مۇقاعالي-80
ءبىر-بىرىنە باۋىر باسىپ, تەكتۇرلارى توبەسىمەن كوك تىرەگەن بۇل ولكەگە پەندەنىڭ سۇيىنگەننەن باسقا ەشقانداي شاراسى جوق. كەشىگىپ كەلسە دە كوكتەمى قانداي! سىرەۋ قار كوبەسى سوگىلىسىمەن جاراتىلىس جايناپ سالا بەرەدى. ورتەڭدە بورتەگۇلدەر ءبۇر جارىپ, بەتكەيلەردە بوزقاراعان گۇلدەيدى. بوزبوران تۇتەكتە جۇمىرتقا شايقاعان قىراندار شاڭقىلدايدى. قۇج-قۇج قۇزدارىندا قوزىقاسىن ەرتكەن قۇلجالار قىلتيادى. شىڭدار مەن شاتقالداردا جاستىق الەمىنىڭ جاسىل جەبەسىندەي شىرشالار شانشىلىپ, جاناردى جاۋلايدى. ساعىندىرىپ كەلگەن نازەركە جازى شە؟ جۇرتتىڭ ارقا-باسى كەڭىپ, بۇلتتارمەن ارالاسىپ, جايلاۋعا كوشەدى. جەلىدەن بوساعان ق ۇلىندار جۇنتتاي بولىپ, تۇگى جىلتىراپ, اساۋ جەلمەن جارىسادى. ەنەسىن ەمەكسىتىپ قوزى-لاق وتىعادى. سال داۋرەن ۇزاعىنان ءسۇيىندىرەتىندەي. بىراق, تومسىرايىپ كەشەۋ كۇز كەلىپ, قايداعى-جايداعى ءتاتتى مۇڭدى قوزعاپ, تىراۋلاعان تىرنالار كوشى كەرنەيلەتىپ كۇنگەيگە تارتادى. جوتالاردا جىنىن شاشقان بۋراداي شوگىپ الىپ, بۇرق-سارق ەتكەن قىسىن سۋرەتتەۋگە ءتىل جەتە مە؟ پاي-پاي!.. مۇندا جەر جۇرەگى لۇپىلدەي سوعىپ تۇرعانداي.
قاشان بارساڭ دا ابايدىڭ جيدەبايىنداي, ءىلياستىڭ اقسۋىنداي, قاسىمنىڭ قارقارالىسىنداي مۇقاعاليدىڭ قاراسازى دا ادەمى اسەر قالدىرادى. جىر كىندىگى. ول ويىندا ورتەكەدەي ورعىپ, قىرىندا كوكبورىدەي جورتىپ وسىندا تۋىپ-ءوستى. جالعىز ەمەس ەكەن. نارىنقولدىڭ ناركەسكەن اقىنى ەركىن ءىبىتانوۆ ەكەۋى ق ۇلىن-تايداي تەبىسىپ, ءومىر مەن ونەر الىپپەسىن اشتى. اعاسى بەردىبەك, تۇرعىلاسى تەلمان جانە ىنىلەرى پروزاشى باققوجا مەن شايىر باتىق تاياق تاستام جەردە عۇمىر كەشىپتى. ۇجىمشاردىڭ العاشقى ۇيىتقىسى اكەسىن مايدانعا شىعارىپ سالىپ, ورىس ورماندارىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىندا شەيىت بولاتىن ونى ساعىنا ءجۇرىپ, سوقاعا وگىز جەگىپ, بۇعاناسى ءالى بەكىمەگەن قارشاداي بالا ماساق تەرىپتى. بۇلار مۇقاعاليدىڭ تۇڭعىش تابالدىرىق اتتاعان ءومىر مەكتەپتەرى.
سارى قۇرىلىقتىڭ بەلومىرتقاسىنداي ءتاڭىرتاۋلار تىزبەگى تاۋسىلعان با؟ ارىدان قاھارلى ءحانتاڭىرى قاباق ءتۇيىپ قاراۋىتادى. بەرىدەن ءبىرتۇرلى ەلشەنبۇيرەك ەلجىرەتەدى. ۇلى تاۋلار قورشاي قاۋمالاپ مىسى باساتىنداي. ونى رۋحى بيىكتەر مەكەندەيتىندەي تەك. حح عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنىڭ باسى. الماتى كينوتەحنيكۋمىن بىتىرگەن ءبىر توپ ورىمدەي جاس قۇداي ايداپ تۇز-ءدام بۇيىرىپ, كەگەن اسىپ, نارىنقولعا اتباسىن تىرەگەن. سونداعى جۇرتتىڭ شەكتەن تىس قوناقجايلىلىعى قايران قالدىرعان بولسا, ءالى وتىزعا جەتپەگەن مۇقاعالي جانىنا جىر ۇيالاتىپ, قىران قاناتىن قومداپ, الىس كوكجيەككە كوز جىبەرگەندەي كۇي كەشىپ جۇرگەن كەزى بولاتىن. وعان قاراساز قىرانى, ءحانتاڭىرى مۇزبالاعى دەسە دە جاراسىپ تۇر. م.ماقاتاەۆ پوەزيا پاتشالىعىن يەمدەنىپ, اباي ساناتىنداعى بيىكتەن تۇسپەي قالدى.
