مۇددەلەستىك مۇراتى

مالايزيا ۇكىمەتى باسشىسىنىڭ ەلىمىزگە جاساعان العاشقى رەسمي ساپارى ءساتتى اياقتالدى كەشە اقوردادا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزگە رەسمي ساپارمەن كەلگەن مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى نادجيب تۋن ابدال رازاكپەن كەزدەستى. كەزدەسۋدە ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي, ساۋ­دا جانە ەكونوميكالىق ىن­تى­ماقتاستىقتى دامىتۋ ءما­­سەلەلەرى تالقىلاندى.

اقوردادا وتكەن قارسى الۋدىڭ رەسمي راسىمىنەن كەيىن شاعىن جانە كەڭ قۇرامدا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى داتو شري موحد نادجيب تۋن ابدۋل رازاك حالىقارالىق جانە ايماقتىق ۇيىمدارداعى ەكى جاقتى ءوزارا ءىس-قيمىل مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلادى. – پرەمەر-مينيستر مىرزا, قا­زاقستانعا, ءبىزدىڭ جاڭا ەلوردامىز استاناعا كەلگەنىڭىزگە شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. مەن ۇنەمى مالايزياعا دەگەن شىنايى سەزىمدى باستان وتكەرەمىن. تاۋەل­سىز­دىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا,  1996 جىلى مەن سىزدەردىڭ ەلگە ساپارمەن باردىم. وتە ۇلكەن اسەرگە بولەنگەنىم ءاردايىم ەسىمدە. ءبىز تاۋەلسىز ەل بولعان العاشقى كەزدەن قانداي جولمەن جۇرەتىنىمىز تۋرالى ماسەلە تۇردى. سول ۋا­قىت­تا دوكتور ماحاتحير موحامماد مەنى سىزدەردىڭ ەكونوميكالارى­ڭىز­بەن جانە رەفورمالارىڭىزبەن كە­ڭى­نەن تا­نىس­تىردى. بۇل كەڭەس وداعىنىڭ تاراپ, ءبىز ەلىمىزدە جاپ­­پاي جەكەشەلەندىرۋ جۇرگىزە باستاعان كەزەڭ ەدى. بۇدان كەيىن دە جوعارى دەڭ­گەيدە بىرنەشە ءتاجى­ري­بە الماسۋ بولدى. مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى, مەملەكەت باس­شى­سى, مينيسترلەر قازاقستاندا بول­دى, ياعني بايلانىس ۇزىلگەن جوق. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىندا تاريح, دەموگرافيا, ەكونوميكالىق دامۋ جاعى­نان ۇقساستىقتار وتە كوپ. سىزدەر اگرارلى ەلدى كوپۇلتتى حا­لىق­تىڭ كومەگىمەن بۇگىنگى دەڭ­گەيگە كوتە­رە الدىڭىزدار. ءبىز قي­ىر­داعى كە­ڭە­س وداعى قۇرامىندا بولدىق, ودان كەيىن قيىن­دىق­تارمەن بەت­پە-بەت قالىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇردىق. ءسىز بۇگىن ءبىزدىڭ پرەمەر-مينيسترمەن كەزدەس­تى­ڭىز, ءبىزدىڭ ىستەرىمىزدەن حاباردار بولعان بولارسىز دەپ ۇمىتتەنەمىن, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. بۇل تۋرالى «قازاقپارات» تا­رات­قان حابارعا قاراعاندا, ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ پەن مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى نادجيب تۋن ابدال رازاك اراسىندا بولعان كەلىسسوزدەردەن كەيىن ءبىر­قاتار قۇجاتتارعا قول قويىلعان. اتاپ ايتقاندا, ەكى ەلدىڭ ۇكى­مەت­تەرىنىڭ اراسىندا ديپلوما­تيا­لىق وكىلدىكتەردىڭ عيماراتتارىن سالۋ ءۇشىن جەر ۋچاسكەلەرىن ءوزارا ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قوي­ى­لىپتى. بۇل قۇجاتقا قازاقستان جاعىنان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ە.قازىحانوۆ, ال مالايزيا تارا­پى­نان ا.