قالاعاڭنىڭ بۇكىل ءبىتىم-بولمىسىن قازاقتىڭ ۇلتتىق ءدىلىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە ۇسىنسا بولار ەدى دەپ ويلايمىن. ءسىرا, ءدال مۇنداي مىنەزگە باي, قيالعا كەنەن ادام سيرەك. وسىناۋ اسىل اعانىڭ ءازيز كوكىرەگىنە نامىس پەن پاراسات, كىسىلىك پەن كىشىلىك, دەگدارلىق پەن قاراپايىمدىلىق, سابىر مەن ساليقا, تولىپ جاتقان باسقا دا قاسيەت اتاۋلى توپتالىپ ۇيا سالعانداي كورىنەدى. سول قاسيەتتەردىڭ ىشىندە ەڭ قۇدىرەتتىسى – كۇلكى, ءازىل. «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋى» قازاق دراماتۋرگياسىن الەمدىك ساحناعا الىپ شىققانى ءوز الدىنا. سونىمەن قاتار, كومەديا جانرىنداعى كلاسسيكالىق شىعارمالارى عانا ەمەس, قالەكەڭ ايتقان قالجىڭدار دا حالقىمىزدىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالعان. بۇل دا ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەس باقىت, ءتاڭىر سىيىنداي سىرلى فەنومەن دەر ەدىك. سويتكەن قالتاي اعا, زەردەلەي قاراساق, شىن مانىندە ومىردە دە, جازۋشىلىق ونەردە دە بىردەي قازاق كۇلكىسىنىڭ قىدىرى بولعان ەكەن-اۋ. ءومىرىنىڭ عيبراتتارىنا جۇگىنسەك, قالەكەڭنىڭ يسلام الەمىندە دە, تۇركى دۇنيەسىندە دە قادىرمەندى بولعانىن بايقايمىز. ديمەكەڭنەن باستاپ, قازاقتىڭ نەبىر مارعاسقالارىن ادەمى ءازىل, تاپقىر كۇلكى قۇدىرەتىمەن سوزدەن توقتاتا بىلگەن. كۇڭگىرت كوڭىلدى, كەرمەك ءومىردى كۇلكىمەن شۋاقتاندىرىپ وتكەن قازاقتىڭ قالتايىن حالقى ساعىنادى, ءاردايىم ەستە تۇتادى. ولاي بولسا, اسىل بەينەمەن ءالى كۇنگە سىرلاسۋدان جازباعان اعانىڭ ومىرسەرىك قوساعى, قاراشاڭىراعىنىڭ شىراقشىسى فاتيما بەكجانقىزى اپايىمىزدىڭ اڭگىمەسىنەن دە ادەبيەتىمىزدىڭ وسىناۋ ۇلكەن تۇلعاسىنىڭ ۇلاعاتىن تۇيسىنگەندەيمىز.
– فاتيما اپاي, قالاعاڭمەن العاش قالاي تانىسقانىڭىز ەسىڭىزدە شىعار؟
– قاراعىم-اي, ونى قالاي ۇمىتايىن. 1952 جىل عوي. مەن ءوزىم بالا كەزىمنەن كىلەڭ اقىن-جازۋشىلاردىڭ اراسىندا ءوستىم. ويتكەنى, ناعاشىم جۇماعالي ساين, جەزدەم ءابدىلدا تاجىباەۆ. شەشەمنىڭ نەمەرە ءسىڭلىسى سول ابەكەڭدە. ورىس مەكتەبىندە وقىسام دا ءار جازدا كوكشەتاۋداعى اۋىلعا اپارىپ, اعايىن-تۋىستىڭ اراسىندا, اتامنىڭ قاسىندا بولاتىندىقتان, قازاقشا دا جاقسى سويلەدىم. اكەم بەكجان بەكتيەۆ لاۋازىمدى شارۋاشىلىق قىزمەتىندە بولدى. بىراق سوعىس جىلدارىندا كورگەن قيىنشىلىقتان دەنساۋلىعى جۇقارىپ, 52-گە تولماي, 50-ءشى جىلى كوز جۇمدى. سوندا ۇيدە ءبىز ءوزىمىز ءتورت ۇل, ءتورت قىز, سوسىن اكەمنىڭ سوعىستا قازا تاپقان ءىنىسىنىڭ ۇلى, ناعاشىمنىڭ قىزى بار, انامدى قوسقاندا 11 كىسى قالدىق. مەنىڭ ينستيتۋتتىڭ 3-ءشى كۋرسىنا عانا كوشكەن كەزىم. قينالدىق. ناعاشىلارىمىز, اكەمنىڭ جورا-جولداستارى كومەكتەسىپ ءجۇردى. بالالارعا مەن ءوزىم باس بولدىم. قيىنشىلىقتى كورە ءجۇرىپ, سولاردىڭ ءبارىن جەتكىزدىم. ءبارى جوعارى ءبىلىم الدى.
