وتكەن جىلى جاركەنت – اراسان شيپاجايىنا بارعانبىز. بۇرىندارى مۇنداي شيپاجايدىڭ بار ەكەنىن ارا-تۇرا قۇلاعىمىز شالعانىمەن, بۇل جەرگە جول تۇسپەگەن. جاسىراتىن نەسى بار, العاشىندا سوناۋ ءبىر تۇپكىردە جاتقان شيپاجايدىڭ جاعدايى قاي ءبىر ءماز دەيسىڭ, ەمى شيپالى بولسا بولدى عوي دەپ جول جونەكەي ءوزىمىزدى-ءوزىمىز جۇباتىپ بارعانبىز. الايدا بارعان بەتتەن-اق كوڭىلىمىز كوتەرىلىپ سالا بەرگەن. ءيا, شيپاجاي وتە ءبىر كوركەم جەردە ورنالاسقان ەكەن. اينالا قورشاعان تاۋ, سارقىراعان وزەن. سول ارانىڭ كوز تويمايتىن سۇلۋلىعىنان با, شيپاجايدا تىنىعىپ جاتقاندار ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن ىشكە كىرگىسى كەلمەيدى. ءتىپتى ءبارى دەرلىك بوزالا تاڭنان تۇرىپ, سىرتتا قىدىرىستاپ جۇرگەندەرى.
وسىلايشا ەرتەلى-كەش سەرۋەندەپ ءجۇرگەندە ءبىر جىگىتكە ۇلكەن-كىشىنىڭ ءبارى جىك-جاپار بولىپ سالەمدەسىپ جاتاتىنىن بايقاعانبىز. «وۋ, شالدىڭ بالاسى دا كەلىپتى» دەپ سىرتىنان كورسە دە ءبىر ريزا سەزىممەن ءبىر-ءبىرىن حاباردار ەتىپ قوياتىنىن قايتەرسىڭ. ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, وداق تۇسىندا جاركەنت شەكارا ايماعىنا جاقىن جاتقان ءوڭىر بولعاندىقتان, ول جاققا كىمدى بولسا دا ارنايى رۇقساتپەن عانا جىبەرەتىن. سودان دا بۇل شيپاجايعا جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ اياعى جەتە بەرمەيتىن. ال اراساننىڭ قىزىعىن جەرگىلىكتى, ياعني وسى ءوڭىردى مەكەندەيتىن جۇرت قانا كورەتىن. شەكارا اشىلعانىمەن قازىرگى كەزدە دە مۇندا دەمالاتىنداردىڭ دەنى تاعى دا وسى ءوڭىردىڭ ادامدارى سياقتى. ولاي دەيتىنىمىز, سىرتتا قىدىرىستاپ جۇرگەن جۇرتتىڭ ءبىر-بىرىمەن حال-جاعداي سۇراسىپ, شۇيىركەلەسە كەتەتىنى وسىنى بايقاتقان دەسەم, اسىرەسە الگى جىگىتتى كورسە بولدى, ءبارى وعان ۇيىرىلە قالاتىنى قايران قالدىرعان. وسىدان با ەكەن, الگى بەيتانىس جىگىتكە ءبىز دە نازار اۋداراتىن بولدىق. بۇل وسى وڭىردەگى ءبىر قالتالىنىڭ بالاسى شىعار دەيمىز ءبىز ىشتەي, «جەمەسە دە ماي جاقسى, بەرمەسە دە باي جاقسى» دەيتىن پيعىلعا بەيىم تۇراتىن قازاقى مىنەزبەن. ايتپەسە ءبىزدىڭ اعايىن ءبۇيتىپ اركىمگە ءبىر ەلپىلدەي قويماۋشى ەدى عوي دەيمىز. الايدا بايقايمىز, الگى جىگىت ءبىز ويلاعانداي بىرەۋدىڭ ەركەتوتايى ەمەس سياقتى. وتە سىپايى. ءجۇرىس-تۇرىسى دا, مىنەز-قۇلقى دا شارۋا ادامى ەكەنىن ايعاقتاپ تۇر. جاسى ۇلكەندەردى كورسە تانىسىن-تانىماسىن قاۋقىلداپ قوس قولىن الا جۇگىرەتىن وسى ازاماتقا سول جەردە دەمالىپ جاتقان قاتارلاستارى دا ءۇيىر-اق.