سىرىم دا وسى.
جىرىم دا وسى الدىڭدا,
بايقاشى ءبىر: بىقسىدىم با, جاندىم با؟
ماحاڭدار جوق. ماحاڭداردىڭ سارقىتى
مۇقاعالي ماقاتاەۆ بار مۇندا!
«كۇپى كيگەن قازاقتىڭ قارا ولەڭىن, شەكپەن جاۋىپ وزىنە قايتارامىن» دەپ جىر-اۋليەنى ءپىر تۇتقان اقىن ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتى جالعاستىرا وتىرىپ, كىمدى ايتتى؟ ماحامبەت وتەمىس ۇلىن با, جوق ماعجان جۇمابايدى ما؟ بۇل بىزگە جۇمباق بولعانمەن, وزىنە ايان. ۇلتتىق ادەبيەت تاريحى مىسىقكومبەگە اينالدىرۋعا ەشقاشان كونبەيدى. نايەتى جيىرما جىلدىڭ و جاق, بۇ جاعىندا مۇقاعالي ماقاتاەۆ قازاق اقىنىنىڭ قانداي بولۋى كەرەكتىگىن تانىتىپ ءوتتى. قيىرعا ۇشاتىن اتا قىرانداي قايراتقا ءمىنىپ, مۇزبالاققا ءتان مىنەز كورسەتتى. جان-جانۋارلار مەن قۇستار ىشىنەن تەك سۇڭقار تەكتەس قاناتتىلار عانا اسا وجەتتىكپەن كۇن كوزىنە جاسقانباي تىكە قاراي الادى ەكەن. جەتىستىكتەرى مەن كەمىستىكتەرى, جاقسىلىعى مەن جاماندىعى ۇدايى يتجىعىس, ۇنەمى قىل ۇستىندە جۇرەتىن ادام بالاسى اراسىندا اقىندار عانا شىجعىرعان شىندىقپەن بەتپە-بەت كەلىپ, ونىڭ شىرايىنا قايمىقپاي قاراي الادى. م.ماقاتاەۆ سونداي جىر جارقىلىنان جارالعان جان.
گاپ بۇرقىراتىپ از نەمەسە كوپ جازۋدا ەمەس. قازاقتىڭ باس اقىنى تۋعان حالقىن ءسۇيگەندىكتەن زامانداستارىن قالاي ءمىنەپ-شەنەيدى؟ ول شىعارمالارىن جيناپ, كىتاپ شىعارۋدى ءۇردىس ەتپەپتى. بەرتىنگە دەيىن نەگە ولەڭدەرىن كوكباي اتىنان جاريالادى؟ نەگە ءويتتى؟ ول ارتىنا بار-جوعى 5313 جولداي جىر جازىپ, 1700 جول ءتارجىما جاساپ قالدىرسا; ەڭ ۇزاق ەڭبەك ەتكەن 1897 جىل – 397 جول, ال ەڭ از قالام تارتقانى 1885 جىل – 14 جول. مۇقاعالي دا وسى ساناتقا جاتادى. قالاي, قايتىپ جازام دەسە دە وعان ونشا كەدەرگى بولا الماي, ەركىن ءجۇرىپ, ەركىن سىلتەدى. كەزىندە قازاقستان جازۋشىلار وداعى مەن ونىڭ باسىلىمى «قازاق ادەبيەتىنەن» قاعاجۋ كوردى. الايدا, قولىن ەشكىم قاققان ەمەس. كەيبىر كوكەيكەستى ءماسەلەلەردى اقىننىڭ ءوزى تۋدىراتىنداي, قاساقانا جاسايتىنداي كورىنەتىن. ول قالام تارتقان قاي تاقىرىپتى الساڭ دا جاميعات پەن تابيعات, ادام مەن زامان, ءومىر مەن ءولىم بارىندە دە قامشى سالدىرمايدى. وقىرمان ويى مەن قايسىبىر الەۋمەتتىك-قوعامدىق كۇشتەر دۇمپۋىمەن ۇلتتىق اقىن بولىپ سانادا قالىپتاستى. ونى قولتوقپاقتاي كەكىلدى بالا مەن ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن قىزدان باستاپ, كەۋدەسى قازىناعا تولى قارتتارعا دەيىن وقيدى. بىراق دۇنيەجۇزى دەڭگەيىنە كوتەرە الماي جۇرگەنىمىز كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرمەي مە؟ اباي مەن ماحامبەتتىڭ كەبىن ول دا كيدى. باسقا باسقا, ءتىپتى ول قوڭسىمىز ورىس تىلىنە دە جوندەپ اۋدارىلعان جوق. ونداي نيەت تە بايقالمايدى. بۇدان وتىز جىلداي بۇرىن شالا-پۇلا اسىعىس ءتارجىمەلەنىپ جارىققا شىققان جەتىم جيناق پا؟! جالپى, مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ اۋدارماشىلىعى اۋقىمىندا كەڭىنەن ءسوز ەتەتىن كەز جەتكەندەي. ءبىز تەك ول اليگەري دانتە, ۋولت ۋيتمەن جانە باسقالاردى قازاقشا سويلەتتى دەپ ءماز بولىپ ءجۇرگەندەيمىز ءالى. ول قايتىپ, قالاي ءتارجىمالادى؟ تاعى دا ءتىلىمىزدى تىستەگەندەي كۇيگە تاپ بولعان جاعداي. بۇل شاكارىمنىڭ ءتارجىما تۋرالى ايتقانىنا جان بىتىرە تۇسەدى: «شىعارمانى اۋدارۋشى ادام سول شىعارمانىڭ مازمۇنىن تۇسىنۋمەن قاتار جازۋشىنىڭ (ياكي اقىننىڭ – ا.ن.) نازىك سەزىمىن, شەبەرلىگىن, شىعارمانىڭ قانداي كۇيدە, قانداي رۋحتا جازىلعانىن جاقسى ءبىلۋ. دەمەك, اۋدارماشى سول اۋدارمانىڭ اۆتورىنان وي-ساناسى, سەزىمى تومەن بولسا, وندا اۋدارما ءدال بولىپ شىقپايدى. شىعارما اۋدارىلعاندا رۋحىنان ايىرىلىپ قالسا, وندا اۋدارماشىنىڭ جازۋشىعا قيانات ىستەگەنى بولادى». اۋدارماشىلىق قىزمەتى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ اقىندىق قۋاتىن كۇشەيتپەسە السىرەتكەن جوق. قاي تاقىرىپتى جىرلاسا دا ىشكى قاجەتتىلىكتەن تۋاتىنداي. تابيعات پا – تاساسىندا ادام, ونىڭ سەزىمى شارپىسىپ جاتادى.
جاپىراق-جۇرەك, جاس قايىڭ!
جانىمدى ايىرباستايىن.
سەن ادام بولا باستاساڭ,
مەن قايىڭ بولا باستايىن.
كەلىسەسىڭ بە, جاس قايىڭ؟
(كورىنەر, مۇمكىن, كىمگە ەرسى)
ءومىرىڭدى ماعان ءبىر بەرشى!
دۇربەلەڭ مىنا دۇنيەنى,
ادام كوزىمەن ءبىر كورشى.
قايىڭ بوپ مەن دە باعايىن,
ورماننان ورنىم تابايىن.
بەيمالىم مىنا ومىرگە,
قايىڭ كوزىمەن قارايىن.
سەن-داعى جەردەن ءنار الدىڭ,
مەن-داعى جەردەن ءنار الدىم.
بىرەۋدەن سەن دە جارالدىڭ,
بىرەۋدەن مەن دە جارالدىم.
ءتىلىڭ جوق, جاندى قايىڭ سەن,
ايىرماشىلىعىم – اداممىن.
