قول جۇمساما وزىڭە, اينالايىن!

پارلامەنت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارناۋلى بەتى

بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ قوعامدى ءوز-وزىنە قول جۇمسايتىن جاستاردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانى تولعاندىرىپ وتىر. بۇل تاقىرىپ – ادامزات بالاسى ءۇشىن وتە وزەكتى. ءبىز ءۇشىن ءاربىر ادامنىڭ تاعدىرى قىمبات. كەيدە ءبىزدىڭ سۋيتسيدكە قاتىستى كوزقارا­سى­مىز دا دۇرىس ەمەس سياقتى كورىنەدى. ايتالىق, ءبىر ادام وزىنە ءوزى قول جۇمساسا, وعان اياۋ­شى­لىق ءبىلدىرىپ جاتامىز. ال انگليادا مۇلدەم باسقاشا. ولار وزىنە ءوزى قول جۇمساعان ادامدى ايامايدى. ۇلىبريتانيانىڭ زاڭى بويىنشا, ءبىر بالا سونداي قا­دامعا بارسا, قىلمىسقا باردى, اكە-شەشەسىنە ۇيات كەلتىردى دەپ ەسەپتەيدى. ياعني, ءوزىن ءوزى ءولتىرۋ – قىلمىس. بىراق كەيبىر بالالار وزىنە قول جۇمساۋى ارقىلى اتا-انامدى جازالادىم دەگەن قاتە تۇسىنىكتە بولادى. سوندىقتان انگليادا بالانى كىشكەنتاي كەزىنەن ونداي قىلمىسقا بارماۋ ءۇشىن تاربيەلەيدى. اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ ءتۇسىن­دى­رەدى. سونىڭ وڭ ناتيجەسى دە بار. انگليادا وزىنە ءوزى قول جۇمسايتىن ادامداردىڭ سانى وتە از. كەيدە مۇنداي قادام جاساعانداردى ايت­قان­دا اۋا رايىنا, تابيعاتقا بايلانىستى بو­لا­دى دەپ جاتادى. ايتالىق, انگليانىڭ اۋا رايى ۇنەمى تۇنەرىپ تۇرادى ەمەس پە؟ بۇل ءما­سەلەنىڭ ءمانى وتە تەرەڭدە جاتىر. ءبىز بالالاردى تىڭداپ تۇرساق تا, كەيدە ولاردىڭ داۋىسىن ەستىمەي قالامىز. سوندىق­تان ءار بالامەن پىكىرلەسىپ, ونى نە مازالاپ جۇرگەنىن ءبىلۋىمىز كەرەك. الەۋمەتتىك سالانىڭ قىزمەتكەرلەرى بالالارمەن جۇيەلى جۇمىس جاساعاندارى دۇرىس. پسيحولوگتار قانداي دەڭ­گەيدە جۇمىس ىستەيدى, ءادىس-تاسىلدەرى بار ما؟ مەكتەپتەردەگى تاربيە ءىسى جونىندەگى مەڭ­گەرۋ­شى­لەر قانداي قىزمەت اتقارۋدا؟ بۇگىنگى تاڭدا مەكتەپ ينسپەكتورلارى قالاي جۇمىس ىستەۋدە؟ ولاردىڭ بارلىعى جالپىلاما تاربيە بەرۋگە باسا كوڭىل بولەدى دە, ال وزىنە ءوزى قول جۇمساۋ ماسەلەسىنە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە نازار اۋدارىپ جۇرمەگەن سياقتى. وزدەرى جاساعان جۇمىس­تا­رى­نا ەسەپ بەرۋلەرى كەرەك. ومىردەن ءتۇڭىلىپ جۇرگەن بالالاردى ەرتە انىقتاۋ قاجەت. كوپ­تە­گەن زەرتتەۋلەرگە قاراساق, ءوز-وزىنە قول جۇم­ساعان بالالار ءتىرى كەزىندە «ءومىر سۇرگىم كەلمەيدى» دەگەن سياقتى