– ءاي, شالدىڭ بالاسى, بەرى كەل بىزگە ءبىر كومەگىڭ كەرەك بولىپ تۇر, – دەپ مارقانىڭ قۋىرداعىن اڭساعان قايسىبىر اعالارىنىڭ دا مەسەلىن قايىرمايتىن ونى جاقىنىراق بىلۋگە ىنتازار ادامدار ءبىز عانا ەمەس ەكەن. انە, بىرەۋلەر اڭگىمە ورايىندا سونداعى اعايىننىڭ بىرىنەن الگى جىگىت جايىندا سىر تارتىپ جاتىر. ارينە, اڭگىمەگە ءبىز دە قۇلاق تۇرگەنبىز.
– و, ونىڭ اكەسى وتە ءبىر مىقتى ادام. وسى وڭىردەگى داۋلەتتىلەردىڭ ءبىرى, – دەدى الگى ادام.
– ە, قايدان باي بولسىن. ودان دا ەڭبەكقور دە. مىنا زامان ءبارىن دە وزگەرتتى عوي. وزگەلەردەي ەمەس, نارىققا اقساقال تەز بەيىمدەلدى. سول كىسىنىڭ ارقاسىندا اۋلەتى تەز شيراپ, بۇگىنگى تىرلىكتىڭ قىر-سىرىن يگەرىپ الدى. مىنا شيپاجايدا كۇن سايىن ءوزىمىز ىشەتىن, ءدامى ءتىل ۇيىرگەن قىمىز بەن ايران سول كىسىنىڭ ۇيىنەن كەلگەن. جۇرتتىڭ وزىنەن ارتىلعانى ءىرىپ-ءشىرىپ جاتىر. ال الگى اقساقال ونىڭ وبال-ساۋابىن بالالارىنا ۇعىندىرىپ, سولارعا ءجون كورسەتىپ وتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەڭبەگى جانعان ادام, – دەيدى ەكىنشىسى.
– ول كىسى ءوزىن ۇلكەن-كىشىگە سىيلاتا بىلەتىن قاريا. قايسى ءبىر شال-شاۋقان سياقتى تالتىرەكتەپ جۇرگەن كەزىن ەشكىم كورمەسە, بىرەۋگە بوتەن ءسوز ايتىپ كوڭىلىن قالدىرماسا, كەيىنگى بالا-شاعانى قاراعىم-شىراعىمداپ تۇرسا, مۇنداي ادامدى كەز-كەلگەن كىسى قۇرمەتتەمەي مە. ىڭ-شىڭسىز ءوز شارۋاسىن قۇنتتاپ, بالا-شاعاسىن سۇتتەي ۇيىتىپ وتىرعان ادام. ءباتىش شەشەمىز ەكەۋى وسىدان بىرەر جىل بۇرىن التىن تويىن وتكىزگەنى دە بار. شىركىن, بالالارىن ايتساڭشى, شەتىنەن تاربيەلى, ونەگەلى ازاماتتار. ولاردى كورگەندە بالا بولسا وسىنداي بولسىن دەيسىڭ ەرىكسىز. تەكتى ادام عوي, – دەيدى ءۇشىنشى بىرەۋ.
