ءماسەلەن, ماماندار 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدە تۋبەركۋلەزدىڭ تۇراقتى ەپيدەميولوگيالىق جاعدايى قالىپتاسىپ وتىرعانىن العا تارتۋدا.
مەديتسينا ءجۇز جەردەن دامىسا دا, تۋبەركۋلەز جەر بەتىندەگى ەڭ كوپ تارالعان جۇقپالى اۋرۋلار قاتارىندا قالىپ تۇر. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (ددۇ) 2016 جىلعى ەسەبىنە قاراعاندا, جىل سايىن جاھاندا 8,5 ميلليوننان استام ادام وكپە قۇرتى اۋرۋىنا شالدىعىپ, جىلىنا 1,3 ميلليونى وسى اۋرۋدان كوز جۇمادى. ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازىر قازاقستاندا تۋبەركۋلەزگە شالدىققان 17 456 ادام ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇر. بۇل 2015 جىلعا قاراعاندا 2283 ادامعا از. سوندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن الاڭداتقان جاعداي نەدەن تۋىنداپ وتىر؟ ال 2015-2016 جىلدارعا ارنالعان جاھاندىق ءباسەكەلەستىك تۋرالى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ ەسەبىنە قاراعاندا, «تۋبەركۋلەزدىڭ تارالۋى» (Tuberculosis incidence) فاكتورى بويىنشا قازاقستان 2016 جىلى 92-ورىندى يەلەنگەن, بۇل 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 9 ورىنعا جوعارى. نەگە؟
وزىمىزدەگى مالىمەتتەر بىلاي دەيدى: 2016 جىلى وكپە قۇرتى بويىنشا كورسەتكىش 9,9 پايىزعا تومەندەپ, 52,7 پايىزدى قۇرادى, 2015 جىلعى كورسەتكىش 58,5 پايىز بولاتىن. سول سياقتى, تارالۋ كورسەتكىشى 13 پا-
يىزعا دەيىن ازايىپ, 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 80,6 پايىزعا كەمىگەن. ال 2015 جىلعى ستاتيستيكا 92,6 پايىز بولاتىن. سونىمەن قاتار, تۋبەركۋلەزدىڭ تارالۋى 18 جاسقا دەيىنگى بالالار اراسىندا 21,6 پايىزعا ءتومەندەگەندىگى بايقالدى. ءسايكەسىنشە ءوتكەن جىلى تۋبەركۋ-
لەزگە العاش رەت شالدىققان 9381 ادام انىقتالدى. ياعني, بۇل دەرت 874 ناۋقاسقا ازايعان. ال 2015 جىلى بۇل دياگنوز 10255 ادامعا ءبىرىنشى رەت قويىلعان بولاتىن.
وندا نەگە 2015-2016 جىلدارعا ارنالعان جاھاندىق باسەكەلەستىك تۋرالى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ ەسەبى بويىنشا قازاقستان 9 ورىنعا جوعارىلادى؟
دارىگەرلەر بۇگىنگى تاڭدا جاپپاي بولماسا دا, وتانداستارىمىزدىڭ قارسى ەكپە الۋدان باس تارتىپ وتىرعاندارىنا الاڭداۋلى. ءبىر جاعىنان قازىر حالىق اراسىندا ەگۋگە بايلانىستى ەكىۇداي كوزقاراستار بار. بۇل احۋالدى ماماندار ءدىني سەنىمدەرمەن دە بايلانىستىرىپ وتىر. بۇلاي كەتە بەرسەك, تۇبىندە بالالار اراسىندا تۋبەركۋلەزدىڭ جىلدام ءورشىپ كەتەتىن اۋىر تۇرلەرى بەلەڭ الۋى ابدەن مۇمكىن. وسى ارادا تاعى ءبىر ماسەلەنى ەسكەرمەي كەتۋگە بولمايدى. قازىر الەمدە جىل سايىن ء تۇرلى ءدارىلەرگە كونبەيتىن, ياعني كوپتەگەن پرەپاراتتارعا بەيىمدەلىپ العان تۋبەركۋلەز فورمالارىنىڭ جارتى ميلليوننان استام جاعدايى تىركەلىپ وتىر. قازاقستان كوپتەگەن دارىلەرگە ءۇيرەنىپ العان تۋبەركۋلەز تۇرلەرى بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ باستى نازارىندا تۇرعان 18 ەلدىڭ ءبىرى.
