بۇگىنگى ەل ەكونوميكاسىندا شيكىزاتتىق ەمەس سالانى دامىتۋ مەن ورگە باستىرۋ جەتەكشى مانگە يە. سونىڭ ءبىرى, ءبىرى ەمەس-اۋ, بىرەگەيى – ماشينە جاساۋ ءىسى. سونىمەن بىرگە بۇل سالا 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ دا كوش باسىندا تۇر. مەملەكەتتىك باعدارلاماداعى وسى جاۋاپتى مىندەتتى باتىسقازاقستاندىق ماشينە جاساۋشىلار قالاي اتقارىپ ءجۇر؟ ەندىگى اڭگىمەنى وسى ساۋالعا جاۋاپ تۇرعىسىنان جالعاستىرعىمىز كەلەدى.
ءيا, ماشينە جاساۋ مۇنداعى جۇمىسشىلار مەن ينجەنەر-تەحنيك قىزمەتكەرلەر ءۇشىن بۇرىن بەتتەسىپ كورمەگەن, توسىن سالا ەمەس. ولاردىڭ بويىندا مۇنداي كاسىبي داعدىلار مەن شەبەرلىكتىڭ قالىپتاسقانىنا تالاي جىل ءوتتى. وسى ارالىقتا ورالدىق ونەركاسىپ يەلەرى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن مۇناي-گاز, قورعانىس كاسىپورىندارىنا, ەنەرگەتيكاعا قاتىستى ماشينە جاساۋ ءىسىن بەس ساۋساقتارىنداي مەڭگەرە ءبىلدى. ورال قالاسىندا سول كەزدىڭ وزىندە قۇرىلعان كونسترۋكتورلىق بيۋرولار وسى كۇنگە دەيىن ءوز ىقپالىن جوعالتقان جوق. ساندىق باعدارلامامەن باسقارىلاتىن جابدىقتار جونىندە دە جاسالار ءتۇيىن وسىنداي.
ورالدىق ماشينە جاساۋشىلار باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى دامىتا وتىرىپ, ءوز ونىمدەرىن تۇراقتى تۇردە ەكسپورتقا شىعارىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە, ولار بۇگىنگى ىشكى رىنوكتاعى قاجەتتىلىكتەردى دە وتەپ ءجۇر. مۇنداعى كاسىپورىنداردىڭ كونۆەيەرىنەن شىققان جاڭا دا ساپالى ونىمدەر تاياۋ جانە الىس شەت ەلدەگى ءوندىرىسشىلەر تاراپىنان ءتيىستى سۇرانىستارعا يە. ايتسە دە, تالداۋلار بارىسى بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ءوندىرىس كولەمى ءسال دە بولسا تومەندەگەنىن كورسەتىپ وتىر. ونىڭ باستى سەبەپتەرىن تەندەرلەردىڭ جاي وتكىزىلگەنىنەن, 2011 جىلدىڭ وسى كەزەڭىندە ءورت ءسوندىرۋ ماشينەلەرى مەن تازا سۋ قوندىرعىلارىنىڭ ءوندىرىلمەگەنىنەن ىزدەگەن ءجون. بۇل ءماسەلەگە ءبىز ءسال كەيىن كەڭىرەك توقتالاتىن بولامىز.
ەكسپورتقا شىعارىلىپ ءجۇرگەن ونىمدەردىڭ العاشقىسىن رەسپۋبليكادا بالاماسى جوق گاز-تۋربينالى ەلەكتر ستانساسى جانە گاز ايداۋ اگرەگاتتارى وندىرىستەرى قۇرايدى. باتىس قازاقستان ءماشينە جاساۋ كومپانياسى شىعارىپ جۇرگەن وسىناۋ ونىمدەردىڭ ءوتىمدىلىگى جوعارى. وڭىردەگى جەتەكشى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى «زەنيت» قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسىنا ساي كاتەرلەر جانە كەمەلەر جاساۋمەن شۇعىلدانىپ كەلەدى. سونداي-اق, وبلىستا مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن جۇمىس ىستەمەسە دە, وزدەرىنىڭ تۇراقتى تۇتىنۋشىلارىن تابا بىلگەن كاسىپورىندار تۋرالى ايتا كەتۋدىڭ ءوزى ءبىر مەرەي. ايتالىق, «قازارماپروم» كاسىپورنى ءوز ءونىمدەرىنىڭ توقسان پايىزدان استامىن ەكسپورتقا شىعارادى. مۇندا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ارنايى جابدىقتار مەن ۇنتاقتاعىش شارلار ءوندىرۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
وعان 13 ميلليون دوللار كولەمىندە قاراجات جۇمسالعان. بيىل ونىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياقتالىپ, الداعى جىلى ول تولىقتاي ىسكە قوسىلماق. مەتاللۋرگيالىق سالا تىزبەگىنە كىرەتىن بۇل ىرگەلى جوبا ءوندىرىس ءونىمدىلىگىن كوتەرۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسادى دەپ كۇتىلۋدە. وسى ارقىلى «قازارماپروم» رەسپۋبليكانىڭ مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى, سونىمەن بىرگە «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانيالارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتپاق.
