الماتى – كەلەشەگى كەمەل قالا

وسىدان ءدال ەكى جىل بۇرىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الماتى قالاسىنىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك تۇرعىدا ءوسىپ, وركەندەۋىنە بايلانىستى ەسەبىن تىڭداعان بولاتىن. ول – اق ازيادانى قابىلداۋعا قاربالاس دايىندىقتار جۇرگىزىپ جاتقان كەز. تاريحي سپورت دوداسى دا ءوتتى. ودان دا بولەك ايتۋلى شارالار ءبىر عانا جىلدىڭ ىشىندە شەجىرەگە اينا­لىپ شىعا كەلدى. الايدا, مەگاپوليس قالاعا ارتىلاتىن جاۋاپكەرشىلىك مۇنىمەن تولاستامايدى. الماتىدا الاڭدا­تا­تىن, ويلاساتىن, تالاپ ەتىلەتىن جاعدايلار دا جەتكىلىكتى. ەلباسى 7-ءشى قىسقى ازيا ويىندارىن الماتىنىڭ ابىروي­مەن اتقارىپ سالعانىن, مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قاراجات حا­لىق­تىڭ يگىلىگىنە جۇمسالىپ, كو­شە­لەر جوندەلىپ, كولىكتەر قوزعا­لى­سى رەتتەلىپ, جاڭا سپورتتىق نىساندار بوي كوتەرگەنىن ايتا كەلە, وسى ىستەردى دە قورىتىندى­لايتىن كەز كەلگەنىن اتاپ كور­سەتتى. – استانالىق مارتەبەسىنەن ايى­رىلعانىمەن, الماتىنىڭ ءما­نى دە, ماڭىزى دا, بارلىق جاعدايى دا ەلىمىز ءۇشىن وتە جوعارى. سون­دىق­تان مەن الماتىنىڭ احۋالىنا جان-جاقتى قاراپ وتىرامىن. مەم­لەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىقتىڭ دا ەڭ ەلەۋلى بولىگىن الماتى بەرەدى. بيۋدجەتتىك ءتۇسىمى جاعىنان الماتى – ورتالىق ازيا قالالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى. شاھار مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىسىنىڭ شيرەك بولىگىن بەرەدى. ونىڭ ءوسۋى, ءونۋى عىلىمعا دا, يننوۆاتسياعا دا, ەكونوميكاعا دا وتە قاجەت, – دەدى ەلباسى الماتى اك­تيۆىمەن وتكىزگەن جيىن بارى­سىندا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ اي­تۋ­ىن­شا, الماتى ىشكى ءونىمىنىڭ كو­لە­مى جاعىنان ورتالىق ازيا عانا ەمەس, رەسەيدىڭ كەيبىر ايماق­تا­رىن دا باسىپ وزادى. ماسەلەن, تاش­كەنتتەن 4,5 ەسە, نوۆوسىبىردەن 1,5 ەسە, ومبى وبلىسىنان 2 ەسە جوعارى. الماتىدا جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم 19 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. بۇل وڭ­تۇستىك كورەيا مەن ورتالىق ەۋروپا ەلدەرى دەڭگەيىمەن بىردەي. حا­لىقتىڭ ەڭبەكاقىسى سوڭعى 10 جىلدا 5 ەسە ءوسىپ, ءومىر ءسۇرۋ جاسى 3 جىلعا ۇزاردى. نارەستەلەردىڭ تۋى 2 ەسە كوبەيگەن. ساراپ­شى­لاردىڭ ايتۋىنشا, قالا دەترويت, ەدينبۋرگ, مانچەستەر, سانكت-پەتەربۋرگ, داكار سياقتى جا­ھان­دىق قالالاردىڭ قاتارىنا ەنىپ, الەمدىك ەكونوميكانىڭ ورتالىعى بولىپ وتىر. ەلباسى الماتى قاي كەزدە دە جاستار قالاسى بولىپ كەلگەنىن قاپەرگە سالا كەلىپ: – وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا الماتى حالقى, اسىرەسە, جاستار ۇلكەن بەلسەندىلىك تانىتتى. ال­ما­تى – جاستاردىڭ شوعىرلانعان جەرى. مۇندا ستۋدەنتتەر