ددۇ ءوزىنىڭ «EndTB» ستراتەگياسىندا 2035 جىلعا قاراي تۋبەركۋلەزدەن كوز جۇماتىندار سانىن 95% ءجانە تۋبەركۋلەزگە شالدىعۋدى 90% ءتومەندەتۋدى كوزدەپ وتىرعانى ايان.
اتالعان ۇيىمنىڭ 2016-2035 جىلدارعا ارنالعان «EndTB» ستراتەگياسىنا سايكەس ەلىمىزدە تۋبەركۋلەزدى ينتەگراتسيالانعان باقىلاۋ مودەلى جاسالعان. جاعدايدى باقىلاۋدا ۇستاۋ باعدارلاماسى نەگىزىندە حالىققا تۋبەركۋلەزگە قارسى كومەك كورسەتۋ ءۇشىن باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك پەن تۋبەركۋلەزگە قارسى قىزمەتتى بىرىكتىرۋ كوزدەلگەن.
بۇگىندە تۋبەركۋلەزگە قارسى قىزمەتتەر مەن باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك اراسىنداعى گوريزونتالدى ينتەگراتسيا (تۋبكابينەتتەردى باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك قاراۋىنا بەرۋ) اۋدان دەڭگەيلەرىندە 88 پايىزعا اتقارىلسا, قالا دەڭگەيىندە 26 پايىز جۇزەگە اسىرىلعان.
تۋبەركۋلەزدىڭ الدىن الۋدىڭ ءپارمەندى شارالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە امبۋلاتوريالىق ەمدەۋدى كۇشەيتۋ قاراستىرىلىپ وتىر. ماسەلەن, 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا, ەلدە 2016 جىلى جۇقپالى باكتەريا بولمەيتىن ناۋقاستاردى امبۋلاتوريالىق جولمەن ەمدەۋ 2,1 ەسەگە ارتقان.
ەلىمىزدەگى فتيزيوپۋلمونولوگيا ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور جۇماعالي ىسمايلوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, تۋبەركۋلەزگە قارسى ۇيىمداردى ءىرىلەندىرۋ ارقىلى ولاردى ورتالىقتاندىرۋ ەلىمىزدەگى مۇنداي مەديتسينالىق مەكەمەلەر سانىن 89-دان 33-كە دەيىن ازايتقان. ال توسەك ورىندار سانى 10 032-دەن 8 264-كە دەيىن كەمىگەن. وسىدان 905 922,5 مىڭ تەڭگە ۇنەمدەلىپ, بۇل قارجى تۋبەركۋلەز دياگنوستيكاسىنا, ينفەكتسيالىق باقىلاۋ مەن امبۋلاتوريالىق ەمدەۋگە قايتا ءبولىنگەن.
ەلىمىزدە 24 اقپاننان بەرى تۋبەركۋلەزدىڭ الدىن الۋ ايلىعى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل شارا «تۋبەركۋلەزدى جويۋ ءۇشىن بىرىگەيىك!» دەگەن ۇرانمەن حالىقارالىق تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس كۇنى, ياعني 24 ناۋرىزعا دەيىن جالعاسادى.
قالاي دەسەك تە, قاتەرلى ىسىكتەرگە, داۋاسى ءالى تابىلماعان سپيد سياقتى دەرتتەرگە قاراعاندا, ەمى بولىپ تۇرىپ تا تەز جۇعاتىن, وڭاي تارالاتىن تۋبەركۋلەزدى اۋىزدىقتاۋ ادامداردىڭ وزىنە بايلانىستى. قازىر ەلىمىزدە دارىگەرلەر وكپە اۋرۋلارىنا قاتىستى تەگىن كەڭەستەر بەرەدى, اقىسىز قارايدى. جىلىنا ءبىر رەت تۇرعىلىقتى مەكەنجايىڭىزعا قاراي فليۋوروگرافيالىق تەكسەرىستەن ءوتىپ تۇرۋعا بولادى.
ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى