اتاقتى «قورعاس» جانە «قالجات» كەدەندىك بەكەتتەرىندە ۇزاق ۋاقىت بويى تاۋارلاردى كونتراباندالىق جول ارقىلى وتكىزۋمەن اينالىسقان ۇيىمداسقان تاعى ءبىر قىلمىستىق توپ مۇشەلەرىنىڭ ءاشكەرە بولعانىنا كوپ ۋاقىت وتە قويعان جوق. تاعى ءبىر دەيتىنىمىز, كەدەندەگى مۇنداي جاعداي ءبىرىنشى رەت ورىن الىپ وتىرماعانى بەلگىلى. ءجانە الداعى ۋاقىتتا دا ونىڭ تاعى دا قايتالانباسىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايتىنى انىق. ال ولارعا قىلمىستىق قامقورلىق جاساپ كەلگەن الماتى وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ بۇرىنعى باستىعىنىڭ ۇستالۋى ءجانە تاعى ءبىرقاتار بەدەلدى دەگەن قۇقىق قورعاۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىلمىستىق توپقا قولداسىپ قولعا ءتۇسۋى, وزگە دە قىلمىستىق توپ جەتەكشىلەرىنىڭ تابىلۋى كوپتەگەن سۇراقتاردىڭ تۋىنداۋىنا اكەلدى.
وسىعان بايلانىستى بۇگىنگى كۇنى قم كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتى ءتوراعاسى قىزمەتتەن كەتتى, ونىڭ ەكى ورىنباسارى جانە ءبىرقاتار باسقارما باسشىلارى ءوز ەركىمەن قىزمەتىنەن بوساعان. ولاردىڭ كىناسى بولماسا نەگە جۇمىستارىن جالعاستىرا بەرمەيدى؟ قىپ-قىزىل اقشانىڭ ىشىندە قالتانى ابدەن قالىنداتقانشا ءجۇرىپ, سوسىن ءاشكەرە بولعاندا ءوز ەركىڭمەن تىنىش قانا كەتە الساڭ قانداي جاقسى؟ جەمقورلاردىڭ قاشان جۇلىنى ۇزىلەدى؟ الايدا, بۇگىندە بۇل سۇراقتارعا قاناعاتتانارلىق جاۋاپ تابۋ مۇمكىن ەمەس. ماسەلەن, كەشە قم كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ باسپاسوز ءماسليحاتى ءوتىپ, وندا وسى كوكەيتەستى سۇراقتار كوتەرىلدى. بىراق, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ماردىمدى جاۋاپ جوق.
ارينە, كەدەندە اتقارىلىپ جاتقان وڭدى ىستەر دە از ەمەس. ءبىز مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەرمەن وسى ورتالىق اپپارات كۇشىمەن كۇرەسىپ جاتىرمىز, دەيدى كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ وكىلدەرى. بۇل كۇرەستە ءتۇرلى امالداردى, ونىڭ ىشىندە ادىستەمەلىك باعىتتاردى دا ۇستانۋدامىز. كەدەن جۇمىسىندا قىتاي باعىتى قاشاندا وزەكتى ماسەلە بولىپ كەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس. و جاقتان وتە كوپ تاۋار ءتۇرى جەتكىزىلەدى. ەگەر ولاردىڭ ءبارىن كاتالوگ بويىنشا ولشەپ, دەكلاراتسيادان ءتىزىپ وتكىزۋ قاجەت بولسا ول وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنى ءتۇسىنىكتى. ءبىز كەزىندە مۇنداي جاعدايدى ۇشاق ارقىلى جەتكىزىلەتىن جۇكتەردى رەسىمدەۋدەن وتكىزۋ بارىسىندا جاتپاي-تالماي جۇمىس ىستەپ باستان كەشىرگەنبىز. ەندى جوعارىداعىداي كەلەڭسىز جاعداي قايتالانباس ءۇشىن ەلەكتروندى دەكلاراتسيالاۋ ءادىسىن, ياعني, ادامنىڭ قاتىسىنسىز تاۋارلاردى رەسىمدەۋ امالىن تاڭداپ وتىرمىز دەيدى. بۇل دەگەنىڭىز كەز كەلگەن ادام ءوزىنىڭ تاۋارىن ينتەرنەت ارقىلى دەكلاراتسيالاي الادى. ال كەدەن ينسپەكتورىنىڭ بۇل تاۋاردى تەك دەكلاراتسيا ارقىلى ءوتكىزۋگە, ياعني تولەمدى قابىلداۋعا عانا مۇمكىندىگى بولادى. بۇل امالدى قازىر ءبىز قولعا الدىق دەيدى, كەدەنشىلەر.