كوپ. وتكەن سايلاۋداعى بەلسەندىلىگى ءۇشىن بارلىق الماتىلىقتارعا ءوز ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرىپ, راحمەتىمدى ايتامىن. قازىر بارىمىزگە سونداي ۇيىمشىلدىق پەن بىرلىك كەرەك, – دەدى. ەلباسى القالى جيىندا الماتىنىڭ ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى قالا ەكەنىن قايتالاي وتىرىپ, ونىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى كۇللى قازاقستان­نىڭ دامۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتەتىنىن جەتكىزدى. سوندىقتان بۇگىنگى باسقوسۋدا دا قالانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بولاشاعى مەن ونى تۋريستىك ءىرى ورتالىققا اي­نالدىرۋدىڭ كەلەشەگىنە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر­عانىن ايتتى. ماسەلەن, بىلتىر 7-ءشى قىسقى ازيا ويىندارىن ءوت­كىزۋگە 40 ميلليارد تەڭگە ءبولىن­گەن ەدى. ەندى جاڭادان سالىنعان جانە جوندەۋدەن وتكەن سپورت نى­ساندارى بۇدان ءارى دە ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋى كەرەك. – الماتىدا قازىرگى زامانعى ين­فراقۇرىلىمنىڭ بارلىق ەلە­مەنت­تەرى جاسالدى. الماتىدا ين­دۋس­تريالاندىرۋ باعدارلاماسى بەل­سەندى تۇردە جۇزەگە اسى­رى­لۋدا, – دەدى وسى ورايدا مەملەكەت باس­شىسى. – الماتىدا 2010 جىلى 37 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونەر­كاسىپ تاۋ­ار­لارى ءوندىرىلىپ, وڭدەۋ ونەر­كا­سىبىندەگى ءوسىم 40 پايىزدى قۇرا­دى. بۇل – ماڭىزدى كورسەتكىش. عىلىمدى دامىتۋ ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, شا­عىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا دا جاعىمدى كورسەتكىشتەر بار. بۇل سالادا 350 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. الايدا, بۇعان توقمەيىلسۋگە بول­مايدى. الدا ءالى دە اتقارىلاتىن جۇمىستار اۋقىمدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورىندار مەن تۇرعىن­دار­دىڭ ءوزارا ىقپالداستىق ارە­كەتتەستىگىن ودان ارى تەرەڭدەتۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الماتى دەگەندە الدىمەن اۋىزعا تۇسەتىن سوڭعى تابىستاردى قىسقا قورى­تىن­دالاي كەلە, ءبىرىنشى كەزەكتە ءوزىن قالانىڭ ەكولوگياسى, الما­تى وبلىسىمەن قوسا العاندا ءتۋريزمدى تولايىم دامىتۋ ماسەلەسى قىزىقتىراتىنىن جانە وسى ءوڭىر­دىڭ سەيسميكالىق احۋالى الاڭدا­تا­تىنىن ايتىپ, ءسوز كەزەگىن قالا باسشىسىنا بەردى. – ءسىزدىڭ قاتىسۋىڭىزبەن ال­ما­تى قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق دامۋىنا ارنالعان مۇن­داي جيىن بۇدان 2 جىل بۇرىن وتكەن بولاتىن. وندا بەرىلگەن بار­لىق تاپسىرمالارىڭىز تۇگەل ورىندالىپ, بولىنگەن قارجى تو­لىق يگەرىلدى. بۇكىل ەلىمىزدەگى ورتا جانە شاعىن بيزنەستەگى ونەر­كاسىپ ءوندىرىسىنىڭ 27 پايىزى ءبىز­دىڭ قالاعا تيەسىلى. نەگىزگى كاپي­تال­داعى ينۆەستيتسيا كولەمى 