اۋىل ازاماتىمەن تانىلادى
سوناۋ ەرتە زاماندا ءبىر باي سەلتەڭدەپ الاڭسىز جۇرگەن جىگىت جاسىنداعى كەلگەن بالاسىن شاقىرىپ الىپ سەندەلىپ بوس ءجۇرگەنشە, ەڭبەك ەتىپ تابىس تاپ. ءومىردىڭ قيىندىعىنا ءتوسەل, دەپ تالاپ قويادى. جالقاۋلىققا ابدەن سالىنىپ, جەڭىل ومىرگە ۇيرەنىپ العان الگى ەركە بالانىڭ جۇمىس ىستۋگە كوڭىلى سوقپايدى. ونىڭ بۇل پەيىلىن ۇققان شەشەسى, “كەشكە ءوز ەڭبەگىممەن تاپتىم دەپ اكەڭە بەر“, دەيدى دە قولىنا ءبىر ءدىلدا ۇستاتادى. كەشكە ۇيگە ورالعان بەتتە بالا شەشەسىنىڭ اقىلى بويىنشا ماناعى اقشانى اكەسىنە بەرەدى. ال, اكەسى بولسا ءدىلدانى الا سالا جانىپ جاتقان وتقا لاقتىرادى. كەلەسى كۇنى بالا شىنىمەن دە ءوز ەڭبەگىمەن اقشا تاۋىپ تاعى دا اكەسىنە ۇسىنادى. اكەسى كەشەگى ادەتىمەن ول اقشانى دا وتقا لاقتىرادى. سول كەزدە بالا قولىنىڭ كۇيگەنىنە قاراماي, الگى اقشانى وتتان ج ۇلىپ الادى. سوندا اكەسى بالام, مىنا اقشانى راسىمەن دە ءوز ەڭبەگىڭمەن تاپقان ەكەنسىڭ, دەپ ءوز ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى.
بۇل – حالىق اراسىندا كونەدەن كەلە جاتقان اڭىز اڭگىمە بولسا دا, ءومىردىڭ ناق ورتاسىنان ويىپ الىنعان تەرەڭ فيلوسوفيالىق ءمانى بار, سانالى ادامدى ويعا جەتەلەيتىن دۇنيە. ەڭبەكتىڭ پارقىن بىلمەگەن ادام, ونى شىن باعالاپ, قادىرىن بىلە بەرمەيدى, ەڭبەكتى قۇرمەتتەمەيدى. تازا ەڭبەك قانا ادامدى باقىتقا كەنەلتىپ, راحاتقا بولەپ, ءماندى ءومىر سىيلايدى. جەڭىلدىڭ استىمەن, اۋىردىڭ ۇستىمەن جۇرەتىن, بەرىلىپ ەڭبەك ەتپەي-اق ءومىر ءسۇرگىسى كەلەتىن جاندار قازىرگى مىنا قوعامدا كوبەيمەسە ازايار ەمەس.
قازىر بىرەۋگە يەك سۇيەپ, ءومىر سۇرۋشىلەر كوبەيدى. اۋىلعا بارا قالساڭ جۇمىسسىز, ماقساتسىز كوشەدە توپ-توپ بولىپ سەندەلىپ جۇرگەن جاستاردى كورەسىڭ. «نە ىستەپ جۇرسىڭدەر؟» دەگەن سۇراققا, ءبىرىنىڭ اۋزىنا ءبىر تۇكىرىپ قويعانداي ولار جامىراپ: «اۋىلدا جۇمىس جوق قوي. باسقا جاققا بارۋعا زاۋقىمىز تارتپايدى. تۋعان جەردى, اتامەكەندى قيمايمىز. ونىڭ ۇستىنە قولىمىزداعى اتا-انامىزدى كىمگە قالدىرامىز. ولار ءبىزدىڭ بەتىمىزگە قاراپ وتىر ەمەس پە؟» دەگەن ءۋاج ايتادى. وزدەرى سول قارتتاردىڭ زەينەتاقىسى مەن جاس بالالارىنا مەملەكەت اي سايىن بەرىپ جاتقان جاردەماقىنى ءناپاقا ەتىپ, كۇنەلتىپ جاتقاندارىن جاسىرىپ قالادى. شىنداپ كەلگەندە, وي تارازىسىنان ءوتكىزەر بولساق, ىستەيمىن دەگەن كىسىگە اۋىلدا جۇمىس باستان اسىپ جاتقان جوق پا؟ جازداعى مۇمكىنشىلىكتى پايدالانىپ ەگىن ەگىپ, باقشا سالىپ, ءشوپ شاۋىپ دەگەندەي, ءبىراز تىرلىك جاساۋعا بولادى ەمەس پە؟ ءتىپتى ول قولىنان كەلمەسە, مال ءوسىرىپ, ونىڭ باسىن كوبەيتىپ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىن العا باستىرۋعا بولادى عوي.