ولاردىڭ ايتۋىنشا, كەدەندىك رەسىمدەۋدى جەدەلدەتۋ جانە جەمقورلىقتى بولدىرماۋدىڭ نەگىزگى شارتتارىنىڭ ءبىرى بيزنەس-امالداردى اۆتوماتتاندىرۋ جانە ەلەكتروندى دەكلاراتسييالاۋعا كوشۋ. وسى ماقساتتا كوميتەتتە «ءبىر تەرەزە» اقپاراتتىق ءجۇيەسىن ەندىرۋ جۇمىسى باستالعان. مۇنداي جۇيەلەردى قۇرۋدىڭ وزگە ەلدەردەگى تاجىريبەسى بۇل جوبانى ءجۇزەگە اسىرۋعا جىلدار جۇمسالاتىنىن كورسەتىپ وتىر, سەبەبى باسقا مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولارمەن ءوزارا اقپاراتتار جۇيەسىن جانە ءىس-ارەكەتتى بىرىكتىرۋ تالاپ ەتىلەتىن كورىنەدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ باقىلاۋىندا, ول ءۇشىن پرەمەر-مينيستردىڭ باسشىلىعىمەن ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قۇرىلعان.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن كوميتەت ەكسپورتتىق باج الۋعا جاتپايتىن تاۋارلار ەكسپورتىن ەلەكتروندى دەكلاراتسيالاۋدىڭ پيلوتتىق جوباسىن ەندىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ەگەر بۇل جۇزەگە اسسا, وندا دەكلاراتسيانى ۇسىنۋدى, كەدەن ءتولەمدەرىن تولەۋدى جانە باسقا دا كەدەندىك رەسىمدەۋگە قاجەتتى قۇجاتتاردى ۇسىنۋدى ينتەرنەت ارقىلى ءجۇزەگە اسىرىپ, قورعاستاعى جۇكتەردىڭ دەكلاراتسيالانۋىن اشىق باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى تاقىرىپتىڭ قوزعالۋىنا وراي, قورعاس وتكىزۋ بەكەتىندە جۇكتەردىڭ جينالىپ قالۋى قىتاي جاعىندا ورىن الىپ وتىرعانىن ايتۋ كەرەك, دەيدى كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ رەسمي وكىلى ە.بايتاناەۆ. مۇنىڭ سەبەبى, اتالعان جۇكتەر قىتايدا جالعان قۇجاتتار نەگىزىندە رەسىمدەلگەن, ونداعى مالىمەتتەر ناقتى دەرەكتەردەن الشاق جاتىر, سوندىقتان دا وتكىزۋشىلەردىڭ كەدەن ورگانىنا ۇسىنۋعا باتىلى بارماي وتىر. تالاپقا ساي رەسىمدەلگەن تاۋارلار, قازىرگى كەزدە, ەش كەدەرگىسىز كەدەندىك رەسىمەۋدەن وتكىزىلىپ جاتسا كەرەك.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 5 ايىندا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان اكەلىنگەن تاۋارلاردان تۇسكەن كەدەن ءتولەمدەرى مەن سالىقتارىنا ءجۇرگىزىلگەن سالىستىرمالى تالداۋ 1 اۆتوكولىكتەن وندىرىلگەن قارجى ءمولشەرىنىڭ وسكەندىگىن بايقاتتى. ەلىمىزدە 2011 جىلى 1 اۆتوكولىكتەن ءوندىرىلگەن ورتاشا اقشا 1372,4 مىڭ تەڭگەگە تەڭ بولدى, بۇل 2010 جىلدىڭ كورسەتكىشىنەن 37 پايىزعا ارتىق, دەيدى ە.بايتاناەۆ. جالپى قازىرگى تاڭدا قارجى مينيسترلىگىنىڭ كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتى قىتايدان اكەلىنەتىن تاۋاردىڭ 1 اۆتوكولىگىنەن الىناتىن كەدەن تولەمدەرى بويىنشا مونيتورينگتى جانە تالداۋدى كۇندەلىكتى جۇرگىزىپ وتىرعان كورىنەدى. ال 2011 جىلدىڭ قاڭتار-مامىرىندا كەدەن ورگاندارى بيۋدجەتكە 455155 ميلليون تەڭگەنىڭ كەدەن تولەمدەرى مەن سالىقتارىنىڭ ءتۇسۋىن قامتاماسىز ەتكەن. سونىڭ ناتيجەسىندە كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتى 398 302 ميلليون تەڭگە كولەمىندەگى بولجامدىق تاپسىرمانى 114,3 پايىزعا ورىنداعان. سوندا وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا كەدەن تولەمدەرى مەن سالىقتارى 214 975 ميلليون تەڭگەگە نەمەسە 89,5 پايىزعا ارتىق ءتۇسىرىلگەن. 2011 جىلدىڭ قاڭتار-مامىرىندا رەسپۋبليكا بيۋدجەتىندەگى سالىق ءتۇسىمىنىڭ 35,0 پايىزىن, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەگى ۇلتتىق قور ءتۇسىمدەرىن ەسكەرگەندە 15 پايىزىن كەدەن تولەمدەرى قۇراپ وتىرعان بولىپ شىعادى.