ال, قالەكەڭمەن ءبىرىنشى كەزدەسۋىم بىلاي. ناعاشىم اقىن, جەزدەم دراماتۋرگ بولعاسىن با, ونەر, تەاتر جاعىنا بەيىمدەۋمىن. وپەرا تەاترىندا ءبىر قويىلىم ءوتىپ, قاسىمدا قۇربى قىزىم بار, سوعان باردىق. ءبىرىنشى قاتاردان ورىن ءتيدى. ول كەزدە مەنىڭ شاشىم ەكى ءورىم, جەرگە تۇسەتىن ەدى. جاقىنداۋ جەردە وتىرعان ەكى-ءۇش جىگىت ءوزارا سىبىر-سىبىر, ءبىز جاققا قاراي بەرەدى. سوسىن بىرەۋى تۇرىپ: «مىنا شاشقا تۇنشىعىپ ولسە, ارمان جوق شىعار!» دەدى. ءبارىمىز ءماز بولىپ كۇلدىك. سويتسەم, بۇل ءسوزدى ايتقان قالتاي ەكەن. ومىردە ماعان ايتقان العاشقى ءسوزى.
– سىزگە ارناعان العاشقى ءسوزىن دە ءازىل, كۇلكىمەن باستاعان ەكەن-اۋ قالاعاڭ.
– ءيا. سودان اڭگىمەلەسىپ كەتتىك. قاسىنداعى جىگىتتەر تانىستىرىپ جاتىر. مىناۋ ماسكەۋدەن گيتيس-ءتى ءبىتىرىپ كەلگەن, ءوزى قوجا دەيدى. ول كەزدە قوجانىڭ كىم ەكەنىن مەن بىلمەيمىن. «ءاي, قوجاڭ نە؟» دەپ سۇرايمىن. «ءوزىڭ, قازاقشا جاقسى بىلەدى ەكەنسىڭ, قوجانى نەعىپ بىلمەيسىڭ؟» دەيدى ول. ءجا, قوجانىڭ دا كىم ەكەنىن بىلدىك قوي. سويتسەم, قالتايدىڭ اكەسى ۇلكەن مولدا, وقىمىستى كىسى بولعان ەكەن. اتىن ەشكىم اتاماي, قاراتورى كىسى بولعاندىقتان, قارامولدا دەپ كەتكەن. ايگىلى 1937 جىلى, ىشىندە وسى كىسى دە بار, 19 ادامدى اپارىپ, كورلەرىن وزدەرىنە قازدىرىپ, اتىپتى. كەيىن قالتاي ەكەۋمىز اكەسىنىڭ وسى اتىلعان جەرىن ىزدەپ, نەشە جىل بويى تابان توزدىردىق. قانشاما ادامداردان سۇرادىق, كگب-عا دا ارىزداندىق. ءجونىن ەشكىم بىلمەيدى. سودان ول كىسىنىڭ سۇيەگى قاي جەردە قالعانىن تاپپادىق.
– قالاي شاڭىراق كوتەرگەندەرىڭىزگە توقتالساڭىز؟
– تانىسقاننان كەيىن ءتورت-بەس اي وتكەندە ۇيلەندىك قوي. قالتاي مادەنيەت مينيسترلىگىندە رەپەرتۋار ءبولىمىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ ىستەيدى ەكەن. ال, ءبىز وندا 8-ءشى مارت كوشەسى, گوگول مەن گوركيدىڭ اراسىندا, باياعى ۆەرنىي كوپەستەرى سالدىرعان ۇيدە تۇراتىنبىز. مادەنيەت مينيسترلىگى بۇرىشتا, جاپ-جاقىن. ءجيى كەزدەسىپ, كوڭىلىمىز جاراستى. ودان كوپ ۇزاماي مەنىڭ اناممەن تانىستى. ول كىسىنىڭ دە ءتىلىن تاپتى, ۇنادى. اقىرىندا قۇدا ءتۇستى. ءسويتىپ, جۇبايلىق ءومىرىمىزدى باستاعانبىز. تۇڭعىش ۇلىمىز التاي 1953 جىلى تۋدى. ودان كەيىنگى – ءجاميلا.