الىسقا بارماي-اق قويالىق, ءوزىمىزدىڭ مەركە وڭىرىنەن ءوتىپ بارا جاتىپ, ۇلكەن جولدىڭ بويىندا ارا بالىنىڭ نەشەبىر ءتۇرىن قىسى-جازى ساتىپ تۇرعان باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ (ورىس, ۋكراين جانە دە باسقالار, تەك قازاق ەمەس) توزىمدىلىگىنە, ەڭبەكقورلىعىنا قايراڭ قالاسىڭ. ويلاساڭ, سولار وزدەرى كاسىپ ەتكەن ومارتا ارقىلى بۇكىل وتباسىنىڭ ناپاقاسىن وتەپ, كۇندەلىكتى قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر ەمەس پە؟ ال, ءبىزدىڭ قانداستارىمىز, ونداي ىسكە باسپايدى, ءتىپتى, اشتان ءىلميىپ, ءسىڭىرى سوزىلىپ جۇرسە دە ونى نامىس كورەدى. ەرىنشەكتىك, جالقاۋلىق, سەلقوستىق, ەنجارلىق, توعىشارلىق, بەرەكەسىزدىك, داۋاسىزدىق كوپ جاستاردىڭ (اسىرەسە, ءبىزدىڭ قازاق ازاماتتارىنىڭ) بويىن قاتتى بيلەپ العان ءتارىزدى. باسىن اۋىرتىپ, بۇلشىق ەتىن سىزداتىپ, تەرلەپ ەڭبەك ەتكىسى كەلەتىندەرى شامالى. مارعاۋ ءومىر, جىگەرسىزدىك, بەيجايلىق, ءسىرا, قانعا ءسىڭىپ كەتكەندەي. بۇل دۇربەلەڭگە تولى زامان كوشىنەن قالىپ, بايانسىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداردى كورىپ, كەۋدەم قارس ايرىلعانداي بولادى. بىرەۋدى بىرەۋ اسىرايتىن ۋاقىت باياعىدا-اق ءوتىپ كەتكەنىن الگىلەردىڭ ۇقپايتىنى مەنى مازالاپ, ىزالاندىرادى. بۇيتە بەرسە ولار بىرەۋلەرگە ەرتەڭ قۇل بولاتىنىن نەگە ءتۇسىنبەيدى. قايدام, باسقالار قانداي ەكەنىن, اۋىلعا بارسام ىشكى دۇنيەم الەم-جالەم بولىپ, كوڭىلىم قۇلازىپ, جۇرەگىم ەزىلىپ, كۇڭىرەنىپ قايتامىن, دەيدى كەزىندە اۋىلدا ءوسىپ, جوعارى ءبىلىم الىپ, كوپتەگەن جىلدار وبلىستىق مەكەمەنىڭ ءبىرىن باسقارعان, قازىرگى زەينەتكەر الىبەك دەگەن تانىس كىسىم. اۋىلداعى كوپتەگەن ۇيلەردىڭ ماڭىندا باۋ-باقشا ءمۇلدەم جوق, جاعالاي ءارامشوپ باسىپ, ەسىك الدى قاڭسىپ بوس جاتىر. سول ماڭنان اعىپ جاتقان تالاس وزەنىنىڭ سۋىن ءوز پايدالارىنا جاراتۋعا ەرىنەدى-اۋ سابازدارىڭ. «وۋ, اعايىندار! مىنا تىرلىكتەرىڭ نە؟ اناۋ وزەن جاعاسىنداعى بوس جاتقان جەرلەردى يەمدەنىپ, جىرتىپ, ەگىن مەن باۋ-باقشا, ەڭ بولماسا جوڭىشقا ەگىپ, پايداعا اسىرمايسىڭدار ما؟ باقشا نەگە ەكپەيسىڭدەر, نەگە ءسويتىپ ونىڭ پايداسى مەن راحاتىن كورمەيسىڭدەر؟» دەگەن سۇراققا ولاردىڭ جاۋابى دايىن تۇرادى: «سۋدى شىعارۋعا كۇش كەرەك, تەحنيكا كەرەك. ەگىن, جوڭىشقا, باۋ-باقشا ەكسەك وعان مال تىنىشتىق بەرمەيدى, جايپاپ, جەپ قويادى. سوندىقتان ەشتەڭە ەكپەيمىز». «وگورود, ەگىن ەكسەڭدەر, نەگە وعان مال تۇسىرمەي, قاراۋىلدامايسىڭدار؟». «باسىمىزدىڭ وعان پىسكەنى بار ما, مال وسىرسەك سونىڭ ءوزى