كەدەن وداعى – ەكونوميكالىق ءبىرىگۋدىڭ وداققا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا ساۋداعا قويىلاتىن شەكتەۋلەر مەن تىيىمداردى, كەدەن باجدارىن بولدىرمايتىن نىسان. كەدەن وداعىنىڭ باسىمدىلىعى ورتاق رىنوكپەن بايلانىستى, ياعني كەدەن وداعىنىڭ بىرىڭعاي اۋماعىن قۇرۋ جولىمەن تاۋارلاردىڭ ىشكى شەكارا ارقىلى ەركىن اينالىسى, باقىلاۋدىڭ سىرتقى شەكارادان ىشكى شەكاراعا اۋىسۋى بولىپ تابىلادى. 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ ءىشكى شەكارالارداعى باقىلاۋدىڭ الىنۋى كەدەن وداعى كوميسسياسى جوسپارىنىڭ 2009 جىلى 21 قازاندا بەكىتىلگەن, ياعني مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ كەلىسىلگەن ءتۇرلەرىن قازاقستان-رەسەي شەكاراسىنان كەدەن وداعىنىڭ ىشكى شەكاراسىنا كوشىرۋ بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى, دەيدى كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ رەسمي وكىلى.
ۇستىمىزدەگى جىلى قازاقستان ءجانە بەلارۋس رەسپۋبليكالارىنىڭ كەدەن ورگاندارى تاۋارلار دەكلاراتسياسىنىڭ ەلەكتروندىق كوشىرمەلەرى, كەدەندىك كىرىس وردەرلەرى جانە الدىن الا شەشىمدەر بويىنشا دەرەك قورىن ەلەكتروندى الماسۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋدا. 16-18 ماۋسىمدا الماتى قالاسىندا كەدەن وداعىنىڭ كەدەن قىزمەتتەرى باسشىلارىنىڭ كەزەكتى كەزدەسۋى جوسپارلانىپ وتىر, وندا كەدەن قىزمەتتەرىنىڭ ءوزارا اقپارات الماسۋىنا, 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كەدەندىك باقىلاۋدىڭ الىنۋىنا قاتىستى ماسەلەلەر تالقىلانباقشى, ءبىرقاتار تەحنيكالىق قۇجاتتارعا قول قويىلادى دەپ كۇتىلۋدە.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وڭتۇستىك شەكاراسىندا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ بويىنشا شارالاردىڭ شەڭبەرىندە وتكەن جىلى قازاقستان تاراپىنان ينفراقۇرىلىمدارىنىڭ دەڭگەيى جانە جابدىقتالۋى تومەن 13 وتكىزۋ بەكەتى قىسقارتىلدى. بۇگىنگى كۇنگە وڭتۇستىك شەكارادا 25 وتكىزۋ بەكەتى قالىپ وتىر. 2011 جىلدىڭ اياعىنا قاراي كەدەن وداعىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىندەگى ىشكى شەكاراسىنا كىرەتىن وتكىزۋ بەكەتتەرى كەدەندىك باقىلاۋدىڭ زاماناۋي, جوعارى تەحنولوگيالىق قۇرىلعىلارىمەن تولىعىمەن جابدىقتالاتىن بولادى.
قازىرگى كەزدە وڭتۇستىك شەكارادا 7 كەدەن بەكەتى مەن وتكىزۋ بەكەتتەرىنىڭ قۇرىلىسى جانە قايتا جوندەلۋى ءجۇرىپ جاتىر, ولاردىڭ جوباسىندا كەدەندىك باقىلاۋدان باسقا سانيتارلىق, فيتوسانيتارلىق, ۆەتەرينارلىق جانە كولىكتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتىلىكتەر ەسكەرىلگەن. بۇل اتالعان باقىلاۋلاردى كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك شەكاراسىندا جۇرگىزۋ قۇزىرەتتىلىگى كەدەن ورگاندارىنا بەرىلگەنىن ەستەرىڭىزگە سالامىز, دەيدى كەدەن وكىلدەرى.
وڭتۇستىك شەكارالارداعى كەدەن ورگاندارىنىڭ كادرلار قۇرامىن كۇشەيتۋ ءۇشىن 2010 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنا قازاقستان-رەسەي شەكاراسىنان كەدەن وداعىنىڭ قازاقستاندىق ءبولىگىندەگى ىشكى كەدەن شەكاراسىنا جەكە قۇرامنان 133 قىزمەتكەر اۋىستىرىلعان. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 ءشىلدەسىنە دەيىن وڭتۇستىك شەكارالارعا 500 قىزمەتكەردى جىبەرۋ جوسپارلانىپ وتىرعان كورىنەدى. سولتۇستىك شەكارادان وڭتۇستىك ولكەلەرگە اۋىستىرىلعان كەدەن ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە 2010 جىلى قورعاستا 18 پاتەرلىك تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. بيىلعى جىلعا قىزمەتتىك ماقساتتاعى 478 پاتەر سالىنۋ جوسپارلانعان. وسىنداي اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار ارقىلى كەدەن ورگاندارىنداعى جەمقورلىقتىڭ سايابىرسيتىنىنا ۇمىتتەنەمىز. الايدا, «التىن كورسە پەرىشتە جولدان تايادى» دەگەندەي, جەمقورلىقتى جويۋدىڭ جاڭا تەتىگى جاسالماسا باياعى جارتاس سول جارتاس بولىپ قالا بەرمەك. كەدەن سوسىن قايدان كوگەرسىن؟..
الەكساندر تاسبولاتوۆ.