– العاشقى پەسالارىنىڭ قويىلۋىن ەسكە تۇسىرسەڭىز قايتەدى؟
– «بولتىرىك بورىك استىندا» دەگەن العاشقى دراماسىنىڭ پرەمەراسى 1959 جىلى بولدى. حالىق قاپتاپ كەتتى. انشلاگ. بيلەت الا الماي سابىلعان جۇرت. كاسسادا كەزەك. زالدا ينە شانشار جەر جوق, لىقا تولىپ وتىردى. جۇرت سپەكتاكلدى جاقسى ۇناتىپ, كەرەمەت قابىل الدى. بىراق ساحنا پەردەسى جابىلا سالا, ءومىرى تەاتر تاريحىندا بولماعان, الدىن-الا قاساقانا ويلاستىرىلعان كورەرمەندەر كونفەرەنتسياسى ۇيىمداستىرىلدى. ويلاماعان جەردەن توسىن بولعانى سونداي, العاشىندا نە ىستەرگە بىلمەي قاتتى ابىرجىپ قالدىق. ەرتە باستان ادەيى دايىنداپ قويعان ءوزىمىزدىڭ اعايىندار بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعىپ سويلەپ جاتىر. داۋ سالىپ, بۇل كەڭەستىك ومىرگە جابىلعان جالا, جاعىلعان كۇيە, مۇنداي كەيىپكەرلەر, مۇنداي جاستار شىن ومىردە جوق دەسىپ, پەسانى ىسكە العىسىز ەتتى. سوندا مۇحاڭ, مۇحتار اۋەزوۆ بولماعاندا پەسانى وسى كورەرمەندەر كونفەرەنتسياسى سىلەيتە سوعىپ جاۋىپ تاستايمىز دەگەن عوي.
– اۋەزوۆ ارالاسقان ەكەن عوي بۇل ىسكە؟
– ءيا, سول كىسى اراشا ءتۇستى. مەن ءوزىم دە ناعاشىم, اقىن جۇماعالي ساين ارقىلى مۇحتار اعانى بالا كەزىمنەن تانىپ بىلەتىنمىن. مۇحتار ومارحان ۇلى قالەكەڭنىڭ بىلىمىنە, سوزىنە ريزا بولىپ جۇرەتىن. سوسىن, اكەسىنىڭ دە تاريحىن ەستىگەن بولۋى كەرەك. ويتكەنى, 1956 جىلعى حح سەزدەن كەيىن «جىلىمىق» ورناعان. اكەسىنىڭ كىم بولعانىن, 37-دە كىم ۇستالىپ, كىم ايدالعانىن ەشكىم دە جاسىرمايتىن كەز. قالەكەڭنىڭ سول قايعىسىن ءبىلىپ, قانشا قيىنشىلىق كورىپ وقىعانىن, مىنا جاعدايعا قالاي جەتكەنىن ءبىلىپ مۇحاڭ قالەكەڭدى جاس تا بولسا كەرەمەت جاقسى كورىپ سىيلادى. ءتىپتى, ءبىزدى ۇيىنە دە شاقىرىپ, ءدام تاتىرعانى ءومىر بويى جادىمدا. جاڭاعى پرەمەراعا قالتاي ارنايى شاقىرىپ, مۇحتار اعا كەلگەن بولاتىن, سپەكتاكلدى باستان-اياق راحاتتانىپ كورگەن بولاتىن. كورىنەۋ-كوزگە جاسالىپ جاتقان قياناتتان ساحنالىق تۋىندىنى سول كىسى ءبىرىنشى بولىپ قورعادى. سول كۇپتى كوڭىل كۇندەردە اۋەزوۆتىڭ «بۇل كۇلكىگە ءدان ريزامىز» دەگەن ماقالاسى شىعىپ, سودان كەيىن بارىپ شۋىلداقتاردىڭ اۋىزدارى جابىلدى عوي ايتەۋىر. جالپى, قالەكەڭنىڭ قاي پەساسى بولسا دا وڭاي وتكەن جوق. سولاقاي سىنشىلار, ءتيىستى باقىلاعىش ورىندار ىلعي دا قويماي تۇرتپەكتەپ, انا-مىنا جەرىنەن ءمىن تاۋىپ وتىرماسا, ىشكەن استارى بويلارىنا تارامايتىن. سويتسە دە حالىق بارلىق شىعارماسىن جاقسى قارسى الدى.