بىزگە جەتپەي مە؟» دەگەن ءۋاج ايتادى الگىلەر. ال سول مالعا پىشەن-ءشوبى, جوڭىشقاسى قىستىڭ سوڭىنا قاراي جەتپەي, قالاداعى بازاردان ءشوپ الىپ, ماشيناعا تيەپ اۋىلعا كەتىپ بارا جاتقان تالاي جەرلەستەرىمدى كوردىم. ۋاقىت كوشىنەن كەشەۋىلدەپ قالعان اۋىل تۇرعىندارىن ءتۇسىنۋ قيىن. مىنە, قازىرگى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بوياماسىز ءومىرى. بۇعان سەنەسىز بە, سەنبەيسىز بە دەپ ماعان وي تاستادى الگى كوڭىلى وياۋ, كوزى اشىق ازامات.
ءيا, نەسىن ايتامىز, «اۋىل ء–بىزدىڭ التىن دىڭگەگىمىز», «اۋىل – التىن بەسىگىمىز» دەپ اۋىلدى ماداقتاپ ءجۇرىپ, ونداعى بەرەكەنى كەيىنگى جىلدارى قوجىراتىپ العانىمىز جاسىرىن ەمەس. ءبارىمىز اۋىلدان شىقتىق, اۋىل تۇرمىسىن, اۋىل ادامىنىڭ پسيحولوگياسىن ءبىر كىسىدەي بىلەمىز.
ەرىكسىز كوز الدىما كولبەڭدەپ تۋ الىستا قالعان, بۇگىندەرى ءتاتتى ساعىمعا, ساعىنىشقا اينالعان بالالىق شاق كەلەدى. ول كەزدە اكەلەرىمىز بەن شەشەلەرىمىزدىڭ كەتپەن-كۇرەكتەر مەن بىلەكتىڭ كۇشىمەن اۋىل سىرتىنداعى وزەن بويىندا شىم توعان جاساپ, ونىڭ سۋىن نەشەبىر جارعاباقتاردىڭ بەتىنەن قيىپ وتكىزىپ, ءيىن ارىقتار ارقىلى ەگىندىككە, باۋ-باقشا ەگەتىن جازىقتارعا, اۋىل كوشەلەرىنە سۋ شىعارىپ, جاز بويى سول ارىقتاردىڭ كومەگىمەن باۋ-باقشا ءوسىرىپ, تال-داراق ەگىپ, ءۇي ماڭىن كوگالداندىرىپ, تەك ءبىر وتباسىن عانا ەمەس, بۇكىل ءوڭىردى بەرەكەگە اينالدىرىپ, جاز بويى كوكونىسكە (قاۋىن-قاربىز, ورىك-الما, كارتوپ, پياز جانە ت.ب.) تويعىزىپ, اۋىلدىڭ بەرەكەسىن كەلتىرىپ, كەرەمەت ءبىر جان راحاتىنا بولەيتىن. وي, شىركىن, سول ورالماس كۇندەر-اي دەسەڭشى! اۋىل سىرتىنداعى تاۋدىڭ اساۋ, تەنتەك وزەنىنە سۋ ديىرمەنىن ورناتىپ, بۇكىل اۋىل سول ديىرمەننەن بيدايلارىن ساپالى قاپ-قاپ ۇنعا اينالدىرىپ, ىستىق تابانانمەن قىسى-جازى وتباسىن قامتاماسىز ەتۋشى ەدى. قازىر ونىڭ بارلىعى كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقان. نەگە؟
اۋىل ماڭىنان اعىپ جاتقان وزەننىڭ مول سۋىن پايدالانۋعا قۇنت جوق, بارلىعى «تەحنيكا جوق», «تراكتور-بۋلدوزەر, ەكسكاۆاتور جوق» دەپ قۋ شوپپەن اۋىزدارىن ءسۇرتىپ, بىرىنە-ءبىرى قاراپ وتىر. ولار سىرتتان بىرەۋ كەلىپ توعان بايلاپ بەرمەيتىنىن بىلمەيدى دەيسىز بە, بىلەدى. بىلە تۇرا بىرىنە-ءبىرى يەك ارتىپ, توعىشارلىققا سالىنىپ, ەشقايسىسى ارتىق قيمىلداعىسى كەلمەيدى. قازاقتىڭ «قولى قيمىلداماعاننىڭ, اۋزى قيمىلدامايدى» دەگەن دانا ءسوزىن ۇمىت قالدىرعان. ونىڭ ورنىنا ولار قالاعا بارىپ, بازاردا ارباشا يتەرىپ, كوشە بويىنداعى «ەڭبەك بيرجاسىندا» جۇرگەندەردىڭ سانىن كوبەيتكەندى ءجون كورەدى. دالىرەك ايتساق, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەرتەڭ قالانىڭ سان قيلى ومىرىنە ارالاسىپ, جۇمىس تاپپاي ساندالىپ, قيىندىق قىسپاعىنا ءتۇسىپ, توز-توز بولىپ ابىرجىپ, كۇنەلتۋدىڭ ق ۇلىنا اينالادى. بازبىرەۋلەرى اراققا سالىنىپ, ءتىپتى, ولاردىڭ بىرەن-سارانى ءۇيسىز-كۇيسىز «بومجعا» اينالۋى عاجاپ ەمەس. ويتكەنى, قالا ءومىرى قاتال, بەيقامدىقتى كەشىرە بەرمەيدى. سەندەلىپ بەيبەرەكەت ءجۇرىپ, ۋاقىت كەلە «بومجدار» قاتارىنا قوسىلۋدان, جانايارلىق ءۇي-كۇيسىز ادامعا اينالۋدان ارتىق ادام باسىندا ازاپ, قاسىرەت بار ما ەكەن؟ ادام دەگەن ارداقتى اتىمىز قايدا قالادى؟ سوندا نە, ويلانايىقشى, بۇل ءبىزدىڭ ءومىر سالتىمىزعا اينالىپ بارا جاتقان باياعى ەرىنشەكتىكتىڭ, سەلقوستىقتىڭ, نەمقۇرايلىقتىڭ, جالقاۋلىقتىڭ كەسىرى ەمەس پە ەكەن؟
كەيدە كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ شىرماۋىندا ءجۇرىپ, جان-جاعىمىزعا ونشا زەر سالا بەرمەيتىنىمىز بار. تۇسىنگەن ادامعا, قازىر كوزىن تاپساڭ ناعىز ەڭبەكقورلاردىڭ, قولىنان ءىس كەلەتىندەردىڭ زامانى ەمەس پە؟ اۋىل-سەلونىڭ احۋالىن جاقسارتۋ ءۇشىن مەملەكەت كوپتەگەن يگىلىكتى ىستەر اتقارىپ, مول قارجى ءبولىپ جاتىر. بىراق, سول ءبولىنگەن قارجىنى الىپ, كوزىن تاۋىپ ىسكە جۇمساپ جاتقان جانداردىڭ سانى ءالى ماردىمسىز. اۋىلدا قولعا الىپ, تىگىن شەبەرحاناسىن, شاشتاراز, جيھاز جاسايتىن ورىن, شاعىن ناۋبايحانا, مونشا, قۇسحانا, مالدى بورداقىلاپ, ولاردى سوياتىن قاساپحانا, ەت ونىمدەرىن وڭدەيتىن تسەح جانە باسقا كوپشىلىكتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جەڭىلدەتەتىن, ءسويتىپ قولىن ۇزارتاتىن مەكەمەلەر اشۋ كوپتىڭ ويىنا كەلە بەرمەيتىنى نەسى؟ باسقا ۇلتتىڭ جاستارى كومپيۋتەر, راديوتەحنيكا, تەلەۆيزور, توڭازىتقىش, ساعات, كىرجۋعىش ماشينە ءجوندەۋدى ءاپ-ساتتە مەڭگەرىپ الىپ, اۋىلدا بولسىن, قالادا بولسىن شەبەرحانا ۇيىمداستىرىپ, كۇندەلىكتى تابىسىن تاۋىپ وتىر ەمەس پە؟ ال ءبىزدىڭ جاستارىمىز باسىم كوپشىلىگى جۇمىسسىزدىقتان كوشە كەزىپ, اياقكيىم توزدىرىپ, اكە-شەشەسىنىڭ موينىنا ماسىل بولىپ, جالپاق تىلمەن ايتقاندا, «كوشەدە يت قۋىپ ءجۇر». ولار ەرتەڭگى كۇنىن مۇلدە ويلامايتىن سياقتى بولادى دا تۇرادى مەنىڭ بولجاۋىمشا. ۋاقىتتىڭ تەز وتە شىعارىن, جالىنداعان جاستىق شاق ەرتەڭ-اق ارتتا قالارىن, بالالى-شاعالى بولعان كەزدە ولاردى نەمەن اسىرارىن نەگە ۇقپايتىنىنا مەنىڭ تاڭىم بار. ايتەۋىر, ءبىر كۇنى امان-ەسەن وتكەنگە ءماز, بارلىعىنا بەي-جاي. بولاشاعىن ويلاپ جۇرگەندەرى شامالى.