امان قولدارىن قويعان. سونىمەن قاتار, جامبىل وب­لىسىنىڭ اكىمدىگى مەن «سمار­تا­گرو­قارقارا» كومپانياسى مەن «Nاtional Feedlot corporation sdn. Bhd» اراسىندا جامبىل وبلى­سىن­دا مال وندىرىستىك كەشەنىن سالۋ تۋرالى كەلىسىم بەكىتىلگەن. ال تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى مەن «ALM Builders sdn. Bhd» كومپانياسى نيەتتەر تۋرالى حاتتاماعا قول قويعان. كەزدەسۋدىڭ رەسمي بولىگى اياق­تال­عاننان كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن داتو شري موحد نادجيب تۋن ابدۋل رازاك بريفينگ وتكىزدى. – ءبىز مەنىڭ شاقىرۋىم بوي­ىن­شا العاش رەت كەلىپ وتىرعان پرەمەر-مينيستر نادجيب رازاكتىڭ رەسمي ساپارىنا ۇلكەن ءمان بەرەمىز جانە ونى ءبىزدىڭ قارىم-قا­تى­ناستارىمىزدى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن ماڭىزدى قادام رەتىندە قا­راستىرامىز. مالايزيا ءبىز ءتور­اعا­لىق ەتكەلى وتىرعان يسلام كون­فەرەنتسياسى ۇيىمىن قۇرۋدا ۇلكەن ءرول اتقاردى. بۇل ۇيىمدى باسقارۋداعى مالايزيانىڭ ءتاجى­ري­بەسى ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ءبۇ­گىن ءبىز پرەمەر-مينيستر مىرزا­مەن 7-ءشى دۇنيەجۇزىلىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىن جانە وسى ايدىڭ اياعىندا استانادا وتە­تىن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيى­مى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسىن وتكىزۋگە بايلانىستى ءما­سە­لەلەردى تالقىلادىق. مالاي­زيا­نىڭ قازاقستاننىڭ يكۇ-عا ءتور­اعالىعىنا كومەك كورسەتۋ تۋ­رالى كەلىسىمگە قول جەتكىزدىك, – دەدى قازاقستان باسشىسى. ەلباسى كەلەسى كەزەكتە قازاق­ستان مەن مالايزيا ءوز دامۋىندا الەمدىك قارجىلىق داعدارىس سال­دارلارىن تابىستى ەڭسەرىپ, تاڭ­دا­نىس تۋدىرارلىق جولدان وتكە­نىن اتاپ كورسەتتى. مالايزيا 1957 جىلى تاۋەلسىز ەلگە اينالدى. وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ دامۋ جولىن جالعاستىرعان بۇل اگ­رارلى ەل ازيا جولبارىسى اتاندى. ءبىز ستراتەگيالىق جوسپارلاۋدا جانە ەكونوميكانى دا­مى­تۋدا كوپ تاجىريبە الدىق. ءبۇ­گىن ءبىز كەلەشەكتەگى دامۋىمىزعا باعىتتالعان, ەڭ الدىمەن, ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا كەشەندى شارالارىن بەلگىلەدىك. ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ ءوزارا ساۋدا كولەمى 100 ميلليون دوللاردان استى. وتكەن جىلعى كولەم 30 پاي­ىزعا ارتتى, بىراق بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ الەۋەتتى مۇمكىن­دىك­تە­رىنە ساي ەمەس. ءبىز بىرلەسكەن ساۋدا-ەكونوميكالىق كوميتەت جۇ­مى­سىن جاڭارتۋ, ىسكەرلىك كەڭەس قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدىك. ما­لايزيالىق كومپانيالار ەنەر­گە­تيكا, مينەرالدىق رەسۋرستاردى ءوندىرۋ, مۇناي-حيميا, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى, قۇرىلىس پەن قارجى سالالارىنداعى بىرلەسكەن جوبا­لار­دى ىسكە اسىرۋعا قىزىعۋ­شى­لىق تانىتىپ وتىر. ءبىز مالاي­زيا­لىق بيزنەستىڭ قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ۇدەمەلى ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋىنا مۇددەلىمىز. كومىر­سۋ­تەك شيكىزاتىن تەرەڭ وڭدەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن حالال يندۋس­ترياسى سالالارىنداعى ىنتى­ماق­تاستىقتىڭ كەلەشەگى بار, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەملەكەت باسشىسى سونداي-اق مالايزيادا يسلام بانكينگى جاق­سى دامىعانىن اتاپ ءوتتى. ءبىز ونى ۇيرەنىپ, بۇل قارجىلاندىرۋ قۇ­را­لىن ءوز ەلىمىزگە ەندىرەتىن بولا­مىز. 2009 جىلى وسى ەلمەن تىكەلەي اۋە قاتىناسى اشىلدى. سودان بەرى مىڭداعان قازاقستاندىقتار مالايزياعا بارىپ دەمالىپ قاي­تۋ­دا. ءبىز بۇل جۇمىستى دا جال­عاس­تىرامىز. ءبىزدىڭ 2000 ستۋدەنتىمىز وسى ەلدە ءبىلىم الۋدا. حالىق­ارا­لىق ساياساتقا كەلسەك, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ۇقساس ۇستانىمدا. ءبىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن دامىتۋ ءما­سە­لەسى بويىنشا, قازاقستاننىڭ اسەان وڭىرلىك فورۋمىنا قوسى­لۋىنا قاتىستى ءوزارا ءىس-قيمىل ءجو­نىن­دە بىردەي كوزقاراس­تامىز. قا­زىرگى ۋاقىتتا مالايزيا باقى­لاۋ­شى مارتەبەسىنە يە بو­لىپ وتىر­عان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل ءجا­نە سەنىم شارالارى ءجو­نىندەگى كە­ڭەستى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەسى تالقىلاندى. مالاي­زيا­نىڭ بۇل ۇيىمعا تۇراقتى مۇشە بولۋى دا مۇمكىن, دەپ جالعادى ءسوزىن پرەزيدەنت. مەن مالايزيا دەلەگاتسياسىنا استاناعا قوش كەلدىڭىزدەر دەيمىن. 7-ءشى يسلام ەكونوميكالىق فورۋ­مى اياسىنداعى جۇمىستارىڭىزعا جەمىس تىلەيمىن. ءبىز ەكونوميكا, ساياسات پەن مادە­نيەتتىڭ بارلىق باعىتتارى بوي­ىنشا ىنتى­ماق­تاس­تىق جانە دوس­تىق بايلانىستار ورناتۋعا داي­ىن­بىز. پرەمەر-مينيستر مىرزا, قوش كەلدىڭىز! –  دەدى پرەزيدەنت. – ەڭ الدىمەن, مەن قازاق­ستانعا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىرعانى ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا جانە قازاقستان ۇكىمەتىنە العى­سىمدى ايتامىن. بۇل – مەنىڭ ءسىز­دەردىڭ ەلگە العاشقى رەسمي ساپا­رىم. سونىمەن بىرگە, ماعان, مە­نىڭ زايىبىم مەن مالايزيالىق دە­لەگاتسيا مۇشەلەرىنە كورسەتكەن قوناقجايلىق پەن ىقىلاستى قا­بىلداۋ ءۇشىن زور ريزاشىلىعىم­دى بىلدىرگىم كەلەدى. قازاقستانعا ساپارىم ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىن­دا ورنىققان تىعىز ەكى جاقتى بايلانىستاردى ودان ءارى نىعاي­تۋ­عا, سونداي-اق ەكى جاقتىڭ ءمۇد­دە­لەرىن بىلدىرەتىن سالالارداعى ءوز­ارا ىنتىماقتاستىقتاردى كەڭەي­تۋ­گە نيەتتى ەكەنىمىزدى تاعى دا قۋات­تايدى. 1992 جىلى ديپلو­ما­تيا­لىق قارىم-قاتىناستار ور­نىق­­قاننان باستاپ, ءبىز قا­زاق­ستاندى ورتالىق ازياداعى نەگىزگى ستراتەگيالىق سەرىكتەسىمىز رەتىندە قابىلدادىق. ءبىز ەلدەرىمىز ءۇشىن ءوزارا ءتيىمدى بولىپ تا­بى­لاتىن سالالاردا قازاقستانمەن تىعىز جۇمىس ىستەي بەرەتىنىمىزگە سەنىمدىمىز, – دەدى جوعارى ءمار­تەبەلى مەيمان. ابدۋل رازاك ءسوز رەتىندە اۋەلى پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسى­موۆ­پەن, ودان كەيىن پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆپەن وتە جەمىستى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلگەنىن ايتتى. ەكى كەزدەسۋ دە بىزگە ەكى جاقتى قارىم-قاتىناستار ماسەلە­سىن, ايماقتىق جانە حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىن تالقىلاۋعا ءمۇم­كىن­دىكتەر بەردى. مەن پرەزيدەنت ن.