– جاڭاعى ءتيىستى ورىندار «جات ەلدەنى» دە جاقتىرا قويماعان بولار؟
– بۇل جولعى قىسىم-قۋدالاۋ ءتىپتى سۇمدىق بولىپ, بارلىق قوقايدان اسىپ ءتۇستى. «جات ەلدە» پەساسى مۇستافا شوقاي تۋرالى عوي. ول كەزدە بىلمەيتىن جۇرت مۇلدە بىلمەيدى دە, بىلەتىندەرى شوقايدىڭ اتىن اتاۋعا قورقادى. سوڭىندا شىلدىرلاعان قوڭىراۋى بولا تۇرا, سول تاقىرىپقا قالەكەڭنىڭ بارۋىنىڭ ءوزى ەرلىك ەدى. سپەكتاكل دايىندىعى ءجۇرىپ جاتقان كەزدە كگب-دان ەكى كىسى كەلىپ: «مۇستافا شوقاي دەپ الۋعا بولمايدى, ءسىز وعان باسقا ءبىر ات بەرىڭىز» دەدى. سويتكەسىن باس كەيىپكەردى تاڭاتاروۆ دەپ الدى. «تاڭ شىعىستان, سول جاقتان اتادى دەپ ادەيى تاڭداپ الىپ تۇرسىز عوي» دەپ ونىسىنا دا ءتيىستى. سودان نە كەرەك, تەاتردا اكتەرلەردىڭ ءبارى ۇناتىپ, جاندارىن سالىپ, قۇلشىنىپ دايىندادى. جۇرت حابارلانىپ, بيلەتتىڭ ءبارى كۇنى بۇرىن ساتىلىپ كەتتى. پرەمەرا بولاتىن كۇنى كەشكە قالەكەڭ ەكەۋمىز تەاترعا جايباراقات كەلە جاتساق, كاسسانىڭ الدى توپىرلاعان ادام. سوعان تاڭ قالىپ: «بيلەت تۇگەل ساتىلىپ كەتتى دەپ ەدى عوي. مىنا كاسسانىڭ الدىندا مۇنشا حالىق نەعىپ تۇر؟» دەگەنىمشە, قالتايدىڭ قاباعى سالبىراپ سالا بەردى. ءبىر جايسىزدىق بولعانىن جۇرەگى قۇرعىر بىردەن سەزدى. ۆاحتەر ءبىزدى دەرەۋ اپارىپ ديرەكتوردىڭ كابينەتىنە كىرگىزدى. ونىڭ ايتقانى: «قالەكە, پرەمەرا بولمايتىن بولدى. جۇرت بيلەتتەرىن قايتا تاپسىرىپ جاتىر». تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن مۇستافا شوقاي جايىندا جاپا-تارماعاي جازۋشىلار كوبەيدى. ول دۇرىس تا شىعار, بىراق قالەكەڭنىڭ ول جايلى اتىن ايتقىزباي, تىيىم سالىپ قويعان كەزدە باتىلدىق ەتىپ جازعان پەساسىن, ءبىرىنشى پرەمەراسىن ءسويتىپ باستان ۇرعانداي تارس ەتكىزىپ جاۋىپ تاستاعان, قاراعىم. ساحناعا كەيىن زوردىڭ كۇشىمەن شىقتى.
– ويپىرماي, سونداي جاعدايدا قالاعاڭنىڭ جانى كۇيزەلىپ, قالاي كۇڭىرەندى ەكەن دەسەڭىزشى.
– ايتپا دەيمىن. مەنىڭ دە قان قىسىمىم كوتەرىلدى. ال, قالەكەڭ بولسا, جۇرەگى اۋىرىپ, بولمەنى كەزىپ ءجۇردى دە قويدى. تۇنىمەن كوز ىلمەدى. مەنەن سىرىن بۇكپەۋشى ەدى: «بۇكىل جۇرت ىزدەيتىن, عۇلاما وقىمىستى كىسى بولعان اكەمدى مولاسىز قالدىردى. ەندى مەنىڭ ىزىمنەن دە قالمايتىن بولدى بۇلار. بۇل حالىقتىڭ نامىسى قاي ۋاقىتتا ويانار ەكەن؟» دەپ نالىپ, نازالاندى. مەن قايتەيىن, «قالەكە, نالىما, نامىس ويانادى ءالى. ءوزىڭ سياقتى كوزى اشىق, ءبىلىمدى جىگىتتەر بار عوي» دەپ جۇباتقان بولامىن.