ايتەۋىر ءبىر ادامعا ءوزىنىڭ جاعدايىن ايتادى ەكەن. وعان كوپ جاعدايدا دەر كەزىندە ءمان بەرىلمەي قالاتىنى انىق. قاي ۋاقىتتا دا ءاربىر قاتەرلى جاعدايدىڭ الدىن الۋ كەرەك دەپ جاتامىز. ءوز-وزىنە قول جۇمساۋدىڭ دا الدىن الۋىمىز قاجەت. ەگەر ءبىر بالا نەمەسە ەرەسەك ادام قاباعى ءتۇسىپ, كوڭىلى قۇلازىپ جۇرسە, وعان قولۇشىن بەرۋگە, جانىن ەمدەۋگە ۇمتىلعانىمىز ابزال. ءار ادام ءدا­رىگەر سەكىلدى اۋرۋدى ەمدەي الماسا دا, جاقسى سوزىمەن, اقىل-كەڭەسىمەن ادام جانىن ەمدەي الادى. ءبىز وسىعان تەرەڭ ءمان بەرمەي ءجۇرمىز. كوپ ماسەلە تاربيەگە بايلانىستى. بىزدەر – ەرەسەك ادامدار وسىعان اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانىمىز ءجون. اتا-بابامىزدان كەلە جات­قان سالت-ءداستۇرىمىز, ءدىني ۇستانىمدارىمىز ارقىلى بالالاردىڭ ساناسىنا كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋدىڭ قىلمىس ەكەنىن, ءوز عۇمىرىن عانا قيىپ قويماي, اتا-اناسىن ورنى تولماس وكىنىشكە قالدىراتىنىن ايتىپ ءتۇسىندىرۋىمىز قاجەت. سونىمەن بىرگە, بۇكىل اۋلەتىنە قارا داق كەلتىرەتىنىن جەتكىزۋىمىز كەرەك. ادەتتە جەرگىلىكتى جەردە جۇ­مىس ورىندارىن اشۋىمىز كەرەك دەپ جاتامىز. بۇگىنگى تاڭ­دا الەۋمەتتىك سالانىڭ ماماندارى جەتىسپەيتىن تۇستارى بار. اي­تا­لىق, اۋىلدىق جەرلەردە دە, قالالاردا دا بالامەن وتىرعان انالار جەتكىلىكتى. سولاردى كۇ­نىنە ەكى-ءۇش ساعاتتىق الەۋ­مەت­تىك جۇمىستارعا تارتسا, ورىندى بولار ەدى. ماسەلەن, تۇستەن كەيىن مەكتەپكە بارىپ, بالالارمەن اينالىسۋعا بولادى. ءبىر­قا­تار شەت ەلدەردە سونداي ءتاجى­ري­بە وڭ ناتيجەسىن بەرىپ كەلەدى. كەي­بىرەۋلەر ەرىكتى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. بۇ­عان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قاتىسسا دا ارتىق ەمەس. بىزگە كاسىبي الەۋمەتتانۋشى قاجەت. ول, بىرىنشىدەن, بالالار پسيحولوگى بولۋى ءتيىس. بالالار ۇيدە قالاي ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن, جاع­دايى قالاي ەكەنىن ءبىلۋى كەرەك. بۇل ءتاسىل تەك سۋيتسيد ماسەلەسىنە قاتىستى عانا ەمەس, ەسىرت­كىگە قارسى كۇرەستە دە ءوز ناتيجەسىن بەرمەك. كەيبىر بالالار ۇيىنەن قاشىپ كەتەدى. ونىڭ سەبەبى نە؟ ءار وتباسىنىڭ تاعدىرى الۋان ءتۇرلى عوي. مۇمكىن ونىڭ وگەي شەشەسى, نەمەسە وگەي اكەسى بار شىعار. پارلامەنت دەپۋ­تات­­تارىنا ءار ءتۇرلى تاعدىرلاردى باياندايتىن حاتتار كەلىپ جاتادى. سونىڭ بىرىندە وگەي شەشەسى وقتاۋمەن سوعىپ, ءبىر بالانىڭ اياعىن سىن­دىرعانى جازىلعان ەدى. كەيىن ول بالا ەمدەلدى, اياعى جازىلدى, قازىر مەكتەبىنە بارىپ ءجۇر. بالالاردىڭ ءوز ۇيىنەن كەتىپ قالۋىنىڭ ال­دىن الماعاندىقتان, كوپ پروبلەمالار تۋىن­داپ ءجۇر. بىزدە ونداي ءجاسوسپىرىم بۇزاقىلارعا قو­سىلىپ, ەكى-ءۇش ايدان سوڭ, نەمەسە ءبىر جىل­دان كەيىن قانداي دا ءبىر قىلمىسقا بايلا­نىس­تى پوليتسياعا ۇستالعان كەزدە بارىپ ول بالا­نى انىقتاپ جاتامىز. ول كەزدە ءبارى كەش بو­لا­دى. ال ەرتەرەك بىلگەندە, بالا ونداي جولعا تۇسپەس ەدى. الەۋمەتتانۋشىلار مەكتەپپەن تىعىز باي­لانىستا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. مەكتەپتە اتا-انالار كەڭەسى بار ەمەس پە؟ سونىڭ قۇرامىندا بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن ادامنىڭ بولعانى ءجون. جانە دە ول انا بولعانى دۇرىس. مۇسىلمان ءدىنى دە, حريستيان ءدىنى دە ءوز-وزىنە قول جۇمساعان ادامدى جاقتامايدى. بۇل دىنگە دە قايشى كەلەدى. ءبىزدىڭ ءدىني ۇيىم­دار­دىڭ جەتەكشىلەرى, يمامدار, ولاردىڭ شاكىرت­تەرى ءدىننىڭ قاعيدالارىن تۇسىندىرگەندە وسى ماسەلەگە دە باسا نازار اۋدارىپ, ادام بالا­سى­نىڭ وزىنە ءوزى قول جۇمساۋىن اللانىڭ ءوزى قوش كورمەيتىنىن ۇنەمى ايتىپ ءجۇرۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. كەيدە «وسىنشاما مەشىتتەر سالىنىپ جا­تىر» دەپ قۋانا حابارلايمىز. ول – وتە جا­عىم­دى جاڭالىق. مەشىتتەردە وتىرعان يمامدار ۋاعىز ايتادى. اسىرەسە, ورازا ايىندا تا­راۋ­ىق نامازىنىڭ الدىندا ۋاعىز ايتىلادى. ولار دا بالالاردىڭ وزىنە ءوزى قول جۇمساۋىنا يسلام ءدىنىنىڭ قارسى ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ, وسى ماسەلەگە تەرەڭ ءمان بەرسە, ساۋاپتى ءىس بولار ەدى. بۇعان وزگە ءدىني ۇيىمدار دا اتسالىسقانى ءجون. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, بۇرىن ءوز-وزىنە قول جۇمساعان ادامدى ۇلكەن قورىمنان بولەك, ايدالاعا, جەكە جەرلەگەن. بۇرىن قازاقتىڭ دا, بالقاردىڭ دا وتبا­سىن­دا اسىراپ العان بالالار كوپ بولعانى ءما­لىم. كوپتەگەن دىندەر, سونىڭ ىشىندە يسلام دا ەرەسەك ادامداردى بالالارعا قامقورلىق جا­ساۋعا مىندەتتەيدى. ول وزىڭنەن تۋعان بولسا دا, وزگەنىكى بولسا دا, بارلىق بالالارعا ءسۇيىس­پەنشىلىكپەن قاراۋىمىز كەرەك. كوشەدە بالالار توبەلەسىپ جاتسا, بىرەۋلەر «ونىڭ ىشىندە مەنىڭ بالام جوق», دەپ كەتىپ قالۋى مۇمكىن. ونداي وزىمشىلدىك كوزقاراستان ارىلاتىن كەز