ورال وڭىرىندە مۇنداي مىسالدار جەتكىلىكتى. وسى ورايدا «ورال مەحانيكا زاۋىتى» كاسىپورنىنىڭ كونۆەيەرىنەن شىققان ونىمدەردىڭ 75 پايىزى رەسەيلىك تۇتىنۋشىلارعا جونەلتىلىپ ءجۇر. ال «قازترۋبپروم» جشس شىعارعان كوممۋنالدىق قۇبىرلاردىڭ 80 پايىزى رەسەيدىڭ «قۇبىرلىق مەتاللۋرگيالىق كومبيناتى» ساۋدا ۇيىنە جول تارتادى.
ءيا, ماماندار اقجايىق ءوڭىرىندەگى ماشينە جاساۋ سالاسى كاسىپورىندارىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن جوعارى باعالاپ وتىر. ايتسە دە, وسىمەن بۇكىل ءىستى بىتتىگە ساناۋعا بولمايدى. وسىنداي «اتتەگەنايلاردى» ايتا كەتۋ دە جۋرناليستىك پارىزىمىزدىڭ ءبىرى دەپ سانايمىز. ءبىز جوعارىدا بيىل وبلىستا تازا سۋ قوندىرعىسى شىعارىلماعاندىقتان ول ءوڭىر ءوندىرىسىنىڭ ءسال دە بولسا تومەندەۋىنە اسەر ەتكەنىن جازعان ەدىك. ورال قالاسىندا مۇنداي وندىرىسپەن «ومەگا» اق شۇعىلدانادى. ءسوز جوق, بۇل رەسپۋبليكانىڭ قاي وڭىرىنە دە اسا قاجەت قوندىرعى. ونىڭ ۇستىنە ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى وتكىر قويىلعانى بەلگىلى. وسىعان قاراماستان سوڭعى ۋاقىتتا وعان تاپسىرىس كولەمى مۇلدەم ازايىپ كەتكەن. سوندىقتان دا, رەسپۋبليكانىڭ يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى كاسىپورىندى قاجەتتى تاپسىرىسپەن قامتۋدىڭ ناقتى مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرعانىن قالار ەدىك.
ەكىنشىدەن, ءبىز جوعارىدا بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا «ورال اگرورەمماش» اق-تا ءورت ءسوندىرۋ ماشينەلەرىن شىعارۋ توقتالىپ قالعانىن جازعانبىز. بۇل ماسەلە جونىندە وتكەن قاڭتار ايىندا گازەتىمىزدە «ۇكىمەت نازارىنا» دەگەن ايدارمەن ساراپتامالىق-تالداۋ ماقالا جاريالاندى. وندا ارنايى تەحنيكانى شىعارۋ ءجونىنەن مول تاجىريبەلەرى مەن كاسىبي شەبەرلىكتەرى قالىپتاسقان اگرورەمماشتىقتاردىڭ تەندەردەن ورىنسىز شەتتەتىلگەنى سىنالعان بولاتىن.
وسى ماقالا جازىلىپ جاتقان كەزدە تىلشىلەر قوسىنىنا اتالعان كاسىپورىننىڭ جەتەكشىسى عيمران بيسەنوۆ ادىلەتتىلىك قالپىنا كەلگەنىن, تەندەردە جەڭىپ شىققانىن حابارلاپ, ماسەلەنى ورىندى كوتەرگەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. ەندەشە, وسى ارقىلى بيىلعى جىلدىڭ ءى توقسانىندا ورالدا ءسال ولقى تۇسكەن ءوندىرىس كولەمى ءوز ورنىنا كەلەدى دەپ سەنەمىز.
ەندى تاعى دا كوتەرىلىپ وتىرعان باستى ماسەلەگە ورالساق. ءبۇگىنگى كۇنى رەسپۋبليكادا ونەركاسىپتىڭ دامۋىنداعى ەڭ كۇردەلى پروبلەما كاسىپورىندارداعى قۇرال-جابدىقتاردىڭ ەسكىرگەنى بولىپ وتىر. سوندىقتان, قولدانىستاعى ماشينە, مەحانيزمدەر پاركىن قايتا جاڭعىرتۋ وزەكتى دە قاجەتتى ماسەلەگە اينالدى. قولدا بار دەرەكتەر وبلىستاعى ماشينە جاساۋ سالاسىندا نەگىزگى ءوندىرىستىك قورلار مەن قۇرال-جابدىقتاردىڭ توزۋ, ەسكىرۋ دەڭگەيى الپىس پايىز قۇرايتىنىن كورسەتەدى. بۇل رەسپۋبليكالىق ورتاشا كورسەتكىشتەن 3,4 پايىزعا جوعارى. بۇل ءجايتتىڭ ءوزى تەحنولوگيالىق جابدىقتارعا ينۆەستيتسيا تارتۋ دەڭگەيىن شۇعىل كوتەرۋ قاجەتتىگىن اڭعارتادى.
وسى ارقىلى ەكسپورتقا باعىتتالعان جاڭا وندىرىستەردىڭ ءورىسىن ودان ءارى كەڭەيتۋگە جول اشىلاتىنى انىق. بۇل رەتتە رەسپۋبليكادا قولعا الىنعان «ءونىمدىلىك-2020» باعدارلاماسىنان كۇتەر ءۇمىت مول. سوعان سايكەس ءىرى جانە ورتا كاسىپورىندارعا ەكى باعىتتا قولداۋ كورسەتىلمەك. ياعني ول, بىرىنشىدەن, بيزنەستەگى جاڭا باستامالاردى قولداۋعا باعىت ۇستاسا, ەكىنشىدەن, جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىنداردىڭ قۇرال-جابدىقتارىن جاڭعىرتۋدى كوزدەيدى. ءۇشىنشى ءبىر قىزمەتى, ءىرى جانە ورتا بيزنەستى ساۋىقتىرۋعا قولداۋ كورسەتەدى.
«ونىمدىلىك-2020» باعدارلاماسىنىڭ تاعى ءبىر ۇتىمدىلىعى – شەت ەلدەردەن جوعارى بىلىكتى ماماندار تارتۋعا مەملەكەت تاراپىنان ىقپال جاساۋ. بۇل ارادا ۇكىمەت تەك ىقپال جاساۋمەن شەكتەلمەي, ماماندار تارتۋعا جۇمسالاتىن شىعىننىڭ 50 پايىزىن تولەيتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. تالاس جوق, بۇل وتە ۇلكەن كومەك. ەندەشە, رەسپۋبليكاداعى ماشينە جاساۋشى كاسىپورىندار بۇل مۇمكىندىكتى قالت جىبەرمەگەندەرى ءجون.
ورالدىق ماشينە جاساۋشىلاردى قاجەتتى كادرلارمەن جانە ماماندارمەن قامتۋدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان وڭ قادامدار بەلگىلەنگەنى دە اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق ماسەلە. كادرلاردىڭ قاجەتتىلىگىنە تالداۋلار مەن ماركەتينگتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءىسى دە وسى ارنادان باستاۋ الادى. بۇگىندە ورال وڭىرىندە تەحنيكالىق كادرلار ازىرلەۋ ءىسىنىڭ باستى وشاعى – باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ماشينە جاساۋ فاكۋلتەتى مەن وبلىس ورتالىعىنداعى №1 كاسىپتىك-تەحنيكالىق مەكتەپ بولىپ وتىر.
ونەركاسىپتىڭ وزگە سالالارىنداي ەمەس, ماشينە جاساۋ ءىسىنىڭ ءورىسى مەن اۋقىمى وتە كەڭ. ونى ءبىر ءوڭىردىڭ نەمەسە ءبىر مەملەكەتتىڭ شەڭبەرىمەن تۇيىقتاپ, تۇساپ تاستاي المايسىڭ. سالانىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى مۇنداي ولشەممەن مۇلدەم سىيىسپايدى ءارى وركەندەي دە المايدى. وعان جوعارىدا ايتىلعانداي گەوگرافيالىق كەڭ تۇتىنۋ رىنوگى كەرەك. بۇعان قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى اراسىندا قۇرىلعان كەدەن وداعى دا تەك يگى اسەرىن تيگىزبەك. ورالدىق ماشينە جاساۋشىلار بۇگىندە وسى تالاپتار ۇدەسىنەن شىعۋعا بەكەم بەل بۋعان.
تەمىر قۇسايىن.
باتىس قازاقستان وبلىسى.