– ار جاعىندا نالانى ءتۇرتكىلەپ جاتقان دا وسى تاۋەلسىزدىگىمىزدى اڭساۋى شىعار-اۋ.
– سول كەڭەستىك كەزدىڭ وزىندە قالەكەڭنىڭ ءار ءسوزىنىڭ استارىنان ازاتتىققا, ەركىندىككە دەگەن اڭسار كوڭىل اتويلاپ تۇراتىن. تاۋەلسىزدىكتى كۇندە ءتۇسىندە كورەتىندەي سويلەيتىن. «قاشان ءوزىمىز ءوز تىلىمىزگە, ءوز دىنىمىزگە, ءوز مادەنيەتىمىزگە يە بولامىز؟» دەپ, ىلعي ءبىر ەڭسەلى ەلدىكتى اڭسايتىن. جازعان پەسالارىنىڭ وزەگىندە دە سول سارىن, سول رۋح جاتاتىن.
– «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋى» قانداي! جالپىادامزاتتىق ماسەلە كوتەرگەن, ادامنىڭ ارىن تازالاۋ تۇرعىسىنداعى پەسا ەمەس پە؟
– ارينە, ءوزى قالتاي بولسا, ونىڭ ۇستىنە ادامزاتتىڭ ايتماتوۆىمەن بىرلەسىپ جازسا, شىعارما سونداي بولماي قايتەدى. شىڭعىسپەن ەكەۋى ەلۋ جىلداي دوس بولدى. تۋىستاي بولىپ كەتتى دەسەم, ارتىق ەمەس. شىڭعىستىڭ پوۆەستەرىنەن قالتاي ءبىراز پەسا جاسادى, شىعارمالارىن قازاقشاعا اۋداردى. ال ەندى «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋدىڭ» جازىلۋ جايى بىلاي. ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىپ قوناق بولىپ وتىرعانىندا شىڭعىس ايتتى:
– ءبىرتالاي جاڭا دەرەكتەردى وقىپ جاتىرمىن. ءبىزدىڭ اعايىنداردىڭ اراسىندا سوعىستا تۇتقىنعا ءتۇسىپ قالعاندارى بار. سونىڭ ىشىندە نەمىستەرگە بەرىلمەي, ءبىرازى تۇتقىننان قۇتىلىپ كەلدى دە. بىراق كەلگەننەن كەيىن مۇندا ولاردىڭ كوبىنىڭ باسى قۇرىپ كەتتى. وسى جاعدايلار وي سالىپ, ءبىر پوۆەست جازايىن دەپ وتىرمىن, قالەكە. قيىن شاقتا ادامدار ءبىر-ءبىرىن ساتۋعا, وپاسىزدىققا قالاي بارادى؟ اردى, ادامگەرشىلىكتى قالاي ساقتاپ قالادى؟ وسىنى ءبىر ويلاستىرىپ جازسام دا دەيمىن – دەپ ەدى, قالتاي ءىلىپ اكەتتى:
– شىقا, مىناۋ دايىن دراما عوي. مەن وسىدان پەسا جازام! – دەدى.
سول ارادا ەكى دوس ۇزاق وتىرىپ, بولاشاق شىعارمانىڭ مازمۇنىن, جالپى جەلىسىن, نەگىزگى يدەياسىن اقىلداستى. ءسويتىپ, كوپ ۇزاتپاي پەسانى جازدى. «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋ» وسىلاي تۋىپ ەدى. شىڭعىس پەن قالتايدىڭ ەلۋ جىلدان استام دوستىقتارىنىڭ ۇلكەن ءبىر بەلگىسى وسى پەسا. وتباسىمىزبەن دە كەرەمەت سىيلاسىپ, جاقسى ارالاستىق. ۇلكەن بالاسى سانجار مەكتەپ بىتىرگەسىن وسىندا, الماتىعا كەلىپ, مىنا قازمۋ-گە ءتۇستى, مەنىڭ قولىمدا ءبىر جىل تۇرىپ وقىدى. سوسىن ماسكەۋگە اۋىستى. سونشالىقتى تۋىس بولىپ كەتتىك. شىڭعىستىڭ ايەلى كەرەس تە مەن سياقتى دارىگەر. ەكى ۇلى سانجار مەن اسقار بالامىزداي بولدى. شىڭعىس الماتىعا كەلسە-اق, الدىمەن ءبىزدىڭ ۇيگە تۇسەدى. «شىڭعىس كەلدى» دەگەن حاباردى ەستىگەن جولداس-جورا قاپتاپ, ءۇيىمىزدىڭ ەسىگى جابىلمايتىن. جىلى-جۇمساق, ءتاتتى-ءدامدىمدى داستارقانىما توگىپ قوياتىنمىن. سونداي قىزىق داۋرەن بولاتىن.
