جۇيەسىن قۇرۋ جانە ونى حالىقارالىق ستاندارتتار دەڭگەيىنە دەيىن دامىتۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. ويتكەنى كەدەن ورگاندارى ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق پروتسەستەرگە ءىس جۇزىندە اسەر ەتىپ, ەلەۋلى رول اتقارادى. سوعان وراي ءومىرگە كەلگەن ناقتى يگى شارالاردىڭ ءبىرى ءۇش مەملەكەت – ارالىق كەدەن وداعى دەۋگە بولادى. سونىڭ ءناتيجەسىندە تمد ەلدەرى حالقىنىڭ 60 پايىزىن قۇرايتىن 170 ملن. حالىققا ورتاق ساۋدا الاڭى پايدا بولدى. وتكەن جىلى رەسەي جانە بەلارۋسپەن جاسالعان ساۋدا كولەمى 38-40 پايىزعا, بيۋدجەتكە ءتۇسكەن كەدەندىك باج سالىعىنىڭ ءوسىمى 25 پايىزعا ءوستى. قازاقستاندىق ءونىمدەردىڭ كەدەن وداعى ەلدەرىنە ەكسپورتى 52,4 پايىزعا كوتەرىلگەن. سايىپ كەلگەندە, مۇنداي ىلگەرى باسۋشىلىق كەدەن وداعىنداعى ءۇش مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن شەشەتىن, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ بيزنەس سالاسىن باسەكەگە قابىلەتتى تاۋارلار شىعارۋعا جانە قىزمەت كورسەتۋگە ىنتالاندىراتىن ناقتى جوبانىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىز. ءوزارا ساۋداعا ترانزيتتىك ءبىرىڭعاي شارتتار جاسالدى. كەدەن سالاسى قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى بىرىڭعاي تالاپتار دا بەلگىلەندى. ونىڭ ءبارىن بىزدەر, ماڭعىستاۋلىق كەدەنشىلەر, قازاقستانداعى بىردەن-ءبىر جەردە دە, سۋدا مىڭداعان كيلومەتر شەكارالاس مەملەكەتتەرمەن بايلانىستار ارقىلى سەزىنىپ وتىرمىز.
– ولاي بولسا وسى تۇستا ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان وبلىستىق كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ قۇرىلىمى, ونىڭ كەدەندىك باقىلاۋ ورناتقان جەرلەرى تۋرالى تەرەڭىرەك ماعلۇمات بەرىپ وتسەڭىز؟
– جاڭا عانا ايتقانىمىزداي, ءبىزدىڭ دەپارتامەنتتىڭ قۇزىرىنا قۇرلىعى بار, تەڭىزى بار 1910 كيلومەترلىك شەكارانى الىپ جاتقان بەس ەل رەسەي, ءازىربايجان, يران, تۇركىمەنستان, ءوزبەكستان كىرەدى. سولاردىڭ ءىشىندە بىزدەردىڭ نەگىزگى جۇمىس 465 كيلومەترلىك وزبەكستان ءجانە 365 كيلومەترلىك شەكاراسىمەن ىرگەلەس جاتقان تۇركىمەنستان رەسپۋبليكالارىمەن ارادا بولىپ تۇرادى. وسىناۋ شەكارالارداعى جانە ءوز اۋماعىمىزداعى 10 كەدەندىك پۋنكتتە ءۇش جۇزدەن استام ادام قىزمەت ىستەيدى. وسىلاردىڭ ءىشىندە ەلگە بەلگىلى وزبەكستانمەن شەكاراداعى تاجەن, بەينەۋ تەمىرجولى, تۇركىمەنستانمەن اراداعى تەمىربابا كەدەندىك بەكەتتەرىندەگى جۇمىس كۇندىز-ءتۇنى تولاستامايدى. وسى جىل اياعىنا تامان «جاڭاوزەن-تۇركىمەنستان شەكاراسى» تەمىر جولى اياقتالۋىنا قاراي «بولاشاق» اتتى كەدەندىك بەكەتتىڭ اشىلىپ جۇمىس جاساۋى جۇمىسىمىزعا ەرەكشە سەرپىن بەرىپ, قاناتىمىز جايىلا ءتۇسكەلى وتىر. سونداي-اق, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ەلدىڭ شىعىسىندا قورعاس, باتىسىندا اقتاۋ ايلاعى شىنايى ەكونوميكالىق ايماققا, ياعني, قازاقستاننىڭ اشىق قاقپاسىنا اينالۋى كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتكەن اقتاۋ تەڭىز ساۋدا پورتىنداعى كەدەندىك بەكەتتىڭ جۇمىسى دا اتاپ ايتۋعا تۇرارلىقتاي دارەجەدە قارقىن الىپ كەلەدى.
