القيسسا, وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى-وتىزىنشى جىلدارىندا جۋالى ءوڭىرىندە تەپسە تەمىر ۇزەر, قىلشىلداعان ءۇش جاس جىگىت دوس بولىپتى. ءبىر-بىرىنە الداعى بولاشاقتارىن بولجالداپ, كوكەيدەگى ارماندارىن ايتادى ەكەن. باۋىرجان: «مەن تۇبىندە اسكەري ادام بولاتىن شىعارمىن» دەپ اينىماس اسىل سىرىن اقتارادى. قۇرمانبەك: «مەنىڭ كەلەشەگىم قالامنىڭ ۇشىنا بايلانىپ تۇرعان سياقتى, ءسىرا, جۋرناليست بولارمىن» دەپ ءوز قۇپياسىن اشادى. سوندا ءۇشىنشى دوس ويلانىڭقىراپ تۇرىپ: «جارايدى, ەكەۋىڭ ارماندارىڭا جەتىڭدەر. ال مەن اۋىلدا قالامىن. اۋىلعا دا ادام كەرەك قوي. سەندەر كەلگەندە ات باسىن تىرەيتىن ءبىر ءۇي بولايىن» دەيدى. مۇنى ايتقان العاشقى ەكەۋىنەن بىرەر جاس ۇلكەندىگى بار ساۋرانبەكتىڭ ەركىنبەگى بولاتىن.
جىلدار جىلجىپ, زامانا بەلەستەرى ءبىر-ءبىر اۋناپ ءتۇسىپ, بۇلدىراپ ارتتا قالعاندا ءۇش دوستىڭ دا ارقايسىسى ءوز ارمانىنا جەتكەنىن, ايتقان سوزدە تۇرعانىن كورەمىز. سۇراپىل سوعىستا پولك, ديۆيزيا باسقارعان گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەرلىگى ەلگە اڭىز بولدى, ءوزى اسكەري ءىلىمنىڭ عۇلاماسىنا اينالدى. قۇرمانبەك ساعىندىقوۆ قازاق جۋرناليستيكاسى مەن باسپاسوزىنىڭ اعا بۋىن ساردارلارى قاتارىنان داۋسىز قۇرمەتتى ورىنىن الدى. ەلدە قالعان ەركىنبەك ساۋرانبەكوۆ تە قاراپ جاتپادى. تۋعان اۋىلى قوشقاراتادا بالا وقىتتى, ۇرپاق ءتاربيەلەدى. جەتىجىلدىق مەكتەپتىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇرگەن جەرىنەن ول دا سوعىسقا اتتاندى. مايداننان 1942 جىلى جارالانىپ ورالدى. مۇگەدەكتىگىنە قاراماستان جاراقاتى ايىققاسىن-اق جاۋ جاعادان العان جارادار جۇرتتىڭ تىنىس-تىرشىلىك, قام-قارەكەتىنە بەلسەنىپ ارالاستى. اۋداندىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, اۋاتكوم ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ودان سوڭ توراعا مىندەتىن دە قوسا اتقارىپ, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىن باسقاردى, جاعدايلى بولعان تالاي ادامعا قولدان كەلگەن كومەگىن, ەستەن كەتپەس جاقسىلىعىن جاساپ, شاراپاتىن تيگىزدى. ءسويتىپ اۋىل-ايماقتا, مۇقىم جۋالى وڭىرىندە ەل اعاسى اتاندى, سىيلى قوناق كەلسە الدىنا ات باسىن تىرەيتىن, اۋدان اتىنان قارسىلايتىن قاپتال دارەجەگە جەتتى. باۋىرجان مەن قۇرمانبەك تۋعان جەرگە ساعىنىپ ات ءىزىن سالعان سايىن ەڭ ءبىرىنشى كۇتىپ الاتىن دا, ساعىنىش ماۋقىن باسىپ, سىي-قۇرمەتىمەن شىعارىپ سالاتىن دا ەركىنبەك بولاتىن. جۇرت سوندا جارقىلداپ جايراڭداسقان, قۋاقى قالجىڭداسقان, ەلدىڭ اڭگىمەسىن ايتقان ءۇش دوستىڭ اۋزىنا قارايتىن.