– قالاعاڭنىڭ ءار ەلدە دە ۇلكەن دوستارى بولدى عوي.
– سولاردىڭ ءبارىنىڭ قالەكەڭە دەگەن ىقىلاسى كەرەمەت ەدى. تۇرىكتىڭ اتاقتى ساتيريك جازۋشىسى ءازيز نەسينمەن اڭگىمە-ازىلدەرى جاراسىپ وتىرۋشى ەدى. تۇركياعا بارعاندا كورسەتكەن سىي-قۇرمەتىن ايتىپ: «و-وي, اپارماعان جەرى جوق, تانىستىرماعان كىسىسى جوق ءازيز دوسىمنىڭ. سونداي كەرەمەت, راحاتتانىپ كەلدىم, فاكە» دەپ مەرەيى ءوسىپ كەلدى. مەنى كوڭىل اۋانىنا قاراي بىردە «فاكە», بىردە «بايبىشە» دەيتىن. جولداس-جوراعا, تانىسقان كىسىلەرىنە ءوزىنىڭ دە كوڭىلى اشىق بولدى, سونىسىنا قاراي باسقالار دا قاتتى سىيلايتىن. ماسكەۋدەگى بىرگە وقىعان دوستارى دا ءاردايىم قۇرمەت تۇتاتىن. گالينا ۆولچەك «سوۆرەمەننيك» تەاترىندا «ۆوسحوجدەنيە ۆ فۋدزيامۋدى» تاماشا ەتىپ قويدى. ماسكەۋگە سونىڭ پرەمەراسىنا باردىق. سوندا سپەكتاكلدە ويناعان ولەگ تاباكوۆ: «و-و, كالتاي... نەت, كاك پو كازاحسكي دولجەن يا ۆاس نازۆات؟ دا, كالەكە, يا ۆ ەتوي پەسە پوچۋۆستۆوۆال سەبيا سوۆسەم پو درۋگومۋ!» دەپ, ودان ءارى رياسىز اڭگىمە جالعاستىرىپ كەتۋشى ەدى.
قازاق جازۋشىلارىنان اسقار سۇلەيمەنوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, مۇحتار شاحانوۆ ىنىلەرىمەن جالىقپاي ادەمى اڭگىمەلەسۋشى ەدى. باسىندا اسقار ءىنىسى تانىستىرعان گەرولد بەلگەرمەن اقىرىنا دەيىن شىعارماشىلىق بايلانىسىن, دوسجار سىيلاستىعىن ۇزبەدى.
ءوزى قايتىس بولعاسىن ءبىراز پەسالارى توقتاپ قالدى. 80 جىلدىعى تۇسىندا تەاترلار قالەكەڭ شىعارمالارىنا بەت بۇردى. جاڭاعى «ۆوسحوجدەنيە ۆ فۋدزيامۋدى» الماتىنىڭ لەرمونتوۆ اتىنداعى ورىس تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرى رۋبەن اندرياسيان جاقسىلاپ قويدى. استانادا ءجۇرىپ, ودان اۋىرىپ, العاشقى قويىلىمدارىنا بارا الماعان ەدىم. سودان وسى جىلعى ناۋرىزدىڭ 25-ىندە كوردىم. تەاتر زالىندا وتىرىپ اياۋلى قالتايىمنىڭ ساحناداعى ارۋاعىمەن سىرلاسقانداي بولدىم. رۋبەننىڭ رەجيسسەرلىك شەشىمى دە جاڭاشا ەكەن. تۇگەلدەي كوكتوبەدەگى كورىنىستەر. ايشا اپاي, ونىڭ الدىنان وقىعان دوستار. سولاردىڭ اراسىنان ارىز ايتقان كىم؟ ساتقىندىق قايدان شىقتى؟ سول ماسەلەلەر بۇگىنگى زامانمەن دە ۇندەسىپ تۇر. سونى تەبىرەنە كورىپ, رۋبەنگە راحمەتىمدى ايتتىم, زالداعى حالىققا راحمەت ايتتىم. «قازاقتىڭ كەڭ بايتاق جەرىنە يە بولىپ وتىرمىز. بىزگە قازىر ەڭ كەرەگى – اۋىزبىرشىلىك, ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن ادالدىق. سپەكتاكلدىڭ سول تاعىلىمىن ۇعىنساڭىزدار, قالەكەڭنىڭ ارۋاعى ريزا» دەدىم زالعا. زال دۋ قول شاپالاقتادى.