كەلدى. ويتكەنى, ءبىز وعان بوتەن ادام ەمەسپىز. باسقا بالالار دا بىزگە جات ەمەس. ەلىمىزدە ءوسىپ كەلە جاتقان ءاربىر جاس – مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى. وسى تۇرعىدا قاراۋىمىز كەرەك. بالالاردىڭ ومىرلىك تاجىريبەسى از ەكەنى بەلگىلى. ولار كەيبىر كۇردەلى ماسەلەلەردى ءوز­دە­رى شەشە الماي, تىعىرىققا تىرەلىپ جاتادى. سوندىقتان ولاردىڭ ءوز سىرلارىن ايتاتىن, ونىڭ قۇپيا تۇردە ساقتايتىنىنا سەنە الاتىن ادامى بولۋى كەرەك. گەرمانياعا بارعان ساپا­رى­مىزدا «بىزدە بالالارعا ارنالعان مىناداي مۋلتفيلمدەر بار» دەپ كورسەتتى. وندا با­لا­لار­عا نە ىستەۋگە بولادى, نە ىستەۋگە بول­ماي­تىنى تۇسىندىرىلگەن. مەن الىپ كەلدىم. سونداي مۋلتفيلمدەر قازاق, ورىس تىلدەرىنە اۋدارى­لىپ, ءبىزدىڭ بالالارعا دا كورسەتىلسە, جاقسى بولار ەدى. كەڭەستىك كەزەڭدە دە تاربيەلىك ءمانى زور مۋلتفيلمدەر كوپ ەدى عوي. اتا-انا دا, قوعامدىق ورتاداعى قىزمەت­كەر­لەر دە «مەنىڭ ايتقانىم ورىندالۋى ءتيىس!» دەگەن ۇعىمنان ارىلۋى كەرەك. ءار بالا­نىڭ ابىرويىن ساقتاي وتىرىپ, ونىڭ بوي­ىن­داعى دارىنىن اشا ءبىلۋىمىز قاجەت! ءار بالا­نىڭ ىشىندە ايتەۋىر ءبىر دارىن بۇعىپ جاتادى. ءبىز بۇيرىق بەرۋمەن تاربيەلەۋدى ءجون كو­رە­تىن سياقتىمىز. جوق, بالالارعا دوس رەتىندە قاراعان ۇتىمدى بولماق. بالالاردىڭ ءوز-وزىنە باعا بەرۋىن كوتەرۋىمىز كەرەك. كوپتەگەن اتا-انا­لار بالالارىنا: «سەن تەنتەكسىڭ, سابا­عىڭ­دى وقىمايسىڭ! باسقالاردى قاراشى, انە!» دەپ ۇرىسادى. ال جاپون سەكىلدى حالىقتار بالالارىنا ولاي ۇرىسپايدى ەكەن. «سەن ەڭ اقىلدىسىڭ, وسكەندە ەل سىيلايتىن ازامات بو­لاسىڭ!» دەپ تاربيەلەيتىن كورىنەدى. وسى جا­عىن بارلىق اتا-انا ۇعىنعانى ابزال. تاربيە بەرگەندە تىم بوساڭسىتىپ جىبەرمەي, ءار قيمىلىنا رەت-رەتىمەن قاراپ, بالانىڭ مىنەز-قۇلقىن وڭ باعالاپ, ۇنەمى ءتۇزۋ جولعا اقىلمەن سالىپ وتىرعان ءجون. بالا اتا-اناسىمەن سوزگە كەلىپ قالعاندا, نەمەسە مۇعالىمنەن سوگىس ەستىسە, كەزدەيسوق قىلمىستىق ءىس جاساپ السا, ومىرلىك تاجىريبەسى بولماعاندىقتان, بۇل دۇنيەدەن ءتۇڭىلىپ, ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا ۇمتىلادى. سونداي-اق مەن ۇلتىنا قاراماي, بارشا وسكەلەڭ ۇرپاق وكىلىنە «قول جۇمساما وزىڭە, اينالايىن!» دەپ ايتار ەدىم. مەنىڭ وسى ءسوزىم ەستىر قۇلاقتىڭ بارىنە جەتسە ەكەن دەپ تىلەيمىن. ليۋدميلا حوچيەۆا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى.