كەشە پارلامەنت ماجىلىسىندەگى ۇكىمەت ساعاتىندا مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد قازاقستانداعى مادەنيەت سالاسىنىڭ دامۋى جايلى جان-جاقتى بايانداپ, اتقارىلعان جۇمىستار مەن بولاشاققا جوسپارلانعان مىندەتتەر شوعىرىن تىزبەكتەپ ءوتتى.
ەڭ الدىمەن, ۇلت مادەنيەتىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە ارنالعان ۇكىمەت ساعاتىن ۇيىمداستىرىپ وتىرعان پارلامەنت ماجىلىسىنە زور العىسىمدى بىلدىرەمىن, دەپ ءسوز باستاعان مۇحتار ابرار ۇلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ, ۇكىمەت پەن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ ەرەكشە ىقىلاسىنىڭ ارقاسىندا مادەنيەت سالاسى ءۇشىن 2010 جىل اسا ناتيجەلى بولعاندىعىن اتاپ ءوتتى.
مادەنيەت سالاسىنىڭ بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى قول جەتكىزىلگەن ناقتى ناتيجەلەرى مەن جەتىستىكتەرىن, دامۋ كورسەتكىشتەرىن اڭگىمە وزەگىنە اينالدىرعان مينيستر ءبىرىنشى كەزەكتە ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قابىلدانعان «ءمادەني مۇرا» ستراتەگيالىق جوباسىنا توقتالدى. بۇل رەتتە اتاپ وتەرلىگى, جوبا ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقان جەتى جىل ىشىندە 40 ارحەولوگيالىق جانە 26 عىلىمي-قولدانبالى زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزىلىپتى. ولاردىڭ بارلىعى عىلىمعا مىڭداعان ارتىق ارتەفاكتتار بەرگەن.
ماسەلەن, قىتاي, موڭعوليا, رەسەي, ەگيپەت, تۇركيا, جاپونيا, اقش جانە باتىس ەۋروپا ەلدەرىنە جاسالعان عىلىمي-ىزدەستىرۋ ەكسپەديتسيالارىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزگە 5 مىڭنان استام تاريح, ەتنوگرافيا, ونەرگە قاتىستى قۇندى مۇراعات قۇجاتتارى قايتارىلعان ەكەن. بۇل ۇلت تاريحىنداعى «اقتاڭداقتاردىڭ» ورنىن تولتىرۋ ىسىنە اسا زور سەرپىن بەردى, دەدى بۇل تۋراسىندا مينيستر.
بۇدان كەيىنگى كەزەكتە اڭگىمە اۋانى مادەني كەڭىستىكتە ايتارلىقتاي ورىن الاتىن تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ جاي-كۇيىنە بۇرىلدى. ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, «قازقايتاجاڭعىرۋ» رمك كۇشىمەن تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزگە اسا ماڭىزدى 73 ەسكەرتكىش قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن. ونىڭ ىشىندە تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى مەن تامعالى ارحەولوگيالىق كەشەنى يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مادەني مۇرا تىزىمىنە ەنگىزىلگەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. بۇعان قوسا, 2010 جىلعى رەستاۆراتسيالىق جۇمىستاردىڭ ءناتيجەسىندە شەتەلدەگى 2 نىسانعا, رەسپۋبليكامىزدىڭ 12 وبلىسىندا ورنالاسقان 19 ەسكەرتكىشكە, داماسكىدەگى ءاز-زاحير بەيبارىس سۇلتان كەسەنەسىنە دە اۋقىمدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپتى. مادەنيەت ۆەدومستۆوسى باسشىسى ءوزىنىڭ ءسوزىندە تاريحي ماڭىزى بار باسقا دا ەسكەرتكىشتەرگە قاتىستى باسى قايىرىلعان جۇمىستاردىڭ شوعىرىن ايتىپ قانا قويماي, بولاشاققا جوسپارلانعان مىندەتتەردى بايانداپ بەردى.