– قالەكەڭنىڭ ەل باسشىلارىنىڭ الدىندا دا سىيلى بولىپ, رەتى كەلگەندە بازىنا-ەركەلىگىن كوتەرتە جۇرگەنىنە دە مىسالدار جەتەرلىك-اۋ.
– سىيلى بولعانى دا مىنەزىنىڭ قاسيەتىنەن, ءسوزدى تاۋىپ سويلەيتىنىنەن عوي. كەڭەس ۋاقىتىندا ديمەكەڭ دە قالتايعا جاقسى قارادى. مەن ول كىسىنىڭ سارا دەگەن قارىنداسىمەن بىرگە وقىعام. ديماش اعا مەنىڭ اكەمدى بىلەدى ەكەن. اندا-ساندا سارامەن بىرگە ۇيىنە بارىپ قالامىن. سوندا «بۇل وسىنداي كىسىنىڭ قىزى» دەگەندە ديمەكەڭ جادىراي ءتۇسىپ, جاقسى قارسى الاتىن. قالەكەڭدى باعالادى. پەسالارىن كورىپ, ماقالالارىن وقىپ تۇردى. بىردە ۇستىنەن ارىز تۇسكەن بە, ديمەكەڭ: «قالتاي, سەنى تۋىستارىڭنىڭ ءبارىن قىزمەتكە ورنالاستىرىپ, ءۇي اپەرەدى دەيدى عوي» دەسە, قالەكەڭ: «ديمەكە-اۋ, مەنىڭ الماتىدا موريس سيماشكودان باسقا ەشكىمىم جوق قوي» دەپ ءسوز تاۋىپ كەتىپتى. ءومىر بويى سونداي ادەمى ازىلدەرى قالمايتىن.
تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاندا ەلدەن ەرەكشە قۋاندى, قازاقتىڭ ۇلان-عايىر جەرىنە ەندى ءوزىمىز يە بولامىز دەپ قۋاندى. تاريحتىڭ قاتپارلارىن كوتەرىپ, تالاي شىندىقتى ەندى جالتاقتاماي ايتا الاتىن كۇن تۋدى دەپ ەڭسەسىن تىكتەپ الدى. ەندى مىنا جاستاردى دۇرىس وقىتىپ, دۇرىس تاربيەلەۋ كەرەك دەيتىن. ءوزى «تۇركىستان» گازەتىن اشىپ, كوپ ماسەلەلەردى سوندا ايتىپ وتىردى. سوندا جاقسى ماقالالار شىققان كەزدە وزىنە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تەلەفون سوعىپ, ءىلتيپات-ريزاشىلىعىن بىلدىرگەنى بار. قالەكەڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ءوسىپ-ونگەنىن, ورلەپ-وركەندەگەنىن ءوز كوزىممەن كورسەم دەۋشى ەدى. اتتەڭ, دۇنيە, سوعان جەتە المادى.
– ومىردەن وتەردە وسيەت ايتا الدى ما؟
– جەدەل ءجۇرىپ كەتەمىن دەپ ويلاعان جوق, ءۇمىت ەتتى. ماڭدايىما سولاي جازىلعان با, اكەمنىڭ سۇيەگىن لەنينگرادتان اكەلىپ ەدىم, قالتايدى ماسكەۋدەن اكەلدىم. سوڭعى كۇندەرىندە: «ءومىردىڭ بۇكىل قيىنشىلىعى ەندى سەنىڭ موينىڭا تۇسەتىن بولدى عوي. قازاقتىڭ ازاماتتارى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن مەنىڭ ارمانىمدى نەمەرەلەردىڭ قۇلاعىنا قۇيا بەر» دەپ جيىرەك ايتتى. ءوزى كورە الماعان ەكى شوبەرەسى بار قازىر. ەسكەندىر مەن ءلاتيفا. اتاسىنىڭ وسيەتىن سولارعا دا ايتۋدامىن.