ادام قايىڭعا, قايىڭ ادامعا اينالىپ كەتكەندەي جاراتىلىسقا اجىراماستاي جان ءبىتىپ تۇر. تاۋ مەن دالا, كول مەن ءشول, شوراعاي مەن قاراعاي سۋرەتتەلگەندە اقىن ارقالانىپ, باي بەينەلەۋ قۇرالىن جۇمساپ, ءبارىن اجارلى ايشىقتايدى. نايزاعاي شاتىرلاپ, بۇلتتار كوشىپ, جاۋىن نوسەرلەپ, قار قىلاڭىتىپ, كۇن شاپاقتانىپ, تاڭ نۇرلانادى. ول جۇمىر باستى پەندەنىڭ كوڭىل كۇيىمەن استاسقاندا اسپان ايىرىلىپ, جەر جارىلمايدى. اقىن كۇندەلىگىنىڭ اراسىندا ماۋسىمنىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە جايلاۋدا تىزەدەن اسا قار جاۋعانىن ايتىپ, تاۋ مىنەزىنە تاڭ قالعانى باياندالادى. ول كۇيىنىش پەن ءسۇيىنىشىن, جەرۋى مەن زەرىگۋىن, قۇشتارلىعىن سەزىمگە وراپ جەتكىزەدى, تابيعاتقا ۇمسىنىپ, ونى عاشىق كوزبەن كورەدى. بۇل سالاداعى ءبىراز ليريكاسى وزەكتەن ءورىلىپ, بولمىس-بىتىممەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي تۇتاسىپ جاتاتىنى سوندىقتان. م.ماقاتاەۆ نالىسا دا, قۋانسا دا بۇكپەسىز جان سىرىن اق قاعازعا اقتارادى: «...ازىرگە نەمەن تىنارى بەلگىسىز, بارىم مەنىڭ, بالام مەنىڭ, جارىم, جاقسىلىعىم مەنىڭ – پوەزيام, تەك سەنى ساقتاپ قالسام ەكەن. سەنى دە ولتىرگىسى كەلە مە, قالاي؟ ولاي بولا قويماس, ەگەر بولا قالسا, قالعان ءومىردىڭ قىزىعى نە ماعان. ويلاپ وتىرسام, مەندە ءبىر-اق ارمان بار ەكەن. ول – قالايدا حالقىما جاعىنۋ, ۇناۋ دەپ ەدىم. حالقىم, ءۇنىمدى قالاي جەتكىزەم ساعان؟». اقىن – قازاق ادەبيەتىندەگى كۇردەلى قۇبىلىس. ونىڭ مۇڭى ءمولدىر. جان جارىلىسىنداي. ەل مەن جەر, وسكەن ورتا مەن وتانسۇيگىشتىگى وراسان, وقشاۋ.
باسىمدى ءيىپ, تىزەمدى بۇگىپ تۇرىپ,
اجارىمدا ايدىنداي شۋاق تۇنىپ.
وتانىمدى سۇيەمىن ك ۇلىپ تۇرىپ,
وتانىمدى سۇيەمىن جىلاپ تۇرىپ.
قىبلاناماداي جاقسىلىققا قاراي بۇرىلىپ تۇراتىن جۇرەگى قانداي نازىك! ءدۇنيەقوڭىزدىق پەن دالدۇرىشتىككە, ايارلىق پەن ز ۇلىمدىققا جانى قاس, شىندىق ءۇشىن شىرىلداپ, ارا تۇسەدى, قاتىگەزدىك پەن قاراۋلىققا شىدامايدى. بارلىعىنا اڭعالدىقپەن بالاداي سەنىپ, ۇستانىمدارىندا كىرشىكسىز ار-وجدان مەن بيىك ادامگەرشىلىك مۇراتتاردى تۋ ەتىپ ۇستاپ, جۇرەك وتىن مازداتادى. كوپ ولەڭدەرى مەن تولعاۋ-پوەمالارى تۋعان توپىراق پەن قازاق دالاسىنا دەگەن ىستىق سۇيىسپەنشىلىككە سۋعارىلىپ, پەرزەنتتىك پاراسات پەن ماحابباتتان ءنار الىپ جاتقانداي. «الاتاۋ, التاي, اتىراۋ» وسىنداي ولەڭ-ورنەگىنەن تۋادى. «مەن ءوزىمدى زەرتتەي الماي كەلەمىن» دەپ جارىق جالعانعا جار سالادى. مەنىڭ كوز الدىمدا ەكى مۇقاعالي ەلەس بەرەدى. بىرەۋى – كۇن شۋاقتى, جايدارى – جاز, جۇزىنەن نۇر شاشىپ تۇرعان كەز, وندا سابازىڭ ۇستىنە تاۋ قۇلاتساڭ دا, كوتەرە بەرەدى. ەكىنشىسى – ايبارلى ارىستان, ءتىسىن قايراپ اتىلۋعا جاقىن تۇرعانداي. ول كەزدە جۇزىنە تۋرا قاراي المايسىڭ. اقىرىن ءجۇرىپ, اڭداپ ءسويلەيسىڭ. مۇقاعاليدا ءارتۇرلى مىنەز بار ەدى». ايتپەسە, اقىن بولا ما؟ مىنەز بايلىعى ونى شىعارماشىلىقتىڭ شىرقاۋ شىڭىنا شىعاردى. ۇلتتىق قۇندىلىقتار ءوز الدىنا, ول الەم جانە ورىس ادەبيەتىن جاقسى ءبىلدى. شالكودەنىڭ شالعىنىنا جاتىپ الىپ تاۋدىڭ شاڭقاي تۇسىنە دەيىن ۇلى ۇستازداردى وقىعانى, ءتىپتى جاتتاعانى جاسىرىن ەمەس.