21 پايىزعا ۇلعايدى. تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ كولەمى 10 پاي­ىزعا ارتتى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەردىڭ نەسيە بەرۋى 41 پايىز­عا ءوسىپ, 600 ميلليارد تەڭگەدەن استى, – دەدى احمەتجان سما­عۇل ۇلى. الماتى – قۇرىلىسى قار­قىن­دى ءجۇرىپ تۇرعان قالا. تۇرعىن ۇيلەردىڭ قىمباتتىعى جاعىنان دا ول الدىنا باسقانى سالعان ەمەس. بىراق, وسىعان قاراماي, شا­ھاردا قۇرىلىس جۇمىستارى توق­تاۋ­سىز ءجۇرىپ جاتىر. تەك وتكەن جىلى 1 ميلليون شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, 5 مىڭعا جۋىق ۇلەسكەر قونىس تويىن تويلادى. سول سياق­تى حالىقتىڭ يگىلىگىنە مەكتەپتەر, بالاباقشالار, ەمحانالار مەن اۋرۋحانالار بەرىلدى. قالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, العاشقى توقساندا الماتىدا ينفلياتسيا دەڭگەيى 3,5 پايىزدى قۇ­راعان. ينفلياتسيا دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋدا بىرقاتار شارالار جۇرگى­زىل­گەن. اتاپ ايتقاندا, الماتى, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان وب­لىستارىمەن تۇراقتى تۇردە ازىق-ت ۇلىك جارمەڭكەسىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى مەموراندۋمدار جاسال­عان. سونداي-اق اۋىل شارۋا­شى­لىعى تاۋارلارىن جەتكىزۋ ءجو­نىن­دە كورشىلەس قىرعىزستانمەن جانە وزبەكستانمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلگەن. – جۇمىسپەن قامتۋ ورتالى­عى­نا العاشقى توقساندا 2300 ادام حابارلاستى. بۇل – وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسە از. ەكو­نو­مي­كالىق بەلسەندى حالىققا شاق­قان­دا تىركەلگەن جۇمىسسىزدىق كولەمى 0,3 پايىز. بۇل بۇكىل قالا تا­ريحىنداعى ەڭ تومەنگى كورسەت­كىش, – دەدى احمەتجان ەسىموۆ. قالا تىرشىلىگىندەگى بارلىق سا­لاعا قاتىستى ءتۇيىندى ەسەپ بەرگەن قالا اكىمى الماتىدا ەكونو­مي­كانىڭ ۇدەمەلى دامۋىن قامتا­ما­سىز ەتۋدە 3 باسىم باعىت اي­قىندالعانىن مالىمدەدى. ءوندى­رىس­تە الماتى قالاسىنىڭ ۇلەسى قا­زاقستاننىڭ ىشكى جالپى ونىمىندە 20 پايىزعا جۋىق. قالاعا قانداي جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنىن اي­قىن تۇسىنەمىز, دەگەن قالا اكىمى­نىڭ سوزىنە قاراعاندا, شاھار بوي­ىنشا ەكونوميكانىڭ ۇدەمەلى دا­مۋىن قامتاماسىز ەتۋدە ايماق­تىق ەرەكشەلىگى مەن الەۋمەتتىك مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ 3 باسىم باعىت ايقىندالعان: ءبىرىنشىسى – الاتاۋ اۋدانىندا 90 گەكتار القاپتا يندۋستريالىق اي­ماق­تى دامىتۋ; ەكىنشىسى – الماتى وڭىرىندە ءتۋريزمدى, اسىرەسە تاۋ شاڭ­عىسى سپورتىن دامىتۋ; ءۇشىنشىسى – قالانىڭ بارلىق كولىك جۇيەسىن كەشەندى دامىتۋ. قالا اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, الاتاۋ اۋدانىنداعى ونەركاسىپتىك اي­ماق­تا 110 ونەركاسىپتىك جانە كوم­مۋنالدىق كاسىپورىنداردى ورنا­لاس­تىرۋ جوسپارلانۋدا. 