نا­زارباەۆتىڭ, اسىرەسە, استانا­نى اۋىستىرۋ تۋرالى ءوز يدەياسىن جۇزەگە اسىرعانىنا جانە استانا قۇرىلىسىن دامىتۋداعى باستا­ما­سى­نا قاتتى تاڭداندىم. جاڭا اس­تا­نانىڭ دامۋى شىندىعىندا تاڭ­دانىس تۋدىرادى. مەن استانا قازاقستان حالقىنىڭ ۇزاق جىل­دار بويى ماقتانىشىنا اينالا­تى­نىنا سەنەمىن. پرەزيدەنت مىر­زا, مەن ءسىزدىڭ ءسوزىڭىزدى تولىق قولدايمىن, ەكونوميكالىق ىن­تى­ماقتاستىقتى, اسىرەسە, ساۋدا مەن ينۆەستيتسيانى ۇلعايتۋدا ءۇل­كەن الەۋەتتەرىمىز بارىنا سەنەمىن, دەدى مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى. ابدۋل رازاك, سونىمەن قاتار, ەكى ەل بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ ارقىلى ساۋدا اينالىمىن جاڭا دەڭگەيگە جەتكىزەدى دەپ ءۇمىت­تەنەتىنىن ءبىلدىردى. ءبىز بۇگىنگى كەزدەسۋىمىز بارىسىندا بىرلەسكەن كاسىپورىندار, ەكى جاقتى جوبا­لار­دى باستاۋ قاجەتتىگى تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. مالايزيا مەن قازاقستاننىڭ جەكەمەنشىك سەكتورىنىڭ وكىلدەرى قازاقستان مەن مالايزيا ينۆەستيتسيا سالا­تىن جوبالارعا قاتىساتىنىنا سەنەمىن. ءبىز انىقتاعان سونداي سا­لانىڭ ءبىرى – يسلام بانكينگى. يسلام بانكينگىن دامىتۋ جونىندەگى مالايزيالىق تاجىريبەگە قازاق­ستان ۇكىمەتى ۇلكەن قىزىعۋ­شى­لىق تانىتىپ وتىر. مالايزيا يسلام بانكينگى بويىنشا ترەنينگ ۇيىمداستىرۋعا دايىن. ءبىز وسى سالادا مالايزيا كوشباسشى بو­لىپ سانالاتىندىقتان, بۇل سالا­داعى ءبىلىمىمىزدى, تاجىريبەمىزدى ءۇي­رەتۋ ءۇشىن قازاقستاندىق دەلە­گا­تسيانى مالايزيادا قابىلداۋعا ءازىرمىز. سونىمەن بىرگە, مەن قا­زاقستان ۇكىمەتىنە ەگەر نيەت بول­عان جاعدايدا, تاۋەلسىز سۋكۋك شى­عارۋعا كومەك كورسەتۋ جانە ما­لايزيانى وسى قۇندى قاعازداردى قارجىلاندىراتىن ەل رەتىندە قا­راستىرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتىم. مۇناي مەن گاز سالاسىنا قاتى­سۋعا شاقىرعانى ءۇشىن پرەزيدەنتكە العىس ايتامىن, دەدى مەيمان. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا مالايزيا استانادا ۇلكەن عيمارات تۇر­عى­زۋدى نيەت ەتىپ وتىر ەكەن. بۇل ما­لايزيالىق ديزاين, ارحيتەكتۋرا ءۇل­گى­سىندە سالىناتىن قو­ناق ءۇي بولۋى مۇمكىن. وسى ورايدا ابدۋل رازاك: «بۇل ءبىزدىڭ اس­تا­نانى دامىتۋعا قوس­قان ۇلەسىمىز بولماق. ءبىز پرەزي­دەنتتىڭ بۇل ۇسىنىسىن وڭ قابىل­دايمىز. ما­لاي­زيالىق كومپانيا قوناق ءۇي قۇرىلىسىن جوسپارلاۋدى تاياۋ ۋا­قىتتا باستايدى. بۇل ءبىزدىڭ ەل­دە­رىمىزدىڭ اراسىندا ورنىققان مىقتى دوستىق قاتىناستاردىڭ سيم­ۆولى بولماق», – دەدى. مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى ءسوزىنىڭ سوڭىندا ءوزىنىڭ كەلىسسوز­دەردىڭ تابىستى جۇرگىزىلگەنىنە وتە ريزا ەكەنىن جەتكىزدى. مالاي­زيانىڭ الداعى ۋاقىتتا دا قا­زاق­ستاننىڭ سەنىمدى دوسى بولا بەرەتىنىن ايتا كەلىپ, پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆقا قوناقجاي­لى­عى مەن جىلى شىرايلى قابىل­داۋى ءۇشىن تاعى دا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. داستان كەنجالين, سۋرەتتى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.