1973 جىلدىڭ كۇزىندە ءبىراز ۋاقىت مۇقاعالي ماقاتاەۆ ماسكەۋدە بولىپ, م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جوعارعى كۋرسىندا ءدارىس تىڭدادى. ول مۇندا ورىستىڭ كوپتەگەن ا.مەجيروۆ, ا.ۆوزنەسەنسكي جانە باسقا دا اقىندارىمەن تانىسىپ, ەمىن-ەركىن سۇحبات قۇردى. كوڭىل كوكجيەگىن كەڭەيتتى. مۇندا قانشاما بەيمازا مەزەتتەردى باستان وتكەردى. ءبازبىر سىنشىلار بۇنى بايقاماعانسىپ جۇرگەندەي. م.ماقاتاەۆ ماسكەۋ مەريدياندارىندا بولىپ, بازىنالىق جاساپ, زامانداستارىنا ناز بىلدىرەدى. اقىن وسىندا ءجۇرىپ, «تۇسىمە تاۋ كىرەدى», «جۇرەگىم مەنىڭ – جانارتاۋ», «ساعىندىم عوي», «پۋشكينمەن قوشتاسۋ», «سىنىق قانات شاعالام», «ەسەنين-ماياكوۆسكي» جانە وزگە دە ورەلى دە ءورىستى ولەڭدەرىن جازدى. بۇلار ءورشىل ءومىرباياننىڭ جارقىن بەتتەرىنە اينالدى. ەندى جىرمەن ورىلگەن بۇل ىزدەردى ەشكىم وشىرە المايدى.
م.ماقاتاەۆ قاي تاقىرىپتى قاۋزاسا دا تىڭعىلىقتى ىزدەنىپ, ۇلكەن دايىندىقپەن كەلەتىن. «ماۆر», «اپپاسيوناتا» («يليچ»), «رايىمبەك, رايىمبەك», «چيلي – شۋاعىم مەنىڭ», ت.ب. تولعاۋ-پوەمالارى سونداي زەردە قويىپ, شۇقشيا زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە ءجۇرەكتەرگە جول تارتتى. اقىن تۇرمىس تاۋقىمەتىن تارتىپ, قانشا قاتشىلىق پەن زارۋلىككە ۇشىراپ جۇرسە دە تاعدىرعا مويىنسۇنىپ, (اندا-ساندا مويىعانى بولماسا) وسالدىق تانىتقان جوق. تالانتقا تابىنۋشىلار از ەمەس بولاتىن. عابيت ءمۇسىرەپوۆتىڭ «اققۋلار ۇيىقتاعاندا» پوەماسىنا جىلى لەبىز ءبىلدىرىپ, التىن قالام سىيلاۋى, ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ «تۇرپاتى بولەك اقىن كەلدى» دەپ تۋعان حالقىنان ءسۇيىنشى سۇراعانداي بولۋى جاي قاتارداعى قاراپايىم وقيعا ەمەس. بۇلار وعان دەگەن قامقورلىق پەن جاناشىرلىقتىڭ كەندە بولماعانىن كورسەتەدى. قازاقتىڭ اقيىق اقىنى اتانعان مۇقاعالي ماقاتاەۆ شيرەك عاسىر تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ, جەتى جيناق شىعارىپ, ارتىنا قىرۋار مۇرا قالدىردى. ولار تۋعان حالقىنىڭ رۋحاني كادەسىنە جاراپ, ۇلكەن قىزمەت اتقارىپ كەلەدى.
ايان نىسانالين.
___________________
سۋرەتتە: مۇقاعاليدىڭ اۆتورعا جازعان حاتى.