قىر استىنداعى كەلەشەكتەن ۇمىتتەرى مول ءۇش دوستىڭ جاستىق شاقتا جاسىرىپ-جاپپاعان تاعى ءبىر ارمان-تىلەگى بولعان-دى. ولار: «ءبىزدىڭ وسى دوستىعىمىزدى كەيىنگى ۇرپاعىمىز, ۇلدارىمىز ميراس ەتىپ جالعاستىرسا ەكەن» دەيتىن. ءۇش دوستىڭ شىن جۇرەكتەن, شىن نيەتتەن ءبۇر جارعان بۇل تىلەگىن دە قۇداي قابىل ەتكەن سياقتى. ءۇش دوس, ءۇش اكە ەل الدىنداعى, وتان الدىنداعى بورىش-پارىزدارىن ارتىعىمەن ادال وتەپ, ءجانناتتان ماڭگىلىك جايلارىن تاپقالى دا ءبىراز ۋاقىت بولدى. ال, ولاردىڭ ميراسقور ۇلدارى باقىتجان, كەڭەس جانە تەلمان بالالىق شاقتا باستالعان دوستىقتارىن ءالى كۇنگە دەيىن قىلاۋ تۇسىرمەي تىك كوتەرە جالعاستىرىپ كەلەدى. دوس دەيمىز-اۋ, باۋىر. ايەلدەرى ابىسىن. بۇل بىلاي تۇرسىن, ولاردىڭ بالالارى, باياعى ءۇش دوستىڭ نەمەرەلەرى دە ءبىر-بىرىمەن دوس. باقىتجان ۇلى ەرجان, كەڭەس ۇلى عالىم, تەلمان ۇلى عانيلار دا ومىردە جۇپتارىن جازعان ەمەس. اتالارىنان قالعان, اكەلەرىنەن دارىعان ۇلاعات وسىنداي.
بالالىق شاقتىڭ كوپ جاعدايلارى تەلماننىڭ ەسىندە. اۋدان ورتالىعى بۋرنىي ستانساسىندا نەگىزىنەن ورىستار, چەشەندەر تۇرادى. قازاق بىرەن-ساران. 1000 وقۋشى وقيتىن مەكتەپتە دە سولاي. ماسكەۋ پويىزىمەن الماتىعا ءوتىپ بارا جاتقان باتىر باۋكەڭدى ءبىر كورىپ, امانداسىپ قالۋ كوپ ادامعا ارمان. بۋرنىيدا 3-اق مينۋت توقتايتىن پويىزدى باسشىلار ءارتۇرلى جەلەۋمەن 10-15 مينۋتقا دەيىن كىدىرتەدى. باتىر ەل جاعدايىنان ناقتى سۇراقتار قويادى. داۋسى گۇرىلدەپ شىعادى. وتە قاتاڭ. تۇلعاسى زور. قاسىم اقىن ايتقانداي, بۇل كەزدەسۋلەردە دە ۋاقىت تىعىز, ءسوز قىسقا. سولاي بولعاسىن باۋكەڭدى ەركىنبەك دوسى باستاعان ەكى-ءۇش كىسى جامبىلعا دەيىن شىعارىپ سالىپ, كەرى قايتادى. سوندايدا: «كوكە, مەن دە بارايىنشى» دەپ قيىلىپ, جەتكىنشەك تەلماننىڭ دا ءبىر-ەكى رەت ىلەسىپ بارعانى بار.
تەلمان اكەسىنىڭ ۇيرەتۋىمەن باۋكەڭدى دە, قۇرەكەڭدى دە كىشكەنتايىنان «پاپا» دەيتىن. كەڭەس پەن باقىتجان دا ءسويتتى. سوعىس كەزىندە قۇرمانبەك پاپاسىنىڭ ايەلى سارا اپاي بۋرنىيدا تۇرىپ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ايەلدەر بولىمىندە ىستەدى. سوندا كەڭەس پەن تەلمان بالاباقشاعا بىرگە باردى. باۋكەڭنىڭ جارى جامال اپاي دا باقىتجاندى ەرتىپ كەلىپ جاز بويى اۋىلدا بولادى. ودان كەيىنگى جىلداردا دا باقىتجان جازعى كانيكۋلداردى ۇنەمى اۋىلدا, تەلماندارمەن بىرگە ويناپ وتكىزىپ ءجۇردى. جەتىنشى سىنىپتان باستاپ قىسقى كانيكۋلدى الماتىدا وتكىزۋگە تەلمانعا دا رۇقسات بەرىلدى. ءسويتىپ ول باقىتجان مەن كەڭەستىڭ قوناعى بولىپ كەلىپ تۇردى. تەلماننىڭ ءبىر ەسىندە قالعانى: باۋكەڭدەردىڭ ەكى بولمەلى كىشكەنتاي ءۇيى. باتىردى كورۋگە, سالەم بەرۋگە كەلەتىن كەلىم-كەتىم كىسىدەن ءۇي بوسامايدى. اۋىلدان كەلگەن اعايىن-تۋعان, جاي كىسىلەر ءبىر بولەك. باقىتجانمەن بىرگە ءبىر بولمەدە «لەنينشىل جاستىڭ» جۋرناليستەرى ساتتار بولدەكباەۆ, كاكىمجان قازىباەۆ, شەرحان مۇرتازا, حايدوللا تىلەمىسوۆتەر جاتادى. كوڭىلدىڭ كەڭدىگىنەن بولار, سوندا دا ءۇيدىڭ تارلىعى ەشبىر بىلىنبەيدى. ءبىر كۇنى جاڭاعى جىگىتتەردى باۋكەڭ تاڭعى 5-تەن وياتىپ, ءاي-شايعا كەلتىرمەستەن الدىنا سالىپ ايداپ اكەتىپتى. سويتسە, سول كۇنى سايلاۋ ەكەن. باۋكەڭ جاس جۋرناليست, جازۋشى ىنىلەرىن ەلدىڭ الدى بولىپ داۋىس بەرۋگە, ازاماتتىق بەلسەندىلىككە وسىلاي قامشىلاپتى. بۇل جاي دا ءالى كۇنگە دەيىن تەلماننىڭ جادىندا.
