كەشە پارلامەنت ماجىلىسىندە پالاتا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير بوجكونىڭ باسشىلىعىمەن وتكەن ۇكىمەت ساعاتىندا ەلىمىزدىڭ 2017-2018 جىلدارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە اتقاراتىن قىزمەتى, باسىمدىق بەرىلەتىن باعىتتار تۋرالى ءسوز بولدى. سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قايرات ءابدىراحمانوۆ وسى تاقىرىپتا بايانداما جاساپ, دەپۋتاتتاردىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى.
مينيستر القالى جيىندا قازاقستاننىڭ 2018 جىلعى قاڭتار ايىندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى مىندەتىن اتقاراتىنى تۋرالى مالىمدەدى.
– قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە ءبىزدىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشە رەتىندەگى كۋلميناتسيالىق ءساتىمىز اي سايىن اۋىسىپ وتىراتىن توراعالىق كەزىندە بولادى. ياعني, قازاقستان اتالعان ورگانعا 2018 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا توراعالىق ەتەدى, – دەدى قايرات ءابدىراحمانوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, توراعالىق جاسايتىن مەرزىمگە دەيىن كەڭەسكە مۇشە مەملەكەتتەرمەن ارادا قازاقستاننىڭ مۇددەسىنە قاتىستى ءماسەلەلەردى قاراستىرۋ جانە كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن بولادى.
– ءبىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىق پەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ نازارىن ورتالىق ازيا بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان سىن-قاتەرلەرگە اۋدارۋعا باعىتتالعان بارلىق قادامدارىمىز وسى ايماقتاعى ارىپتەستەرىمىزبەن تىعىز-قارىم قاتىناستا ءجۇرگىزىلەدى, – دەدى سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى.
2015 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ەلىمىزدە «بىتىمگەرلىك ءىس-قيمىلدار تۋرالى» زاڭ قابىلدانعان بولاتىن. بۇل قۇجات ەلىمىز بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە ۇمىتكەرلىككە ۇسىنىلعان ۋاقىتپەن تۇسپا-تۇس قابىلدانعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. جالپى, بۇۇ ميسسيالارىنا قازاقستاندىق بايقاۋشىلاردى باعىتتاۋ تاجىريبەسى 2014 جىلدان باستالادى. سودان بەرگى ارالىقتا باتىس ساحاراداعى رەفەرەندۋم بارىسىن باقىلاۋ بويىنشا بۇۇ ميسسياسىنا, كوت-د`يۆۋارداعى ءىس-قيمىلدار سىندى شارالارعا 11 قازاقستاندىق قاتىسىپتى. باتىس ساحارادا 4 وتانداسىمىز قازىر دە بايقاۋشىلىق قىزمەتىن جالعاستىرۋدا ەكەن.
ۇكىمەت ساعاتىندا مينيستر قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردى جىبەرۋ بارىسىندا بۇۇ-نىڭ ەڭ قاۋىپسىز دەگەن ميسسيالارى تاڭدالاتىنىن ايتتى. «بۇۇ ميسسيالارىنا قاتىسۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرۋ كەزىندە ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردىڭ قاۋىپسىزدىگى سىندى ماڭىزدى فاكتورلار مىندەتتى تۇردە ەسكەرىلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ءارينە, زاڭناماعا سايكەس, بارلىق جۇمىس پارلامەنتپەن ءوزارا تىعىز ءىس-قيمىلدا ءجۇزەگە اسىرىلادى», – دەدى ول.
سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ايتىپ وتكەندەي, قاۋىپسىزدىك كەڭەسى كۇن ءتارتىبىنىڭ باسىم بولىگى افريكا مەملەكەتتەرىندەگى قاقتىعىستار مەن تاياۋ شىعىستاعى احۋالعا قاتىستى 53 بەلسەندى جانە 15 «قالعىعان» ماسەلەلەردەن تۇرادى. سونىمەن قاتار, كۇن تارتىبىندە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ, تەرروريزمگە قارسى كۇرەس سىندى ماسەلەلەر دە بار.
– بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 30 كومەكشى ورگانى بار, اتالعان ۇيىمدارعا باسشىلىق جاساۋ مۇشە ەلدەرگە بولىنگەن. قازاقستاننىڭ بەدەلى مەن سالماقتى تاجىريبەسى نازارعا الىنىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ اۋعانستانداعى قاۋىپسىزدىك, «تاليبان», «دايش», (قازاقستاندا تىيىم سالىنعان) «ءال-كايداعا» قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا, سومالي, ەريترەياداعى احۋالدارعا قاتىستى كوميتەتىنە ءتوراعالىق جاساۋ مىندەتى جۇكتەلدى, – دەدى ق.ءابدىراحمانوۆ.
الەم ەلدەرى بەيبىتشىلىك پەن ءبىتىمگەرلىك ورناتۋ جولىندا تىزە قوسىپ ارەكەت ەتىپ جاتقان تۇستا, كەيبىر مەملەكەتتەر قورعانىس سالاسىنىڭ بيۋدجەتىن ازايتۋدى قولداماي وتىر. ۇكىمەت وتىرىسىندا دەپۋتاتتاردىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرگەن سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى وسى ماسەلەگە دە توقتالىپ ءوتتى.
– حالىقارالىق بەيبىتشىلىك بيۋروسى اتتى قۇرىلىم بار, سونداي-اق, شۆەتسيادا ورنالاسقان ستوكگولم بەيبىتشىلىك ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ينستيتۋتى اتتى بەدەلدى قۇرىلىم جۇمىس ىستەيدى. وسى ينستيتۋت ءبىزدىڭ تاپسىرىسىمىز بويىنشا مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر قورعانىس بيۋدجەتىنىڭ 1 پايىزىن ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا اۋدارۋ ءجونىندەگى باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ بولاشاعى تۋرالى بايانداما ازىرلەدى. بۇل بايانداما مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىنا ۇسىنىلدى. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر ەلدەر اسكەري شىعىنداردى كوبەيتىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-سەسسياسىندا كوتەرگەن باستاماسى ۇزاق مەرزىمدى قامتيدى. بيۋدجەتى 800 ميلليارد, 150 ميلليارد, 50-30 ميلليارد كولەمىندەگى ەلدەر ءۇشىن ورنىقتى دامۋعا قاراجاتتىڭ 1 پايىزىن ءبولۋ ۇلكەن ماسەلە, – دەدى بۇل تۋرالى ق.ءابدىراحمانوۆ.
ۆ.بوجكو وسى جيىندا شەت مەملەكەتتەرگە قازاقستان تاراپىنان كورسەتىلگەن گۋمانيتارلىق كومەكتەر تۋرالى بىرقاتار دەرەكتەردى ورتاعا سالدى. ۆيتسە-سپيكەر ايتقانداي, 1990 جىلدان بەرگى ارالىقتا ءماجىلىس 1237 حالىقارالىق شارت پەن كەلىسىمدى ماقۇلداپ, راتيفيكاتسيالاعان ەكەن. بۇل قۇجاتتاردىڭ ىشىندە ۇيىمداسقان قىلمىسقا جانە زاڭسىز كوشى-قونعا قارسى كۇرەس جونىندەگى بۇۇ كونۆەنتسيالارىنا قوسىلۋ تۋرالى جانە باسقا دا قۇجاتتار بار.
– قازاقستاننىڭ بىتىمگەرلىك قىزمەتى مەن دامۋعا رەسمي كومەك تۋرالى زاڭدارىنىڭ ورنى ءبىر بولەك. سوڭعى جىلدارى ەلىمىز شەت مەملەكەتتەرگە كورسەتكەن گۋمانيتارلىق كومەكتىڭ جالپى سوماسى 10 ميلليارد تەڭگەدەن اسىپ تۇسەدى, – دەدى ۆ.بوجكو.
ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن ءاشىمباەۆ بۇعان دەيىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايماقتاعى مەملەكەتتەردىڭ ءبىر وداققا ءبىرىگۋى كەرەكتىگىن ايتقان يدەياسىن جاڭعىرتىپ, ورتالىق ازيادا جاڭا بىرلەستىك قۇرۋ كەرەكتىگىن كولدەنەڭ تارتتى.
– ورتالىق ازيادا جاڭا وڭىرلىك ينتەگراتسيا ماسەلەسىن قاراۋ كەرەك. قازاقستان بۇل قۇرىلىمدا جەتەكشى ورىنعا يە بولىپ, ورتالىق ازيا ەلدەرىنە رەسمي گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتەر ەدى. ويتكەنى, وڭىردەگى تەرىس ىقپالداردىڭ ايماقتاعى ەلدەرگە, سونىڭ ىشىندەگى قازاقستانعا دا كەسىرىن تيگىزۋى مۇمكىن, – دەگەن دەپۋتات وڭىردە ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ رەسۋرستارىن پايدالانۋ مەن وزگە دە ماسەلەلەر بويىنشا بىرقاتار پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنىن ايتتى.
– سول سەبەپتى قازىر ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ويلاۋ ماڭىزدى. وڭىردەگى كوپتەگەن پروبلەمالار ءوزارا تۇسىنىستىك ارقىلى شەشىلۋى كەرەك. ولار ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ رەسۋرسىن پايدالانۋ, ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ, ءوڭىردىڭ ترانزيتتىك-بايلانىس الەۋەتىن ارتتىرۋ, تەرروريزم جانە ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس سەكىلدى ماسەلەلەر. سول سەبەپتى وڭىردەگى ىقپالداستىقتى ارتتىرىپ, جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ كەرەك, – دەدى م.ءاشىمباەۆ.
دەپۋتاتتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگى اياسىندا مەملەكەتىمىزدىڭ وزگە ەلدەرگە رەسمي دامۋ جانە گۋمانيتارلىق كومەگىن ۇسىنۋدىڭ بىرىڭعاي ستراتەگياسىن ازىرلەگەن ءجون.
گۋمانيتارلىق كومەك تۋرالى ايتقان دا م.اشىمباەۆ قازاقستاننىڭ بۇل ارەكەتتەرىنىڭ ۇلكەن قايىرىمدىلىق شاراسى ەكەنىن, وسى قادامداردىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بەدەلىنىڭ نىعايا تۇسەتىنىن العا تارتتى. وسى ورايدا, دەپۋتات ەدىۇ ەلدەرىنىڭ وزگە ەلدەرگە گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋدە ناقتى باعىتى مەن ماقساتىنىڭ بار ەكەنىن ايتا كەلىپ, قازاقستان دا سىرتقا كومەك بەرگەندە وزىندىك ساياسي باعىت-باعدارلارىن ناقتىلاپ جۇمىس ىستەۋى كەرەكتىگىنە ەكپىن ءتۇسىردى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا م.اشىمباەۆ ايماققا تونگەن تەررورلىق, زاڭسىز كوشى-قون سەكىلدى ماسەلەلەردەن ءبىزدىڭ ەلدىڭ دە ساقتانۋى كەرەكتىگىن ايتتى.
ۇكىمەت ساعاتى بارىسىندا ءوزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيەەۆتىڭ 22-23 ناۋرىز كۇندەرى استاناعا كەلەتىنى تۋرالى ايتىلدى. سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قايرات ءابدىراحمانوۆ ايتىپ وتكەندەي, ودان كەيىنگى ارالىقتا ورتالىق ازيانىڭ باسقا دا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ءبىزدىڭ ەلگە ساپارى جوسپارلانعان. مينيستر ايتىپ وتكەندەي, قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن اراداعى ەكىجاقتى جانە جان-جاقتى بايلانىستارى ورتاق كوزقاراس, سىندارلى قادام جانە ءداستۇرلى دوستىق, باۋىرلاستىق نەگىزىندە شەشىمىن تابادى.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»