– تىلگە تيەك ەتىلىپ وتىرعان جەتىستىكتەر وزدىگىنەن كەلمەگەنى بەلگىلى. وسى رەتتە سالا جۇمىسىن جەتىلدىرىپ, كوممەرتسيالىق, كولىكتىك, ترانزيتتىك قۇجاتتاردى تىركەۋ باقىلاۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرى قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟
– وسى ايتىلعان جۇمىستاردىڭ ءبارى دە وتكەن جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ تەكسەرۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىنە كوشتى. سونىڭ ارقاسىندا ماعلۇماتتاردى تىركەۋ 1 جۇمىس كۇنىنە, ال تاۋارلاردىڭ جەكەلەگەن كاتەگوريالارىنا قاتىستى تاۋارلاردى وتكىزۋ 4-5 ساعاتقا قىسقارتىلدى. پلاستيكالىق ءتولەم كارتالارىنىڭ ءجۇيەسى قولدانىسقا ەندى. شەكارادا كەدەن ورگاندارىنا باقىلاۋشى ورگانداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن ءۇيلەستىرۋ قۇجاتتاردى قابىلداۋ جانە بەرۋ قىزمەتى بىرىكتىرىلگەن كەدەندىك باقىلاۋ ەنگىزىلدى. باسقا دا زاماناۋي تەحنيكالىق قۇرالدار كەلىپ, كەدەندىك قۇجاتتاردىڭ ەلەكتروندىق كوشىرمەلەرىن تەگىن تۇردە جاساۋعا جانە ونى ينتەرنەت جۇيەسى ارقىلى جولداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «Web-دەكلارانت» ەلەكتروندىق ماعۇلىمداما بەرۋدىڭ باعدارلامالىق كەشەنى ءتاجىريبەلىك پايدالانۋعا بەرىلدى.
– بۇل كۇندەرى ماڭعىستاۋ توعىز جولدىڭ تورابىن بىرىكتىرەتىن ايماق. جوعارىدا ءاڭگىمە بولعان اقتاۋ تەڭىز ساۋدا پورتى ودان ءارى سولتۇستىك باعىتقا كەڭەيتىلسە, وسى جىل اياعىندا پايدالانۋعا بەرىلەتىن «وزەن-تۇرىكمەنستان مەملەكەتتىك شەكاراسى» ءجانە «جەتىگەن-قورعاس» تەمىرجول جەلىلەرى « ۇلى جىبەك جولىن» جاڭارتىپ, كەدەن وداعىنا قاراستى مەملەكەتتەردىڭ سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك قۋاتىن ەسەلەي تۇسەتىنى جانە ەۋروپا, قىتاي, پارسى شىعاناعىنداعى ساۋدا اينالىمىنا ەرەكشە ەكپىن بەرەتىنى بەلگىلى. وسى جەردە دە كەدەندىك وداقتاعى رەسەي مەن بەلارۋس مەملەكەتتەرىندەگى تەمىرجول تاريفتەرىنىڭ ءبىر دەڭگەيدە بولۋى جۇك اينالىمىنا وڭ ىقپال ەتەتىن شىعار.
– قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ ءوزارا كەدەن وداعى ءبىر جىلدىڭ وزىندە ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن, ءۇش ەلدىڭ دە ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن ويلاسا, بىرلەسە شەشۋدە ۇلكەن ءرول اتقاراتىندىعىن كورسەتتى. بۇرىن ءتۇرلى قۇجاتتار تولتىرىپ, سالىق تولەپ قىتاي, ءتۇركيادان اكەلىنەتىن تاۋارلار جاقىن جەردەگى رەسەيدەن, بەلارۋستان سالىقسىز-اق كەلە باستادى. رەسەيدەن بىزگە ءتۇرلى تاماق ونىمدەرىن, حيميالىق زاتتار, تسەمەنت, مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار, مۇناي-گاز ءونەركاسىبىنە قاجەتتى جابدىقتار مەن مەبەل, ت.ب. كەلسە, بەلارۋستەن توڭازىتقىشتار, اۆتوموبيل, تراكتوردىڭ قوسالقى بولشەكتەرى, ءسۇت تاعامدارى اۆتوكولىك تىركەمەلەرى كوپتەپ كەلە باستادى. تسيفر تىلىمەن ايتساق ءبىر جىلداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ ءوسىم پايىزى رەسەيمەن 101,8, ال بەلارۋسپەن 95,8 پايىزعا جەتتى. قازاقستاننان يمپورتقا شىعارىلاتىن ءتۇرلى مەتالدار, مۇناي ونىمدەرى, استىق, قارا تەمىردەن جاسالعان بۇيىمدار وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا 90 پايىزعا ءوسكەن.
– تالپىنىس – تابىسقا جەتكىزەدى. ىزدەنىس ءتۇبى – يگىلىك دەگەندەي ءوزىڭىز باسشى بولعالى وسى سالا قىزمەتىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ جولىندا جاسالعان ءىس-شارالاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنە توقتالىپ وتسەڭىز.
– ىزدەنىس شىنىندا دا يگىلىككە ۇمتىلدىرادى. مەن بۇل جەردە تۇرعىنداردىڭ عانا ەمەس اقتاۋ تەڭىز ساۋدا پورتىنىڭ جۇمىسىن پايدالاناتىن رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ كوڭىلىنەن شىققان ءبىر جايدى ايتقىم كەلەدى. ول وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ «مورپورت» كەدەندىك بەكەتىندە اۆتوكولىك قۇرىلعىلارىن قوسىمشا كەدەندىك راسىمدەۋ پۋنكتىن اشۋىمىز بولدى. جاڭا قۇرىلىم ارقىلى وتكەن كۇنى كەشەگە دەيىن 14,5 مىڭ اۆتوكولىكتى ءراسىمدەۋ جۇزەگە اسقانى بەلگىلى بولدى.
– اڭگىمە سوڭىندا الداعى جوبا-جوسپارلار, ەل ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن لايىقتى قارسى الۋ جولىندا ءجۇزەگە اسۋداعى جۇمىستار جايلى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ەل ەكونوميكاسىن دامىتىپ, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتا ءتۇسۋ جولىندا كەدەنشىلەردىڭ الدىندا تۇرعان جوبا-جوسپارلار بارشىلىق. ءجانە ولاردى جۇزەگە باعىتىنداعى جاعىمدى جاڭالىقتار دا جوق ەمەس. بىزدەر ءۇشىن سونىڭ ەڭ نەگىزگىسى – وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆتىڭ قولداۋى مەن كومەگى ناتيجەسىندە جاقىن كۇندەرى اقتاۋدا, استانا, الماتى, شىمكەنتتەن كەيىن اشىلاتىن «باتىس» اتتى مونيتورينگ ورتالىعى بولماقشى. ول بۇل كۇندەرى قالانىڭ 31-شاعىن اۋدانىندا سالىنىپ جاتقان وبلىستىق كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ اكىمشىلىك كەشەنىندە ورنالاسادى. سول كەزدە كەدەنشىلەر جۇمىسى جاڭا ساتىعا كوتەرىلىپ قانا قويماي, جۇك تاسىمالداۋ قارقىنى دا ارتا تۇسەدى. ياعني ءبىر ورتالىقتان ينسپەكتسيالىق باقىلاۋ زاماناۋي قۇرال-جابدىقتار جۇمىسىمىزدىڭ تيىمدىلىگى, اشىقتىعىن ارتتىرىپ, كەدەن راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ, قۇجات اينالىمدارىن قىسقارتۋ ت.ب. جۇمىستار حالىقارالىق كونۆەنتسيانىڭ ستاندارتتارىنا ساي جۇزەگە اسادى.
– راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جولامان بوشالاق.