جىگىت بولىپ, ات جالىن تارتىپ مىنگەن شاعىندا سول باۋىرجان پاپاسىنىڭ تەلماننىڭ ءوزىن دە قامشىلاپ, سوڭىنان اكەلىك باتاسىن بەرىپ, اق جول تىلەگەنى بار ەدى-اۋ. 1972 جىل بولسا كەرەك. ول كەزدە تەلمان قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا ماسەلەلەرىنە جاۋاپ بەرەتىن بىلدەي ءبىر حاتشىسى. قالا سىرتىنداعى «الماتى» شيپاجايىندا باۋكەڭمەن ءبىر مەزگىلدە دەمالىپ قالىپتى. «سۋ كەرەك پە, قىمىزىڭىز تاۋسىلىپ قالعان جوق پا» دەپ پاپاسىنا تەلمان دا جانىن سالىپ باعۋدا. ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ باۋكەڭ پاپاسى بولمەسىنە كىرىپ كەلىپ, ءبىر بۋدا قاعازدى قولىنا ۇستاتتى. قاباعى قاتۋ. «مىنانى پالەن دەگەن باسپاعا, ال مىنانى جازۋشىلار وداعىنا اپارىپ بەر. بۇگىن تۇستەن قالدىرما. ايدا, مارش!» دەدى. ءوزىنىڭ بالاسى, حاتشىلىعىن قايتسىن. قالا الىس. اۆتوبۋس جۇرمەيدى. ايتەۋىر بىرەسە جاياۋلاپ, بىرەسە تاكسي ۇستاپ ىلاۋلاتىپ, جارتى كۇن ءجۇرىپ, قاعازداردى ايتقان ادامداردىڭ قولدارىنا تيگىزىپ, پاپاسىنىڭ بۇيرىعىن تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ ورىنداپ, تاپسىرعان جۇمىسىن ورىن-ورنىنا كەلتىرىپ قايتتى. بۇل تۋرالى گۆارديا پولكوۆنيگىنە دەرەۋ «دولوجيت» ەتۋدى دە قاپەرىنەن شىعارماعان.
ەرتەڭىنە شيپاجاي اۋلاسىنا شىقسا, باۋىرجان پاپاسى ءۇش-ءتورت اتاقتى كىسىمەن اڭگىمە سوعىپ وتىر ەكەن. بۇل «اسسالاۋماعالايكۇم!» دەپ سالەمىن بەرىپ, ۇلكەن كىسىلەردىڭ الدىندا ادەپ ساقتاپ كەتۋگە ىڭعايلانا بەرىپ ەدى, باۋكەڭ قىسقا عانا: «وتىر!» دەپ گۇر ەتە ءتۇستى. «نە بوپ قالدى, نە دەر ەكەن پاپام؟» دەپ ءىشى قىلپىلداعانى دا راس. ءبىراق باۋكەڭ ساليقالى ساباسىنان اينىمادى. وتىرعان كىسىلەرگە تەلماندى بايىپپەن تانىستىردى. ەركىنبەك دەگەن مەنىڭ باۋىرىم, ءبىر جاعىنان اعام ءارى جان دوسىم, دەدى. كەشەگى سوعىسقا قاتىسقان. ودان سوڭ اۋدان باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان دەپ جانە قوستى. شىنىمەن دە سولاي بولسا دا, باۋكەڭنىڭ اۋزىمەن ايتىلعاندا بويدى زورايتىپ, مەرەيدى ءوسىرىپ جىبەرەدى ەكەن. ال ەندى مىناۋ بالا, دەدى تەلماننىڭ ءوزىنە اۋىسىپ, سول كىسىنىڭ ۇلى, مەنىڭ بالام. وسى الماتىداعى تسەكا كومسومولدىڭ سەكرەتارى. مۇنىڭ الدىندا 3 جىل موسكۆادا تسەكا ۆلكسم-دا, عاني مۇراتباەۆ ىستەگەن جەردە ىستەپ كەلدى. بالامىزدىڭ بولاشاعى زور, دەي كەلە باۋكەڭ العىس-ريزاشىلىعىنا قوسا, مۇرتى دا جۇمساق جىبىرلاپ مەيىرلەنىپ كەتكەندەي, اق باتالى نيەت-تىلەگىن اقتارىپ سالىپ ەدى. وسى ساتتەردە تەلماننىڭ بويىن دا ءبىر نۇرلى قۋانىش كەرنەي ءجونەلگەن. ءباھادۇر باۋكەڭنىڭ وسىنداي باعاسى مەن باتاسىن الۋ شىنىندا دا سيرەك باقىت ەكەن-اۋ.