قىزىمىز ءجاميلا استانادا, «قازمۇنايگازدا» قىزمەت ىستەيدى. التاي ۇلىمىز الماتىدا. زاڭگەر ەدى عوي. سەكسەن التىنشى جىلى جەلتوقساندا الاڭعا بارىپ, جىگىتتەرگە: «ءاي, اعايىندار, ارانداپ قالمايىق, باسقا جولىن تابايىق, ايتپەسە بالەگە ۇشىرايسىڭدار, تارقاڭدار» دەپ تۇرعاندا ۇستاپ اكەتىپ, كگب-نىڭ سۋىق پودۆالىنا قاماپ قويىپ, تەرگەپ-تەپكىلەۋمەن اندا-مىندا اپارىپ ءۇش جىل اينالدىردى. ۇلكەن كىسىلەردىڭ الدىنا بارىپ ءجۇرىپ, ارەڭ شىعاردىق. قازىر دەنساۋلىعى جوق, جۇيكەسى توزعان. قالەكەڭە دە وسى جاعداي اسەر ەتتى. 73-كە ءوتتى دە, سودان شىعا الماي قالدى عوي.
– اعانىڭ ارتىندا ۇلكەن ادەبي مۇراسى, باي كىتاپحانا قالدى. ءارحيۆى دە ءبىرشاما دەپ وتىرسىز. بۇعان دا ىزدەۋشى, قامقور جاناشىر كەرەك شىعار؟
– ەڭ باستىسى, قالتايدىڭ ەسىمى حالقىنىڭ جادى مەن جۇرەگىنەن وشپەۋگە بەت العانىنا شۇكىرشىلىك ەتەمىن. وتكەن جىلى قىزىلورداداعى ءوزى وقىعان №2 مەكتەپكە اتى بەرىلدى. ءوزىنىڭ شىعارمالارى 5 تومعا جيناقتالدى. عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «بۇل سەنىڭ عانا قولىڭنان كەلەدى» دەپ مىندەت ارتىپ قامشىلاۋىمەن 20 جىل ءومىرىن سارپ ەتىپ اۋدارعان «مىڭ ءبىر ءتۇن» ەرتەگىسىنىڭ 8 تومى شىعىپ, قولعا ءتيدى. البەتتە, شىرىلداپ ءبىراز جۇگىرۋىمە دە تۋرا كەلدى. وسىعان سەپتەسكەن مۇحتار قۇل-مۇحاممەد پەن يمانعالي تاسماعامبەتوۆكە راحمەت. ەندى ءارحيۆىن اقتارىپ قاراپ, جاريالانباعان دۇنيەلەرىن جارىققا شىعارۋىم كەرەك. جەكە كىتاپحاناسىنىڭ قورى 10 مىڭنان اسادى. ۇلتتىق كىتاپحانادان دا تابىلمايتىن سيرەك كىتاپتارى ءبىرتالاي. اۋەلى كارتوتەكاسىن جاساتىپ السام دەيمىن. سوسىن الماتىدا قالەكەڭنىڭ كىتاپحاناسىن اشۋعا بولا ما ەكەن, الدە, ۇلتتىق كىتاپحانادان كورنەكتى ورىن تاۋىپ ورنالاستىرامىز با؟ – ونىڭ دا جايىن استاناعا بارىپ, ازاماتتارمەن اقىلداسايىن دەپ وتىرمىن. ءوزىم قالەكەم تۋرالى ەستەلىك جازا باستاپ ەم, ينفارك العالى ول دا توقتاپ قالدى. بىراق كەيىنگىگە ولمەس ءسوز قالدىرعان قالتاي مۇحامەدجانوۆ دەگەن قازاقتىڭ اتاقتى جازۋشىسىنىڭ, ۇلكەن قايراتكەر تۇلعاسىنىڭ ەكىنشى ءومىرى توقتامايتىنىنا حالقى باردا, قالىڭ قازاعى باردا كوڭىلىم سەنىمدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول.
___________________________________
سۋرەتتى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.