بىلمەيمىن, مەنىمشە, ازىرگە اۋىل احۋالى, ەكونوميكالىق جايى كوڭىلدى كونشىتە قويمايدى. اۋىل دەسە الدىنداعى ءىشىپ وتىرعان اسىن قويا سالاتىن, ءتىپتى, جانىن بەرەتىن, جالىنداپ تۇرعان, جۇرەگى پاتريوتتىق سەزىمگە تولى ازاماتتاردى بۇل كۇندەرى سيرەك كەزدەستىرەسىڭ. سوڭعى جىلدارى جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن جاس مامانداردى اۋىلدى دامىتۋعا شاقىرعان «ديپلوممەن – اۋىلعا!», «اۋىلعا كەل, جاس مامان!» دەگەن ۇندەۋ جاستار اراسىندا قولداۋ تابۋدا. سول پاتريوتتىق كوتەرىڭكى سەزىممەن اۋىلعا قاناتتانىپ بارعان جاستارعا جەرگىلىكتى اكىمدىك قولداۋ كورسەتىپ, ماتەريالدىق جانە تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن دەر كەزىندە شەشىپ بەرمەسە ولار اۋىلعا سىڭبەيدى, ەرتەڭ-اق باسقا جاقتان جىلى ورىن ىزدەپ كەتەدى. ەگەر سولاي بولسا اۋىلدى قالاي ءتۇلەتىپ, گۇلدەندىرەمىز؟ اۋىلدىق جەرلەردىڭ ينفراقۇرىلىمىن (جولداردى جوندەۋ, اۋىز سۋ ماسەلەسىن شەشۋ, بالاباقشا ۇيىمداستىرۋ, كلۋب پەن دۇكەندەر اشۋ جانە ت.س.) دامىتپاي كوپ نارسەنى شەشۋ مۇمكىن ەمەس. بۇلار الدىڭعى كۇندەردە قولداۋ تاباتىن ماسەلەلەر دەپ ۇمىتتەنەمىز.
سوڭعى كەزدە «اۋىل» دەسە ءجۇرەگىم سىزدايتىن ادەت پايدا بولدى مەندە. كوز الدىڭا كولبەڭدەپ اۋىلدىڭ قازىرگى اۋىر تىنىس-تىرشىلىگى كەلىپ تۇرا قالادى. كەيدە تۋعان جەر, وسكەن ەل, اتاجۇرت ماڭگىلىك ساعىنىش مەكەنى مە دەپ ويلايمىن. سول ساعىنىش مەكەنىنىڭ قادىرىن, اۋىلدا تۋىپ, قازىر قالادا تۇرىپ جاتقان بىزدەر, ءبىلىپ ءجۇرمىز بە؟ اۋىلدى قاز-قالپىندا, بەرەكەلى كۇيىندە ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىنشىلىگىمىزدى تولىق پايدالانىپ ءجۇرمىز بە؟ اۋىل تۇرعىندارى نەگە جۇدەۋ, بەرەكەسىز, ءتىپتى, دارمەنسىز؟ ويلاناتىن ماسەلە...
ساعىندىق وردابەكوۆ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
تاراز.