ءۇش اكەگە تەلقوزى تەلمان جاقسىعا جاستايىنان ۇيىرسەك-ءتى. قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن. كوزىنە ءبىر حابارلاندىرۋ شالىندى. جازدا پيونەر لاگەرىندە جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىندەر كومسومول كوميتەتىنە كەلسىن دەپتى. ول كەزدە ۇيلەنگەن, اقشا كەرەك. ءتورت اي بويى الماتى توڭىرەگىندەگى قاپتاعان پيونەر لاگەرلەرىنىڭ بىرىندە تاربيەشى, ۆوجاتىي بولدى. ءار دەڭگەيدەگى كومسومول باسشىلارى پيونەر لاگەرلەرىن ارالاپ كورىپ ءجۇردى. ەلگەزەك ۆوجاتىي كوزدەرىنە تۇسسە كەرەك, سەنىم ارتىپ, بىردەن الماتى قالاسىنداعى سوۆەت اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ مەكتەپ, كومسومول جانە پيونەر ۇيىمدارى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە شاقىردى. ومىردەگى ونەگەلى جولى وسىلاي اشىلدى. بۇل 1962 جىل بولاتىن.
سول كەزدەگى اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولات باتالوۆتى تەلمان ەركىنبەك ۇلى ءوزىنىڭ قىزمەت بابىنداعى العاشقى ۇستازى سانايدى. الماتى قالالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان تاريحتا جالعىز قازاق قىزى عاينيكەن بيباتىروۆانىڭ جالىندى عيبراتى ءالى كۇنگە كوز الدىندا. ءوزى دە سونداي ۇلكەن تۇلعالاردىڭ تاساسىندا قالمادى. وبلىستىق كومسومول كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەتكەر بولعان از جىلدا بۇكىل الماتى اتىرابىن, جەتىسۋ ءجانناتىن, تالدىقورعان ءوڭىرىن, الاتاۋ باۋرايىن ارمانسىز ارالاپ, تانىپ ءبىلدى. بۇل كەزدەگى ارىپتەستەردەن جادىندا جاقسى ەستەلىك قالدىرعانى قازاقتىڭ ارداقتى قىزدارىنىڭ ءبىرى ءمانۋرا احمەتوۆا. توپشىسى بەكىپ, قاناتى قاتايعان تەلماندى ەندى الماتىنىڭ اسا مارتەبەلى ورتالىق سانالاتىن سوۆەت اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەتىپ سايلايدى. بۇل جەردە ەكىنشى تىنىسى اشىلعانداي, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەت-دارىنى جارقىراپ كورىنگەن تەلمان ساۋرانبەكوۆ 1968 جىلى ءبىراۋىزدان الماتى قالالىق كومسومول كوميتەتىنە جەتەكشىلىك ەتۋگە لايىقتى دەپ تانىلادى. وسى تۇستا ۇستازدىق قامقورلىق پەن جاناشىرلىقتى كوپ جاساعان, ومىرشەڭ ونەگەسىمەن باۋراعان ءارى ىسكەرلىككە باۋلىعان كومسومول جەتەكشىلەرىنىڭ ىشىندە وزبەكالى ءجانىبەكوۆ پەن عيباتوللا مىرزاعاليەۆتاردىڭ ىقپال-اسەرى ەرەكشە بولعانى انىق. ءوزاعاڭنىڭ تاۋ سۋىنداي تاسقىن قايرات-جىگەرى, ۇشان-تەڭىز ءبىلىمى, ۇلتتىق ءداستۇردى, قازاق ءتىلىن, ادەبيەت پەن ونەردى العا شىعارا سويلەۋى ەرىكسىز ءتانتى ەتەتىن, كوڭىلدى ەرىكسىز سول كۇرمەۋى قيىن ىستەرگە بۇرعىزاتىن. «وسىلارمەن نەگە اينالىسپايسىڭدار؟» دەپ ادامدى جەپ قوياتىن جانكەشتىلىگىنەن وسى تەلاعاڭدار دا ماقۇرىم قالماي, ۇلگى العان-دى.