– دۇرىس ايتاسىڭ, جۇرتتىڭ ءبارى نۇربوپاداي بولسا, جاستار تاربيەسىنە ەش الاڭداماي-اق قويۋعا بولار ەدى. جاسىراتىن نە بار, ۇيدەگى ەكى-ءۇش جامان ءتىلىمىزدى الماي قيقاڭداي باستاسا, وسى كىسى ەسكە تۇسەدى. ويتكەنى, ول ءبىر بالاسىن قيا باستىرماي, ەشقايسىسىن جامان جولعا ۇرىندىرماي, ءبارىن ەڭبەككە باۋلىپ, ەكى اياعىنا نىق تۇرعىزعان اكە عوي. ءيا, وسى زاماندا ءوزىنىڭ تۋعان بالاسىنا, كەلىن-كەپشىگىنە ءسوزىن وتكىزە الماي وتىرعاندار از با؟ اراق ءىشىپ, ەسىرتكى شەگىپ, ءلايلىپ, اكە-شەشەسىنىڭ زەينەتاقىسىنا جابىسىپ جۇرگەن كەيبىر جۇگىرمەكتەر دە جەردەن شىققان جوق. ولار دا كۇنى كەشە ءوز باۋىرىمىزدا وسكەن بالالار ەمەس پە؟! بار گاپ – سولاردىڭ تاربيەسىنىڭ ءتىنى بوساڭدىعىندا عوي. ال نۇربوپانىڭ بالا-شاعاسىنىڭ بىردە-ءبىرى تىزگىندى الا قاشقان جوق. جۇرتتان ەستۋىمشە, بالالارىنىڭ وتباسىلارى بولەك-بولەك بولعانىمەن, باس-باسىنا بي بولماي, اۋلەتكە قاتىستى بار شارۋاعا بيلىكتى اكەسى ايتادى ەكەن. مىنە, كوردىڭ بە, نۇربوپانىڭ مىقتىلىعىن. ونى ايتاسىڭ, جۇرتتىڭ قالادا تۇراتىن نەمەرە-شوبەرەلەرى جازدا اۋىلعا كەلسە, تاپ ءبىر قىس بويى تاس كوتەرىپ شىققانداي «دەم الام, سۋعا تۇسەمىن» دەپ كەلەدى عوي. ال نۇربوپانىڭ قالادا تۇراتىن نەمەرە-شوبەرەلەرى جاز بويى بەل جازباي ەڭبەك ەتۋگە, كومەكتەسۋگە كەلەدى. ءسويتىپ, باۋ-باقشاداعى, ۇيدەگى بار تىرلىكتى وزدەرى-اق ەڭسەرىپ تاستايدى. ۇلدارى دا اكەنىڭ تاربيەسىن سۇيەككە سىڭىرە بىلگەنىنەن شىعار, كەلىندەر دە بۇرا تارتپايتىن كورىنەدى. اۋىلداعى كەلىندەر قىمىز ءپىسىپ, سيىر ساۋىپ, قولدارى تيمەي جاتسا, قالادان كەلگەن كەلىن-كەپشىك تە قاراپ تۇرماي, بالالارمەن بىرگە باۋ-باقشانىڭ ارام ءشوبىن ج ۇلىپ نەمەسە تاماق دايىنداپ تىنىم تاپپايدى. ءباتىش بايبىشە دە بيپازداپ وتىرىپ-اق كەلىندەرىنە ايتقانىن ىستەتەدى. كەلىن-كەپشىكتەرىمەن قارىم-قاتىناسىن كورگەندە, مىنا كىسىنىڭ جانىندا ناعىز جالقاۋدىڭ ءوزى دە شيراپ سالا بەرەتىن شىعار دەپ ويلايمىن. ءوزى دە تىنىمسىز كەيۋانا عوي, قولىنداعى بەينەتىن الىپ وتىرعان كەلىندەرىمەن قوسىلىپ شارۋاعا قاتار جەگىلەتىنىن قايتەرسىڭ. ۇيلەرىنە بارساڭ, قايناپ جاتقان ءبىر تىرلىك. ءتىپتى سولاردىڭ ۋاقىتىن الىپ وتىرمىن-اۋ دەپ ءوزىڭ دە ۇيالاسىڭ, – دەيدى اڭگىمەگە توتەننەن كيلىككەن ادامنىڭ ءبىرى.