ءوزىنىڭ بايانداماسى بارىسىندا مادەنيەت ءمينيسترى ەلدەگى ءمادەني مۇرالارىمىزدىڭ ينفراقۇرىلىمى كەڭەيىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, سوڭعى 3 جىلدىڭ ىشىندە ەكى مەملەكەتتىك مۇراجاي – الماتى وبلىسىندا «ەسىك» جانە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا «بەرەل» قورىقتارى قۇرىلسا, استانادا تمد كەڭىستىگىندە بالاماسى جوق كلاسسيكالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ, ۇلتتىق مۇراجايدىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. مادەني مۇرالاردى تۇگەندەۋ باعىتىندا جانە وسى توڭىرەكتەگى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ جىلدارى قازاقستاننىڭ تاريحىنا, ارحەولوگياسى مەن ءمادەنيەتىنە قاتىستى 1 ميلليوننان استام تيراجبەن 442 اتالىمدى كىتاپتار جارىق كورگەنى دە تىلگە تيەك ەتىلدى.
وتىرىس بارىسىندا «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىنداعى «قازاقفيلمنىڭ» ءرولى دە ايرىقشا اتالدى. ماسەلەن, «مادەني مۇرانى» ىسكە اسىرۋ جىلدارىندا قالپىنا كەلتىرىلگەن تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى 10 ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلىمى اياقتالسا, «ۇلتتىق مۇرا» دەرەكتى فيلمدەر تسيكلى بويىنشا ارنايى فيلمدەر شىعارىلعان. ال جالپى, جوبا اياسىندا 20 فيلم جاسالعان ەكەن.
مادەنيەت ءمينيسترى ءماجىلىس دەپۋتاتتارىن قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكاسى مەن مادەنيەتىنىڭ ۇلگىلەرىن جۇيەلەۋ جانە ولاردى حالىق پەن بولاشاق يگىلىگىنە اينالدىرۋعا قاتىستى اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىنان دا حاباردار ەتتى.
مۇحتار ابرار ۇلى ءساتى كەلگەندە پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا «قازاقفيلمگە» قاتىستى ايتقان سىندارى ءۇشىن دە العىسىن بىلدىرە كەلە, بۇل سىننان تيىسىنشە قورىتىندى شىعارىلىپ قانا قويماي, بۇگىندە ۇلتتىق كينونىڭ جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن دە تىلگە تيەك ەتتى.
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, سونىمەن قاتار, تەاتر ونەرىن دامىتۋ, وتاندىق مادەنيەتتى شەتەلدەردە تانىتۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار بارىسىنا دا توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر, ەل تاۋەلسىزدىگىنە دەيىن الەمدىك وپەرا كلاسسيكاسى نەگىزىنەن ورىس تىلىندە ورىندالسا, قازىر ولار تۇپنۇسقا تىلىندە قويىلىپ كەلەدى. ءسوز ورايىندا مينيستر سوڭعى ۋاقىتتا دەپۋتاتتاردىڭ اراسىندا, وپەرا مەن بالەت ونەرىن باعالاۋشىلاردىڭ قاتارى وسە تۇسكەنىن العا تارتىپ, دەپۋتاتتىق كورپۋسقا وتاندىق وپەرا مەن بالەتتى قولداپ جاتقاندارى ءۇشىن العىسىن جەتكىزدى.
مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ بايانداماسىنداعى ەندى ءبىر سۇبەلى ءماسەلە – ءتىل ساياساتى سالاسىنداعى باسى قايىرىلعان جۇمىستار بولدى. بۇل رەتتە م.قۇل-مۇحاممەد 2010 جىلدىڭ باستى قورىتىندىسى – 2001-2010 جىلدارعا ارنالعان تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى اياقتاۋ مەن كەلەسى ونجىلدىققا جاڭا باعدارلاما ازىرلەۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى سارالاپ ءوتتى.
بايانداماسىنىڭ قورىتىندىسىندا مينيستر تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن تاريحي داتانى اتاپ ءوتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى مەن جوسپارى, سونداي-اق, مەرەيتويلىق مەدال تۋرالى جارلىعى ازىرلەنىپ, بەكىتىلگەنىن ايتتى.
ءمينيستردىڭ بايانداماسىنان كەيىن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مادەنيەت سالاسىنىڭ جۇمىستارىن وڭ باعالاپ, وزدەرىن قىزىقتىرعان ساۋالدارىن قويدى. دەپۋتاتتاردى, اسىرەسە, ەلدەگى ءتىل ساياساتى, ونوماستيكالىق جاعداي تولعاندىراتىنداي كورىندى. ماسەلەن, ءماجىلىس دەپۋتاتى روزاقۇل حالمۇرادوۆ مينيسترگە ەلىمىزدىڭ ءمادەنيەت سالاسىنىڭ دامۋى تۋرالى جان-جاقتى اقپارات بەرگەنى ءۇشىن العىسىن بىلدىرە كەلە, تىلدەردى دامىتۋ مەن قولعا الۋدىڭ 2011 – 2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتىن قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە تولىق يە بولۋىنا, مەملەكەتتىك ءتىلدى قازاقستانداعى ەتنوسارالىق ءتىل بولۋ دارەجەسىنە قول جەتكىزۋ دەپ بەلگىلەگەنىمىز دۇرىس بولادى دەگەن ويىن جەتكىزدى. سونداي-اق, ول قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىسىندا بار بارلىق تەرميندەر قامتىلعان تەرمينولوگيالىق سوزدىكتىڭ جاي-كۇيى توڭىرەگىندە ساۋال قويدى. العاشقى سۇراققا جاۋاپ بەرگەن مينيستر باعدارلامانىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ قاتىسۋىمەن جان-جاقتى تالقىلانىپ جاسالعانىن, سەبەبى ول تارازى باسىن تەڭ ۇستاعان, قازاقستاننىڭ باسىم كوپشىلىگى قولدايتىن باعدارلاما ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ال ەكىنشى ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن مينيستر جالپى العاندا ءوزىنىڭ تەرميندەردى كەلسىن-كەلمەسىن قازاقشالاي بەرۋگە قارسى ەكەنىن, ياعني اۋدارما ماسەلەسىنە تەرەڭ ءمان بەرۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. وسىلاي دەي كەلە, م.قۇل-مۇحاممەد مينيسترلىكتىڭ قولعا الۋىمەن 2013 جىلعا دەيىن قازاق تەرميندەرىنىڭ 30 تومدىعىن شىعارۋ كوزدەلىپ وتىرعانىن ايتتى.
ال ءماجىلىس دەپۋتاتى زەينوللا الشىمباەۆ: «ءبىز بۇگىن مادەنيەت سالاسىنا ءوزىنىڭ جان-ءجۇرەگىمەن, ىنتا-جىگەرىمەن بەرىلگەن باسشىسىنىڭ بايانداماسىن تىڭداي وتىرىپ, بەرىلگەن جاۋاپتارعا كوڭىلىمىز تولدى. سوندىقتان, جۇيەلى جۇرگىزىپ وتىرعان جۇمىسىڭىزعا ساتتىلىك تىلەيمىز», – دەدى. سولاي دەي كەلە, ول رەسپۋبليكا كولەمىندەگى تاريحي جانە مادەني ماڭىزى بار, بۇگىندە يۋنەسكو-نىڭ مادەني مۇرا تىزىمىنە ەنگىزىلگەن ەسكەرتكىشتەردىڭ جۇيەلەنۋى مەن جاي-كۇيىنە قاتىستى ءوز ويىن ءبىلدىردى.
دەپۋتاتتاردى تولعاندىرعان سۇراقتاردىڭ ارقايسىسىنا مۇقيات جاۋاپ بەرگەن مينيستر: «سىزدەردىڭ بۇدان ارى دا قولداۋ كورسەتۋلەرىڭىزدىڭ ارقاسىندا مادەنيەت سالاسىنىڭ بەلسەندى داميتىنىنا سەنىمىم مول», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى.
ءلايلا ەدىلقىزى.