قىراننىڭ سامعاۋىنا كەڭىستىك كەرەك قوي. مۇنىڭ دا ءساتى رەتىمەن ادەمى كەلدى. وداق كومسومولىنىڭ جەتەكشىسى ەۆگەني تياجەلنيكوۆ قازاقستانعا ات ءىزىن ءجيى سالاتىن. سوندايدا مارتەبەلى مەيماندى قارسى الۋ, ۋنيۆەرسيتەتكە, ازتم سياقتى ءىرى زاۋىت-كاسىپورىندارعا اپارىپ, جاستارمەن جۇزدەستىرۋ استانالىق كومسومول جەتەكشىسى تەلمان ساۋرانبەكوۆكە جۇكتەلەتىن. سىمداي تارتىلعان سىمباتتى, سۇڭعاق بويلى, ادەپ-مادەنيەتى, ءبىلىم-بىلىگى مول جىگىت ەۆگەني ميحايلوۆيچكە ۇناپ قالسا كەرەك, ءبىر كۇنى تەلماندى ماسكەۋگە ەسەپ بەرسىن دەپ شاقىرتىپ الدى دا, از-كەم اڭگىمەدەن كەيىن ءوزىنىڭ كەلىسىمىمەن ەرتەڭىندە بيۋرودا بلكجو ورتالىق كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى ۇيىمداستىرۋشىسى ەتىپ بەكىتتى دە جىبەردى.
ءسويتىپ, باۋكەڭ ايتقانداي, عاني مۇراتباەۆ ىستەگەن جەردە ەكى جارىم جىل ءجۇردى. قاداعالاۋىنا رەسەيدىڭ بريانسك, سمولەنسك, ريازان سياقتى ءۇش وبلىسىن ءبولىپ بەردى. جالپاق رەسەيدى كەڭىنەن ارالاپ, تازا ورىس وبلىستارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن, كەيبىر اششى شىندىق سۋرەتتەرىن ءوز كوزىمەن كوردى, كوپ تاجىريبە جينادى. ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن ءوتىپ جۇرگەندەي اسەر الدى. كەيبىر دەرەۆنيالاردا تەلمانعا «قازاقتار وسىنداي ما ەدى؟» دەگەندەي تاڭدانىسپەن قارايتىن. ءبالكىم, وسىنداي سەزىمدەردى سول جىلداردا ءماسكەۋدە وزىمەن بىرگە ىستەگەن, ءبىر ۇيدە بىرگە تۇرعان ارىپتەس جولداسى مۇحامەتقاسىم ءشاكەنوۆ تا باستان كەشكەن بولار.
ياروسلاۆ وبلىسىندا ىسساپارمەن ءجۇر ەدى, باسشىلار تەلەفونمەن تاۋىپ, ورتالىق كوميتەتكە جەدەل شاقىرتىپ الدى. «نە بولدى؟» دەسە, الماتىعا ورالۋى كەرەك ەكەن. ەلگە كەلگەن بويدان تۋرا ديماش احمەت ۇلىنىڭ الدىنا الىپ باردى. ديمەكەڭ: «ماسكەۋدە قالاي ىستەدىڭ؟ نە كوردىڭ؟ نە ءبىلدىڭ؟ قاي جەرلەردە بولدىڭ؟ جاعدايى قالاي ەكەن؟» دەپ ءاربىر جايدى بايىپتاپ ءابدەن سۇرادى. ۇلكەن كىسى سۇراپ تا, سىناپ تا وتىرعانداي. سودان سوڭ: «تەلمان شىراعىم, ءبىز ءوزىڭە ءۇلكەن سەنىم ارتىپ, رەسپۋبليكا كومسومولىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنە يدەولوگيا جونىندەگى حاتشى ەتىپ ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇل وتە جاۋاپتى جۇمىس. سەنىمنەن شىققايسىڭ. ساتتىلىك تىلەيمىن!» دەپ جىلى رايمەن شىعارىپ سالدى.
كومسومول ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىندە تەلمان ساۋرانبەكوۆ وسى يگى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, بەل ورتاسىنان تابىلدى. اسىرەسە شىعارماشىل جاستارمەن جۇمىس جان دۇنيەسىن مول قۋانىشتارعا بولەيتىن. جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى ولجاس سۇلەيمەنوۆپەن بىرلەسىپ ءار وبلىستا ەكى جىلدا ءبىر رەت وتكىزىلەتىن جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ سەمينار-كەڭەستەرى ءبىر عانيبەت-ءتى. سول جىلداردا شىققان كومسومول لاۋرەاتتارى مۇحتار شاحانوۆ, اسەت بەيسەۋوۆ, ماقىم قيسامەتدينوۆ, رايىمبەك سەيتمەتوۆ, ساعات اشىمباەۆ, ورالحان بوكەەۆ, روزا رىمباەۆا, «دوسمۇقاسان», بولات ايۋحانوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن «الماتىنىڭ جاس بالەتى», نينا جمەرەنەتسكايا ەسىمدەرىنىڭ ءوزى-اق ونەر-مادەنيەتىمىزدىڭ ءورىسىن, وسى تاراپتا ءجۇرگىزىلگەن جۇمىستىڭ جەمىسىن ايعاقتاپ تۇرعان جوق پا. ءبىرىنشى حاتشى زاكاش قاماليدەنوۆ, حاتشىلار جىبەك ءامىرحانوۆا, ۆيتالي برىنكين, وبكومداردىڭ جەتەكشىلەرى قۋانىش سۇلتانوۆ, ۆلاديسلاۆ مەدۆەدەۆ, ەۆگەني بايتەرياكوۆ, جالەل باكىروۆ ءھام باسقالارى ىنتىماقتاسا ۇيىسىپ, جۇمىلعان جۇدىرىقتاي ەدى-اۋ.