7-ءشى قىس­قى ازيا ويىندارى كەزىندە حا­لىقارالىق دەڭگەيدە شاڭعىمەن تۇ­عىردان سەكىرۋ كەشەنى سالىنىپ, «مەدەۋ» مۇز ايدىنى جاڭار­تى­لىپ, «شىمبۇلاق» تاۋ شاڭعىسى كۋرورتى جەتىلدىرىلدى. ونداعى تراسسالار الەمدىك ستاندارتتارعا تولىق سايكەس كەلەدى. تاۋ شاڭ­عى­سى كۋرورتىن دامىتۋ جوباسىن ودان ارى جۇزەگە اسىرۋ تۋريزم سالاسىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسىن 10 پايىزعا دەيىن ۇلعايتۋعا ءمۇم­كىن­دىك بەرەدى. ال ءۇشىنشى باعىتتاعى جۇمىستار كولىك جۇيەسىن عانا ەمەس, قالاداعى ەكولوگيالىق ءما­سە­لەلەردى شەشۋگە وڭ ىقپالىن تيگىزبەك. قازىرگى تاڭدا مۋنيتسي­پال­دى اۆتوبۋس پاركى جۇمىس جاساۋ­دا. ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ كرەديتى ەسەبىنەن 200 اۆتوبۋس گاز وتىنىنا كوشىرىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن اتالمىش بانك­تىڭ كرەديتىنە قازىرگى زامانعى 200 تروللەيبۋس الىنباق. سونداي-اق قوعامدىق كولىكتى گازعا اۋىس­تىرۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. قالاي دەسەك تە, گەوگرافيالىق ورنالاسۋ جاعدايىنا, انتروپولو­گيا­لىق فاكتورلارعا قاتىستى تۇتىنگە تۇنشىققان الماتىنىڭ اۋاسى قاي كەزدە دە كوكەيكەستى ءما­سەلەلەر قاتارىندا بولىپ كەلگەن. قالا تۇرعىندارى دەنساۋلىعىنان كەرى كورىنىس تابا باستاعان وزەكتى ماسەلەنى شەشۋ جولىندا بۇل قالادا قولعا الىنعان جوبالار از ەمەس. وسىعان وراي قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەربول شورمانوۆ­تىڭ قالانىڭ ەكولوگيالىق احۋا­لىنا قاتىستى اقپارلارى وپتيميستىك تۇرعىدا ءوربىدى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, الماتى 2012 جىلعا قاراي تولىق گاز­دان­دى­رىلىپ بىتەدى. ال تەتس-2 زاماناۋي شاڭ تازا­لاي­تىن قۇرىل­عى­لارمەن جاب­دىقتالاتىن بو­لادى. بيىلعى جىلدىڭ وزىندە 18 شاقىرىمعا جۋىق وزەن جا­عا­لاۋلارى مەن سۋ قويمالارى جوندەلمەك. اۋەجاي مەن سايران كولى ينۆەستورلار ەسەبىنەن رەتكە كەل­تىرىلمەك. 60,6 شاقىرىم بو­لاتىن ارىق­تار مەن جاڭ­بىر سۋى ءجۇ­رە­تىن كانا­لي­زا­تسيا­­لاردىڭ قۇ­رىلىسى مەن ولار­دى جوندەۋ جۇمىستارى قول­عا الىنعالى وتىر. ويتكەنى, ءجيى جاڭبىر جاۋ­ا­تىن قالادا قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا قالا كوشەلەرىندە كوزى بىتەلگەن ارىق­تاردان كو­ل­شىكتەر پايدا بولىپ, كوشەنىڭ كەلەسى بەتىنە ءوت­كەل بەرمەي تۇ­رىپ الاتىنى دا جاسىرىن ەمەس. ەڭ باستىسى – حالقى كۇن ساي­ىن كوبەيىپ كەلە جاتقان قا­لانىڭ تۇر­مىس­تىق قالدىق­تار­دى وڭدەۋ ءۇشىن ىلە اۋدانىندا كولەمى 245 گەك­تارلىق پوليگون سالىنباق. ونىڭ اينالا­سى­نا جاسىل جەلەكتەر وتىرعىزىلادى. شور­مانوۆ­تىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قالاداعى 1 300 000 اعاشتىڭ 40 مىڭعا جۋ­ى­­عى كەسىپ تاستاۋدى قاجەت ەتەدى. ونىڭ ىشىندە قالا تۇرعىندارىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان 4 مىڭداي كارى اعاش بيىل قوپارىلىپ تاس­تالماق. ونىڭ ورنىنا 27 مىڭ ءتۇپ جاس كوشەت وتىرعىزىلىپ, اۋماعى 180 مىڭ شارشى مەتردەن استام گۇلزارلار قالالىقتاردىڭ كوز قۋانىشىنا اينالادى. ءوز كەزەگى كەلگەندە الماتى قا­لاسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ەرلان تۇرعىمباەۆ ءوت­كەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سا­لىستىرعاندا قىلمىستىق ارەكەت­تەر 7,4 پايىزعا ۇلعايعانىن العا تارتتى. بۇل – قىلمىس كوبەيدى دەگەن ءسوز ەمەس. مۇنىڭ ءمانى جاڭا جۇيەنىڭ ەنگىزىلۋىنە قاتىستى بو­لىپ تابىلادى. قىلمىستىق وقي­عا­لار مەن ارەكەتتەر تۋرالى حابارلامالار مەن وتىنىمدەردى ەلەك­تروندىق ادىسپەن تىركەۋ, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەر­لەرى­نىڭ سىرتتا ءجۇر­گىزگەن بەلسەندى ارە­كەت­تە­رى وسىن­داي كەلەڭسىز ىستەردىڭ بەتىن كوپتەپ اشۋعا سەبىن تيگىزگەن. قىسقاسى, ەلباسىنا زاڭعا قايشى ارەكەتتەردى اشۋدا جاڭا جۇيە ناتيجە بەرە باستاعانى ءمالىم­دەلدى. مۇنان دا بولەك, پوليتسيا گەنەرال-مايورى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى پاتەر توناۋمەن, ۇرلىق-قارلىقپەن, الىمجەتتىكپەن, ۇيىمداسقان قىلمىسپەن, كولىك ۇرلاۋمەن, ەسىرتكى ساتۋمەن اينا­لى­سىپ كەلگەن 94 قىلمىستىق توپتى قولعا تۇسىرگەنىن مالىمدەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن الماتىعا قاتىستى ءداستۇرلى تۇردە تالقى­نا­لىپ كەلگەن تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە رەسمي تۇردە قالانىڭ سەيس­مو­لوگيالىق جاعدايى دا قوسىلىپ وتىر. جۋىردا عانا قالالىق­تار­دى جىلى توسەگىنەن ج ۇلىپ الىپ, تاۋلىك بويى سىرتتا سەندەلتىپ قوي­عان جەر سىلكىنىسى بۇل ماسەلەگە ءجۇردىم-باردىم قاراۋعا بولماي­تى­نىن كەزەكتى رەت ەسكە سالىپ كەتتى. «سەيسمولوگيا ينستيتۋتى» جشس دەيتىن ءدۇدامال اتاۋعا يە مەكەمەنىڭ ديرەكتورى تاڭاتقان اباعانوۆ الماتى قالاسىنىڭ قازىرگى سەيسميكالىق كارتاسى 1983 جىلى جاسالعانىن جانە ونىڭ مۇلدە كادەگە جاراماي قال­عانىن ايتادى. ەسەسىنە وسى ارا­لىقتا شاھار ەكى ەسە ۇلعايدى. ال جاڭا قالانىڭ تەكتونيكالىق جا­رى­لۋعا بەيىم اۋماقتارىنىڭ ەندىكتەرى, جارىلۋعا بەيىم جەر­لەر­دىڭ اينالاسىنداعى نىساندارعا اسەرى جايلى ماڭىزدى سيپاتتامالار جونىندەگى مالىمەتتەر جوقتىڭ قاسى. دەگەنمەن, ماماننىڭ ءما­لىم­دەۋىنشە, جاڭا سەيسميكالىق كارتانى جاساۋعا ءالى دە كەش ەمەس. ويتكەنى, تاياۋ بولاشاقتا جەتىسۋ وڭىرىندە كۇشى 7 باللدان جوعارى جەر سىلكىنىسى بولمايتىن كورىنەدى. مىنە, ۇلكەن شاھاردىڭ جاي-كۇيى تالقىلانعان القالى جيىنعا قاتىستى اڭگىمەنىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي. ايناش ەسالي. الماتى. ----------------------------------------- سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.