اۋ, راسىندا دا بۇل نۇربوپا دەگەنىڭىز ءبىر قازىنا قارت بولدى عوي. شىركىن, بۇكىل بالا-شاعاسىن ەڭبەككە باۋلىپ, ەلگە ۇلگى-ونەگە بولىپ وتىرعان وسىنداي قارتتارىمىز كوپ بولسا, وندا ەلىمىز اياعىنا تەز تۇرىپ كەتەر ەدى-اۋ دەيمىز ءبىز وزىمىزگە ءوزىمىز. ءتىپتى ول كىسىمەن ءجونى كەلسە, كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسۋدى, ءوز كوزىمىزبەن كورىپ قايتۋدى دا ويلاستىرا باستادىق. ول ءۇشىن جوعارىدا ايتىپ وتكەن قاريانىڭ وسىنداعى بالاسىمەن جاقىنىراق تانىسۋدى كوزدەگەنبىز.
الگى جىگىتتىڭ اتى جاقسىگەلدى ءداۋرەنبەكوۆ ەكەن. الايدا اينالاسىنداعى جۇرت جانگەلدى دەپ اتايتىن كورىنەدى.
– شيپاجايعا كۇن ارالاتىپ كەلەتىن قىمىزدى سەندەر دايىندايدى دەيدى عوي جۇرت, وتە ءدامدى ەكەن, – دەدىك ءبىز ءبىر ىڭعايى كەلگەندە ونى اڭگىمەگە تارتىپ. جاقسىگەلدى دە توسىرقاپ تۇرمادى.
– و, راحمەت. ءبىزدىڭ ۇيدەگىلەر قىمىزدى باپتاۋدى جاقسى بىلەدى. ەڭ باستىسى, الدەكىمدەر قۇساپ ايران-سۋ قوسىپ, كوز الدامايدى. ۇيدەگى قاريالار بىزگە نەندەي ءىستى بولسا دا ادالىنان اتقارۋدى بالا كەزىمىزدەن ۇيرەتكەن. وسىندا كەلگەن ۇلكەن-كىشىنىڭ سۇيسىنە ءىشىپ «بارەكەلدى, مىنە, قىمىز دەپ وسىنى ايت» دەپ جاتقانىن ەستىپ, ءوزىم دە قۋانىپ ءجۇرمىن, – دەدى ول جايدارى جۇزبەن.
– شيپاجايدا دەمالىپ جاتقان وسىنشاما ادامدى قىمىزبەن قامتاماسىز ەتۋ وڭاي ەمەس قوي. شاماسى ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىڭ بار سياقتى, – دەيمىز ءبىز ونى ودان ءارى سويلەتپەك بولىپ.
– شۇكىر, ءۇيىر-ءۇيىر بوماعانىمەن, قولدا ءبىراز مال بار. راس, انە ءبىر جىلدارى جۇرت سياقتى ءبىز دە اڭىرىپ قالدىق قوي. ءوزىمىز اتا-انادان ونبىز. بەس قىز, بەس ۇلمىز. بۇرىندارى قالادا, دالادا دەگەندەي, كەسىمدى ايلىق الىپ, جۇمىس ىستەپ جۇرەتىن اعا-اپكەلەرىم سول كەزەڭدە ەداۋىر قينالىپ-اق قالدى. ءارى سول تۇستا, ياكي 1994 جىلى ەڭ ۇلكەن اعامىز, التى بالانىڭ اكەسى قىزايبەك قايتىس بولىپ كەتتى. ءبىزدىڭ اكەمىز بۇرىننان-اق شارۋاعا ىقتياتتى ادام ەدى. سودان دا شىعار, ەل ىشەرگە تاماق تاپپاي قالعان كەزەڭدە دە ءبىزدىڭ ءۇي اسا جۇدەي قويعان جوق. دەگەنمەن قولدا بار مالىنان تۇگەل ايىرىلعان اعايىندى كورگەندە نە ويلارىمىزدى بىلمەدىك. مىنە, وسى تۇستا اكەمىز ءبارىمىزدى جيىپ, ورتاعا وي تاستادى. «شارۋا قوجالىعىن قۇرىڭدار, جەر الايىق, ەگىن ەگەيىك, مال وسىرەيىك, ەشكىمگە الاقان جايىپ جالتاقتاماي, تىرلىك ىستەيىك» دەدى. ءسويتىپ, 1995 جىلى قىزايبەك اتتى شارۋا قوجالىعىن قۇردىق. بۇل كەزدە قولىمىزدا ەكى جىلقى, ءۇش سيىر, جيىرما شاقتى قويىمىز عانا بار ەدى. سودان ىسكە ءسات دەپ شارۋاعا كىرىسىپ كەتتىك. اتا-انامىز جاستايىمىزدان تىرلىككە بەيىمدەپ وسىرگەن سوڭ با, شارۋانىڭ قىر-سىرىن ءبىرشاما بىلەدى ەكەنبىز. ونىڭ ۇستىنە ومىرلىك تاجىريبەسى مول اكەمىز كۇندەلىكتى ىسىمىزگە اقىل قوسادى. ەڭ باستىسى, وزدەرىڭ بىلىڭدەر دەپ اتا-انامىز ۇيدە وتىرىپ قالعان جوق. اكەمىز كۇندىز-ءتۇنى ءبىر شەتىمىزدە جۇرسە, انامىز كەلىندەرىمەن بىرگە باۋ-باقشانى كۇتىپ, ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەپ, اس سۋىمىزدى دايارلادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ولار دا تىنىم تاپپادى. ءسويتىپ, ءجۇرىپ مال باسىن دا قۇراپ الدىق. باۋ-باقشا ءونىمى دە بۇگىندە جەتكىلىكتى. وسى كۇنى دۇكەننەن ازىق-ت ۇلىك مۇلدەم ساتىپ المايمىز دەسەم دە بولادى. ويتكەنى, ءبارىن ءوزىمىز وندىرەمىز, وسىرەمىز. ال ارتىلعانى بولسا, ساتامىز. مىسالى, بيىل ون ەكى بيە بايلاپ, ون بەس سيىر ساۋىپ وتىرمىز. سونىڭ ءىشىپ-جەگەنىمىزدەن ارتىلعانىن نە ىستەگەن ءجون؟ ونى قايدا وتكىزۋگە بولادى؟ بازارعا اپارىپ ساتۋعا ۇيدە قولى بوس ادام جوق. اكەم وسى ماسەلەنىڭ ءمانىسىن تاپ دەدى ماعان. ءسويتىپ, ينتەرنەتتەن قاراپ ءجۇرىپ, ءسۇت ونىمدەرىن وسى شيپاجايعا وتكىزۋگە كەلىسىم-شارت جاساستىق. وعان دا ەكى-ءۇش جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. قاجەت بولسا ءبارىن دە ۇيرەنەدى ەكەنسىڭ. قوجالىقتىڭ ەسەپ-قيسابىن ءجۇرگىزۋ ءۇشىن كۇن سايىن كىمگە جالىناسىڭ. ءبىر ءتاجىريبەلى بۋحگالتەرگە بارىپ ءجۇرىپ, بۇل ماسەلەنى دە ەگجەي-تەگجەيلى ۇيرەنىپ العانمىن. كومپيۋتەردى دە مەڭگەرىپ الدىم. قولدا قاجەتتى تەحنيكانىڭ ءبارى بار. ونىمەن دە ءوزىمىز جۇمىس ىستەيمىز. ەشكىمگە جالتاقتامايمىز. مەن بۇل ارادا مىڭ سان تىرلىكتىڭ ءبىر-ەكەۋىن عانا اڭگىمەلەپ وتىرمىن دەگەن جانگەلدى ودان ءارى اتا-اناسىنىڭ 40-تان استام نەمەرە-شوبەرە ءسۇيىپ وتىرعانىن, ولاردىڭ ءبارى جاز بويى جۇمىلىپ شارۋا قوجالىعىندا جۇمىس ىستەيتىنىن, قالادا تۇراتىن اعا-ءىنى, اپكە-قارىنداستارىنىڭ ءبارى دە وتباستارىنا قاجەتتى ازىق-ت ۇلىكتى ءبىر ورتادان الاتىنىن اڭگىمەلەدى. قىزايبەك اعاسىنىڭ التى بالاسى دا قامقورلىقتان تىس قالماپتى. ونىڭ ەڭ ۇلكەنى باقىتجان اقساقالدىڭ باۋىرىندا وسكەن كورىنەدى.