ول جىلداردا كومسومولدا شىڭدالعان كادرلاردىڭ پارتيالىق جۇمىسقا اۋىسۋى زاڭدىلىق. ءدال سولاي بولدى. تەلمان ەركىنبەك ۇلى الماتى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىلىعىنا جوعارىلاتىلدى.
الماتى – استانا. بارلىق شىعارماشىلىق ۇيىمدار, نەگىزگى قاراشاڭىراق تەاترلار وسىندا. عىلىم اكادەمياسى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوپشىلىگى وسىندا. زيالى اقىل-وي الەۋەتى وسىندا. الماتى – جاستار قالاسى. قالا بەردى, ءبىرتالاي ۇلكەن ونەركاسىپ ورىندارى دا وسىندا شوعىرلانعان. ءار ۇلتتان قۇرالعان جۇمىسشى قاۋىمنىڭ قاتارى قالىڭ. دەمەك, مۇندا يدەولوگيالىق جۇمىسقا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەك-ءتىن. الماتى بۇكىل قازاقستانعا ۇلگى شاشقانى ابزال. سوعان قوسا دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك سالا, مەكتەپ, بالاباقشا ماسەلەلەرىن ۇدايى قاداعالاپ, باقىلاۋدا ۇستادى. بۇل تۇستاعى اتاپ ايتارلىق ءبىر ەلەۋلى وقيعا الماتىدا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى سەسسياسىنىڭ ءوتكىزىلۋى ەدى. اسىرەسە, بەدەلدى فورۋمنىڭ ءوتۋىن بەتكە ۇستاپ, قالاداعى بۇكىل اۋرۋحانا, ەمحانا اتاۋلىنىڭ ماتەريالدىق بازاسى جاقسارتىلىپ, جاڭالاندى, عيماراتتار جوندەۋدەن ءوتكىزىلدى. اقشا بولگىزىپ, جاڭا قۇرال-جابدىقتار ساتىلىپ الىندى. جەر شارىنىڭ جۇزدەن استام ەلىنەن, حالىقارالىق ۇيىمداردان كەلگەن اتاعىنان ات ۇركەتىن عۇلاما عالىمدار مەن ساناتكەر دارىگەرلەر الماتىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا اتقارىلىپ جاتقان زور جۇمىستارعا سوندا جوعارى باعا بەرىپ كەتكەن ەدى. نەمەسە مىنا ءبىر جايدى الايىق. سول كەزدە باستاۋىش سىنىپتار مۇعالىمدەرى مەن مەدبيكەلەر جەتىسپەيتىن. يدەولوگيا ءجونىندەگى حاتشىنىڭ ۇسىنىسىمەن قالادا ءبىر مەديتسينالىق جانە ءبىر پەداگوگيكالىق ۋچيليششە اشىلدى. ءسويتىپ, سول ارقىلى ەكى سالاداعى كادر جەتىسپەۋشىلىگى تولاستاپ, جاعداي ءبىرشاما تۇزەتىلدى. بۇل دا ساۋرانبەكوۆتىڭ كوپ جۇرت ءبىلىپ ۇلگەرمەگەن جۇمىس ماشىعىنىڭ ءبىرى بولاتىن.
الماتى قالالىق پارتيا كوميتەتىندەگى سەگىز جىلدا تەلمان ەركىنبەك ۇلى بەس ءبىرىنشى حاتشىمەن بىرگە جۇمىس ىستەپتى. البەتتە, وڭاي ەمەس. اسىرەسە, مۇنداي قۇبىلىس, اۋان وزگەرىسى جۇيكەگە قيىن تيمەك. بەس ءبىرىنشىنىڭ بەسەۋى بەس ءتۇرلى ادام. مىنەز-ق ۇلىقتارى ءارقيلى, جۇمىس مانەرلەرى, باسقارۋ ادىستەرى, ءبىلىم دەڭگەيى مەن وي ورەلەرى, ءتىپتى, كىسىلىكتەرىنە دەيىن اربولەك. مىنە, تەلمان اعامىز وسى بەس اداممەن دە ءوزىنىڭ ءمىنسىز ادامگەرشىلىگىنەن جازباي, ورتاق مۇددە جولىندا ءتىل تابىسىپ جۇمىس ىستەسە بىلگەنىن ايتۋ ءلازىم. ءوز باسى وسىلاردىڭ ىشىندە فەدور يۆانوۆيچ موچالين مەن تاۋپيق عالي ۇلى مۇحامەد-راحيموۆتى وتە-موتە ارداق تۇتىپ سىيلايتىنىن دا جاسىرمادى. قالپارتكومداعى ءانۋار باتالوۆ, ءشارىپ وماروۆ, ۆلاديمير شەپەل سىندى ونەگەلى ارىپتەستەر دە توننىڭ ىشكى باۋىنداي سىرالعى جولداستارعا اينالعان-دى. قالا مەن وبلىس قاتارلاسا, قاناتتاسا جۇمىس ىستەيدى عوي. سول جىلداردا وبكومنىڭ باسشىسى كەڭەس اۋحاديەۆ پەن يدەولوگيا ءجونىندەگى حاتشىلارى ءىزباسار بالتاعۇلوۆتىڭ, ءشامشا بەركىمباەۆانىڭ ونەگەسى دە كوپ بولدى.
