جىل سايىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 400-450 مىڭ توننا ماقتا شيكىزاتى جينالادى. الەمدىك رىنوكتا ماقتا تالشىعى باعاcىنىڭ جوعارىلاۋىنا قاراماستان, رەسپۋبليكامىزداعى ماقتانىڭ ونىمدىلىگى سول باياعى تومەن كۇيىندە قالىپ وتىر. ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى ماقتانىڭ زيانكەستەرمەن كوپتەپ زالالدانۋىندا بولىپ تابىلادى.
قوزا باپتاۋداعى اگروتەحنيكالىق ءىس-شارالار جۇيەسىندە ماقتانى زيانكەستەردەن قورعاۋ باسىم باعىتقا يە. جالپى العاندا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ (بۇدان ءارى – وقو) ماقتا ەگىلەتىن سۋارمالى ايماقتارى وسىمدىك زيانكەستەرىنىڭ جاپپاي كوبەيۋىنە قولايلى سانالادى. وعان دالەل رەتىندە ءبىر عانا دەرەك كەلتىرەيىن: مىسالعا, ماقتا ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, ۆەگەتاتسيا كەزەڭىندە داقىلدا 214-تەن اسا زيانكەس ءوسىپ كوبەيەدى ەكەن.
قازىرگى تاڭدا وقو-نىڭ ماقتاشىلارى زياندى ورگانيزمدەرمەن كۇرەسۋدە حيميالىق ءتاسىلدى كوپتەپ قولدانادى. ال دامىعان ەلدەردە زيانكەستەرگە قارسى حيميالىق ءتاسىل از پايدالانىلادى نەمەسە تىپتەن قولدانىلمايدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, حيميالىق ءتاسىلدىڭ نەگىزگى كەمشىلىكتەرى سول, ماقتا كوبەلەگىنىڭ جۇلدىزقۇرتىنا قارسى حيميالىق ۋلى پرەپاراتتاردىڭ ءبىر القاپقا 3-4 رەت قولدانىلۋى زيانكەستىڭ نەگىزگى ەنتوموفاكتارىن جويعانىمەن, ماقتا ءبيتىنىڭ جاپپاي كوبەيۋىنە الىپ كەلىپ, سونىڭ سالدارىنان تابيعي تەپە-تەڭدىك بۇزىلادى ەكەن دە, پايدالى جاندىكتەر قۇرىپ كەتەتىن كورىنەدى. سونىمەن قاتار, ينسەكتوكاراتسيدتەرگە ءتوزىمدى زيانكەستەر پايدا بولىپ, ياعني زيانكەستە ۋلى پرەپاراتتارعا دەگەن يمۋنيتەت جوعارىلاپ, حيميالىق پرەپاراتتاردىڭ ۋلى قالدىقتارى توپىراقتا, ماقتا تالشىعىندا جانە ماقتا مايىندا جيناقتالىپ قالاتىندىقتان, ادام اعزاسىنا ايتارلىقتاي زيان كەلتىرىپ, ەكولوگيالىق جاعىنان تازا ءونىم شىعارۋعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى ەكەن.
بۇگىنگى تاڭدا ماقتالىق القاپتاردا ۋلى حيميالىق پرەپاراتتاردى قولدانۋدىڭ كۇن ساناپ ارتۋى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ الاڭداۋشىلىقتارىن تۋدىرۋدا. قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى, ادامداردىڭ پرەپاراتتاردى قولدانۋدا ۋلانۋى, پەستيتسيدتەردىڭ قالدىق اسەرىنەن وندىرىلگەن ونىمدە ساقتالىپ قالۋى ءار ءتۇرلى ونكولوگيالىق, اللەرگيالىق جانە ت.ب. اۋرۋلاردى تۋىنداتىپ, ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرۋدە.
وسىعان بايلانىستى ماقتانى زيانكەستەردەن قورعاۋدا بيولوگيالىق شارالار سەكىلدى بالامالى ادىستەردى قولدانۋدىڭ وزەكتىلىگى جوعارىلاي ءتۇسىپ وتىر. ال بيولوگيالىق ءادىستى قولدانۋ وسىمدىك قورعاۋ باعىتىنداعى شىعىنداردىڭ مولشەرىن جانە حيميالىق پرەپاراتتار قولدانىلاتىن اۋماقتىڭ كولەمىن ازايتادى, قورشاعان ورتاعا, ادامعا, جان-جانۋارلارعا جانە پايدالى ناسەكومدارعا زيانسىز. بيولوگيالىق ءادىس از شىعىن جۇمساي وتىرىپ زياندى ورگانيزمدەردىڭ سانىن ەلەۋلى دارەجەدە تومەندەتىپ, جوعارى ەكونوميكالىق تيىمدىلىككە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى قازىرگى تاڭدا وسىمدىك قورعاۋدا بيولوگيالىق ءادىس دۇنيە ءجۇزى بويىنشا باسىمدىققا يە بولىپ وتىر. ال, ەلىمىزدە بۇل ءادىس ايتارلىقتاي دامىماعان.
دەگەنمەن دە, وقو-دا وسىمدىك قورعاۋدا بيولوگيالىق ادىسكە كوشۋ ماقساتىنداعى العاشقى شارالار باستالىپ, اعىمداعى جىلى ماقتاارال اۋدانىنداعى «جەتىساي» بيوفابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالماق. بيوفابريكا ىسكە قوسىلعان جاعدايدا 25-30 مىڭ گەكتار القاپتى بيولوگيالىق ءادىسپەن قورعاۋعا مۇمكىندىك تۋىندايدى. ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, وڭتۇستىك وڭىردەگى بيولوگيالىق ءادىستى ماقتادا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, باقشا, كوكونىس, جەمىس-جيدەك, داندىك جۇگەرى جانە ەگىس كولەمىن 400 گەكتارعا دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىرعان جىلىجايلاردا دا قولدانۋ ءتيىمدى.
وسىمدىك شارۋاشىلىعىن بيولوگيالاندىرۋ ناتيجەسىندە ۋلى حيميالىق پرەپاراتتاردىڭ قولدانىلۋ كولەمى ازايىپ, ونى جۇرگىزۋگە كەتەتىن شىعىندار دا كەميدى, ەڭ باستىسى – بۇگىنگى تاڭدا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان ەكولوگيالىق جاعداي جاقسارادى, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ساپاسى جوعارىلاپ, بۇل قازاقستان حالقىنىڭ دەنساۋلىعىنا وڭ اسەر ەتەدى.
سوندىقتان, جوعارىدا اتالعان ءماسەلەلەردى قورىتىندىلاي كەلە ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وقو-نىڭ سۋارمالى ەگىنشىلىك ايماقتارىندا وسىمدىك زيانكەستەرىنە قارسى بيولوگيالىق ءادىستى قولدانۋ مەن دامىتۋعا قاتىستى قانداي ءىس-شارالار جوسپارلاۋدا ەكەنىن, ەگەر اتالعان جوبا مينيسترلىكتىڭ جوسپارىندا بولسا, ونىڭ قاشان ىسكە اسىرىلۋى قاراستىرىلىپ جاتقانىن ءبىلۋدىڭ ارتىقشىلىعى جوق. ويتكەنى, بۇل ماسەلە ماقتا شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىندار ءۇشىن وتە-موتە ماڭىزدى. سونداي-اق جانە ەڭ باستىسى – وسىمدىكتەردى زيانكەستەردەن قورعاۋدا بيولوگيالىق ءادىستى قولدانۋدى مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديالاۋ قاشان قولعا الىناتىنىنىڭ دا ءمانى اسا جوعارى.
روزاقۇل حالمۇرادوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.