– وزدەرىڭ وتباسىندا ون بالا ەكەنسىڭدەر. قالاي, كەلىندەر سول جاقسى ءداستۇردى جالعاستىرىپ جاتىر ما؟ – دەدىك ءبىز جاقسىگەلدىگە تاعى دا.
– شۇكىر, جەرگە قارار جايىمىز جوق. جوعارىدا ايتتىم عوي, اتا-انامىز, قىرىقتان استام نەمەرە-شوبەرە ءسۇيىپ وتىر دەپ. وسىدان-اق ءوزىڭىز شامالاي بەرىڭىز. ەندى ءوزىم تۋرالى ايتسام, كەلىنىڭىز گۇلجانات ەكەۋمىزدىڭ ازىرشە ءتورت بالامىز بار. ازىرشە دەپ وتىرعانىم, ءالى دە ءسابي سۇيسەك دەگەن ۇمىتتەمىز دەگەنىم عوي, – دەپ جادىراي ك ۇلىپ العان جاقسىگەلدى كوپ بالالى ۇيدە وسكەن جەتكىنشەكتەردىڭ اتا-اناعا, ءبىر-بىرىنە, اينالاعا مەيىرىمدى بولاتىنىن ءوز وتباسى نەگىزىندە اڭگىمەلەپ كەتتى. بالا وتباسىنىڭ دانەكەرى ەكەنىن, سوندىقتان ءبىر-ەكى بالا عانا تاۋىپ, ودان كەيىن بويىن كۇتىپ قاقيىپ قالاتىن كەلىنشەكتەرگە قايران قالاتىنىن ايتتى. «بۇلارىڭ نە دەسەڭ, سان قۋماي سانالى ۇرپاق ءوسىرۋ كەرەك» دەيدى. مەنىڭشە, سانالى ۇرپاق ءوسىرۋ دەگەن ونى ۇلدە مەن بۇلدەگە بولەۋ ەمەس. قايتا, ءومىردىڭ سان سىنىنا قارسى تۇرا بىلەتىن ازامات ءوسىرۋ عوي دەيمىن مەن ولارعا – دەگەن جاقسىگەلدى ودان ءارى شارۋا قوجالىعىنىڭ نەگىزگى تىزگىنى اعاسى مۇحامەدقالي ەكەۋىندە ەكەنىن, ونىڭ كەزىندە اۋعانستاندا اسكەري بورىشىن وتەگەنىن اڭگىمەلەي كەلىپ, «ءبىز مىنا لەسنوۆكا اۋىلىنىڭ تالدى اۋىلدىق وكرۋگىندە تۇرامىز. ۋاقىتىڭىز بولسا, ۇيگە قوناق بوپ قايتىڭىز», – دەپ بىزگە ءىلتيپات بىلدىرگەن ول, مىنە, مەنىڭ اتا-انام وسى كىسىلەر دەپ قالتاسىنان ءبىر سۋرەتتى الىپ كورسەتكەن. ءتىپتى ءجونى كەلسە, ءوزى-اق اپارىپ قايتاتىنىن ايتقان. الايدا ول اۋىلعا بارۋعا, نۇربوپا قارتتىڭ وتباسىندا بولىپ, ونىمەن اڭگىمەلەسۋگە بۇل جولى ءبىزدى ءدام تارتپاعان ەكەن. الايدا جۇرتتان سول جولى ەستىگەن اڭگىمەمىزدىڭ ءدامى ءالى تاڭدايىمىزدا تۇر. ونى ايتۋداعى ماقسات سول, ءوز ۇرپاعىنىڭ كەلەشەگىنە سەلقوس قارامايتىن اتا-انا وي تۇيسە دەگەن نيەت قانا.
جۇماگۇل قۋانىشبەكقىزى.
______________________________
سۋرەتتە: نۇربوپا مەن ءباتىش داۋرەنبەكوۆتەر نەمەرەلەرىمەن بىرگە.