تەلمان ەركىنبەك ۇلى ءوزىنىڭ وسىنداي ازاماتتىق ۇستانىمىنان ماسكەۋدە اڭگىمەلەسۋدەن ءوتىپ كەلىپ, ەكى جىل ورتالىق كوميتەتتىڭ شەتەلدەرمەن بايلانىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارعاندا دا اينىعان جوق. ال, كسرو مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى ءدىن ىستەرى جونىندەگى كەڭەستىڭ قازاق كسر-ى بويىنشا ۋاكىلى بولعان جىلداردا ءدىن قارىنداسقا قارلىعاش قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي سەپتىگىن تيگىزىپ باقتى. تاعدىردىڭ جازۋى شىعار, وسى قىزمەتكە ءۇش مارتە ورالىپ سوقتى. ءبىز ەكى جاعدايدى عانا ءبولىپ ايتايىق. ماسكەۋدىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, ەسكى مەشىتتىڭ 100 جىل بۇرىن سالىنعانىن كولدەنەڭ تارتىپ ءارى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولداۋىنا ارقا سۇيەپ, الماتىدا جاڭا مەشىت قۇرىلىسىن باستاتىپ جىبەرگەنى بار. ودان سوڭ ءبىر بەتكە شىركەۋ نارسە, قازاقستاندا قازي عانا بولىپ, ءدىن ىستەرى تۇگەلىمەن تاشكەنتتەگى ورتا ازيا مۇسىلماندارىنىڭ ءدىن باسقارماسىنا قارايتىن. تەلمان ەركىنبەك ۇلى نامىسقا تيەتىن وسى ماسەلەگە دە حال-قادەرىنشە قوزعاۋ سالدى. «بۇلاي بولمايدى» دەپ سوڭعى ءتۇيىندى ءسوزدى تاعى دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايتقان. ءسويتىپ, قازاقستاندا دەربەس مۇفتيلىك اشىلىپ, قۇرىلتايدا ەل مۇسىلماندارى ءوز مۇفتيلەرىن سايلاپ العان-دى.
1990 جىلدىڭ ساۋىرىندە جوعارعى كەڭەستىڭ سەسسياسى ن.ءا.نازارباەۆتى ەل پرەزيدەنتى ەتىپ سايلادى. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت اپپاراتى جاساقتالا باستادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى شاقىرىپ الىپ, ازاماتتاردى قابىلداۋ جانە حاتتار ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە ۇسىندى. بۇل كىسى بۇرىن مۇنداي جۇمىستا ىستەمەگەن, تاجىريبەسى جوقتىعىن ايتىپ ەدى, ەلباسى: «قازىرگى ۋاقىتتا بۇل وتە جاۋاپتى ءارى كەرەك جۇمىس. قازىر پارتيالىق ورگاندارعا ەشكىم ارىز جازبايتىن بولدى. مۇڭ-مۇقتاج, شاعىمدارىن پرەزيدەنتكە, تىكەلەي ماعان جازىپ جاتىر» دەپ شەگىنەر جەر قالدىرمادى. سويتسە, بۇل شىنىندا دا اسا كۇردەلى ءارى وتە قاجەتتى ءىس بولىپ شىقتى. ەلباسى جەكە وتىنىشپەن كەلگەن ازاماتتار قابىلداۋلارىن وتە مۇقيات وتكىزەتىن. رەسميلىكتى قويا تۇرىپ, كەلگەن ادامنىڭ امان-ساۋلىعىن, وتباسى جاعدايىن جىلى قاباقپەن سۇراپ, سونشالىقتى قاراپايىمدىلىق پەن سەرگەكتىك تانىتاتىنا بىلايىراق قاسىندا وتىرعان تەلمان ەركىنبەك ۇلى دا ءتانتى بولۋشى ەدى. سوندا كوپ ماسەلەلەردى وبلىس اكىمدەرىنە, مينيسترلەرگە, باسقا دا ءتيىستى ادامدارعا تاپسىرما بەرىپ, قولما-قول شەشىپ جىبەرۋشى ەدى. ەلباسى تاپسىرماسىنىڭ ورىندالۋىن اپپارات باسشىسى نۇرتاي ابىقاەۆپەن بىرگە تەلمان ەركىنبەك ۇلى دا ءىزىن سۋىتپاي قاداعالايدى, ءوتىنىش-ارىزدارعا بايلانىستى بارلىق ماسەلەلەردى وزىنە ءتان مۇقياتتىلىقپەن ءارى تالاپشىلىقپەن تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستايتىن. وسىندا جيناقتاعان باي تاجىريبە كەيىن اقمولاداعى جاڭا استانا بايتاققا 1997 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ەلدىڭ الدى بولىپ كوشىپ بارىپ سپيكەر ومىربەك بايگەلديگە سەرىكتەسىپ, پارلامەنت سەناتى اپپاراتىنىڭ جالپى ءبولىمىن باسقارعان كەزىندە دە كادەگە اسقان بولاتىن.
سوڭعى جەتى-سەگىز جىلدان بەرى زەينەتكەر تەلمان ەركىنبەك ۇلى حالىقارالىق «يگىلىك-س» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ جۇمىسىن ىقتياتتى جۇرگىزىپ كەلەدى. شىن مانىندە يگىلىكتى دە ىزگىلىكتى, شاراپاتتى ءىس. مۇگەدەكتەرگە, قارتتارعا, جەتىم بالالارعا كيىم-كەشەك, ازىق-ت ۇلىك, ءدارى-دارمەك تۇرىندە كورسەتكەن ناقتى كومەگى ءۇشىن سول ادامداردان, الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگى تاراپىنان الىپ جۇرگەن العىسى دا از ەمەس.
ءۇش دوستىڭ, ءۇش اكەنىڭ تەلقوزىسى بولىپ وسكەن, بۇگىندە اقساقال جاسى جەتپىسكە جەتكەن تەلاعاڭ سول اكەلەر ۇلاعاتىن ءجيى ەسكە الادى. ەلگە جاقسىلىق جاساۋدان جازبايتىنى دا سول اكەلەردەن دارىعان قاسيەت بولار, بالكىم. باۋىرجان اكەسىنىڭ تەمىردەي ءتارتىبى بىلاي تۇرسىن, جازۋ-سىزۋدىڭ ادامى بولعانىمەن, قۇرمانبەك پاپاسىنىڭ دا تالابى قاتاڭ بولاتىن, بوس بەلبەۋ بوساندىقتى ۇناتپاي, قولما-قول تىيىپ تاستايتىن. اكەلەردىڭ كوكىرەگى تۇنىق, سىرى تەرەڭ ەدى. بۇل كۇندە ءوزىنىڭ نەمەرە-شوبەرەلەرىنە سول اكەلەر قاسيەتىن دارىتۋعا تىرىسادى. تەلاعاڭ دا, باقىتجان مەن كەڭەس اعالار دا اتادان بالاعا, ودان نەمەرەگە ۇلاسىپ اۋىسقان مومىش ۇلى, ساعىندىقوۆ, ساۋرانبەكوۆ اۋلەتتەرىنىڭ تۋىستىق, دوستىعىن اكەلەردەن قالعان مۇرا, قىمباتتى قازىنا بايلىق دەپ ەسەپتەپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋدا.
جار قوساعى مەيىرجان مۇقاجانقىزىمەن شاڭىراق كوتەرگەنىنە دە جارتى عاسىردىڭ ءجۇزى بولىپتى-اۋ. ول كىسى ءومىر بويى ەكى-اق جەردە: عىلىم اكادەمياسىنىڭ حيميا ينستيتۋتى مەن اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتە ىستەگەن. عىلىم كانديداتى, دوتسەنت. قازىردە وتباسىنىڭ ۇيىتقى بەرەكەسى, ەكى ۇل, ءبىر قىزدان وربىگەن 9 نەمەرە مەن ازىرگە 4 شوبەرەنىڭ سۇيىكتى اجەسى.
وردالى وتباسىندا قۋانىشتى توي. تەلمان ەركىنبەك ۇلىنا ەلباسىنىڭ قۇتتىقتاۋى كەلدى. «قىزمەتتەس بولىپ, بىرگە جۇرگەن كەزدەرىمىز مەنىڭ دە ەسىمدە. ەلىڭە قىزمەت ەتىپ, بالا ءوسىرىپ, وسىنداي جاسقا كەلۋ – بۇل تاعدىردىڭ سىيى» دەپ مولدىرەتىپ اق قاعازعا ءوز قولىمەن جازىپتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. ءبىر كەزدە قىزمەتتەس بولعان سەرىككە اماندىق, ساۋلىق, وتباسىنا زور باقىت تىلەپتى.
ءيا, وسىدان ارتىق نە كەرەك. ەلباسى ايتسا ايتقانداي, وسىنداي تاعدىر سىيى بۇيىرعان تەلمان اعانىڭ بايىرقالى باقىتىنا اركىم-اق قىزىعا قاراعانداي ەمەس پە.
قورعانبەك امانجول.