قۇرىلىستا ىستەپ ءجۇر تالاي قازاق بالاسى...

جيىرماداعى جاس جىگىت كىرپىگىن زورعا قيمىلداتىپ, س ۇلىق جاتىر. ءومىر مەن ءولىم الىسىپ, اق جەلەڭدى ابزال جانداردىڭ اجالمەن ارپالاسقانىنا ءۇش كۇن, ءۇش ءتۇن. قۇرىلىستىڭ توعىزىنشى قاباتىنان قۇلاعان جىگىتتىڭ جاراقاتى قانشالىقتى اۋىر بولسا دا جاس جۇرەگى تىرشىلىك تارامىسىنا جارماسىپ, ءالى سوعىپ جاتىر. جانساقتاۋ بولمەسىنىڭ بوساعاسىن كۇزەتكەن سورلى انا بالاسىنىڭ ءاربىر تىنىسىن اڭدىپ, ۇلىنىڭ جولىنا جانىن ايتىپ, ەگىلىپ وتىر... نۇربەك بالالارىنىڭ ىشىندەگى باس كوتەرەر ەستيارى ەدى. جاستايىنان شارۋاعا ارالاسىپ, كوپ بالالى وتباسىنىڭ قولقاناتى بولدى. سول ەت تىرلىگىنىڭ ارقاسىندا عوي, سوناۋ شىمكەنت ماڭايىنداعى شالعاي اۋىلدان جۇمىس ىزدەپ, استانا قالاسىنىڭ قۇرىلىسىنا كەلىپ ءجۇر­گەنى. جارالى جىگىت ىڭىرانا ىشقىندى. قىر­شىن جاس جارىق دۇنيەنى قيماي قينالا سوزى­لىپ, قيمىلسىز قالدى. تىرشىلىك سوقپاعىن ەندى عانا باستاعان بوزبالا ءومىر ءۇزىلدى, بالعىن جۇرەك توقتادى. «اھ» ۇرعان انانىڭ اششى اي­قايى اۋرۋحانا ءىشىن كۇڭىرەنتىپ كەتتى. استانا قالاسىنداعى رەسپۋبليكالىق جەدەل مەديتسينالىق جاردەم عىلىمي-ورتالىعى باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير وپەن­كو­نىڭ ايتۋىنشا, 16 اقپاندا جاڭادان سالى­نىپ جاتقان «جاعالاۋ-3» تۇرعىن ءۇي كەشەنىنەن مەديتسينالىق جەدەل جاردەم ماشينەسى بيىكتەن قۇلاعان ءۇش ادامدى جەتكىزگەن. ونىڭ بىرەۋى جەدەل جاردەم كولىگىندە قايتىس بولسا, نۇربەك سالىقوۆ بىرنەشە اۋىر وپەراتسيادان سوڭ, ءۇش كۇننەن كەيىن كوز جۇمعان. ءۇشىنشى قۇرىلىسشىنىڭ جاعدايى اۋىر بولسا دا, ءومى­رىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل قاي­عىلى وقيعا قالاي بولدى؟ اقپان ايىنىڭ ورتاسىندا جاۋعان قاردىڭ سوڭى جاڭبىرعا ۇلاستى. ال 16 اقپان كۇنى تاڭەرتەڭ قاتتى داۋىل تۇرىپ, دولى جەل سوق­تى. ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى شارتى بويىنشا, بيىك قۇرىلىس نىساندارىنداعى سىرتقى مونتاجداۋ جۇمىستارى توقتاتىلۋعا ءتيىس. سوعان قاراماستان, «جاعالاۋ-3» تۇرعىن ءۇي كەشەنىندە مونتاجداۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتقان «استاناستروي-2080» جشس, «استانا گرۋپپ» جشس وزدەرىنىڭ قۇرىلىسشى-مونتاجشى­لا­رىن جو­عار­عى قاباتتاردىڭ سىرتىن قاپتاۋ جۇ­مىس­تارىنا شىعارادى. قۇرىلىسشىلار توعى­زىن­­شى قاباتقا شىققاندا, قۇرىلىستىڭ قابىر­عا­سىنا جاپسىرا ارنايى قۇراستىرىلعان اعاش ساكىلەر قاتتى داۋىلدان قاڭىراپ, ءۇزىلىپ كەتەدى. جەلمەن بىرگە ج ۇلىنىپ تۇسكەن اعاش ءسا­كى­لەردەن قۇلاعان ءۇش جىگىت اپاتقا ۇشى­رايدى. سولاردىڭ ءبىرى وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سى­نىڭ شالعاي اۋىلىنان جۇمىس ىزدەپ استانا قۇرىلىسىنا كەلگەن 24 جاستاعى نۇربەك سا­لىقوۆ ەدى... قىرشىندار ءۇشىن كىم جاۋاپتى؟ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, ەلىمىزدە 2009 جىلى وندىرىستەگى قايعىلى وقيعالاردىڭ سالدارىنان 346 ادام ولسە, 2010 جىلى 363 ادام قازاعا ۇشىراعان. تەك قۇرىلىس نىساندارىندا عانا وتكەن جىلى 376 ادام ءارتۇرلى ءدا­رەجەدەگى اۋىر جاراقات السا, 98 قۇ­رىلىسشى وپات بولعان. قاي­عى­لى قازاعا ۇشىراعان بۇل قۇرى­لىس­شىلاردىڭ بارلىعى دەرلىك 20 مەن 30 جاستىڭ ارالىعىنداعى قازاقتىڭ قىرشىن جاستارى. و, توبا! اشىق اسپان, بەيبىت كۇندە بۇل نە قىلعان قۇرباندىق؟! استانا قالالىق پروكۋراتۋراسىنىڭ دەرەكتەرىنە جۇگىنسەك, بەينە-ءبىر سوعىستىڭ مالىمەتى سياقتى. 2009 جىلى 17 ماۋسىمدا «فيرما-الكون+» جشس-نىڭ ۋچاسكە باستىعى ۆ.جيروۆ قۇرىلىس ساكىلەرىن قۇراستىرۋعا نەمقۇرايدى قاراپ, سونىڭ سالدارىنان مونتاجشى ج.احمەدين 20 مەترلىك بيىكتەن قۇلاپ, وپات بولدى. 26 تامىزدا «ەللادا-ستروي» جشس-نىڭ تاس قا­لاۋ­شىسى ا.مۇحيتوۆ ليفت شاحتاسىنان قۇلاپ, قازا تاپتى. قىركۇيەكتە «رۋحاز» جشس-نىڭ مونتاجشىسى ا.ستەفانچۋك قايعىلى قازاعا ۇشىراسا, 7 جەلتوقساندا تۇران كوشەسىندەگى قۇ­رىلىس الاڭىندا «اسكادي» جشس-نىڭ قۇ­رى­لىسشىلارى اكەلى-بالالى تەرگەۋباەۆتار مەن بايعابىلوۆ دەگەن ازامات بيىكتەن قۇلاپ, وپات بولدى... پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتى بويىنشا, جو­عارىدا كەلتىرىلگەن وسى قايعىلى وقيعالاردىڭ بىردە-بىرەۋى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوز­عال­ماعان. ەڭ كەرەمەتى, ورىن العان وسى وقيعا­لاردىڭ ءبارىن استانا قالالىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ اعا تەرگەۋشىسى ل.ماقانوۆا تەكسەرىپ, زارداپ شەككەندەردىڭ «كەلىسىمى» بويىنشا ءىستى قىسقارتىپ وتىرعان. و, سۇمدىق-اي! تەرگەۋشى ل.ماقانوۆا مارقۇمدارمەن «كەلىسىپ», قىلمىستىق ءىستى قۇرىلىس باسشى­لارى­نىڭ پايداسىنا شەشىپ بەرگەن. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ارنايى كوميسسياسى «اسكادي» جشس-نىڭ قۇرىلىس الاڭىندا بولعان سوڭعى وقيعانى جان-جاقتى تەكسەرىپ, ءۇش بىردەي ادامنىڭ ولىمىنە تولىقتاي جۇمىس بەرۋشىلەر كىنالى ەكەنىن انىقتاعان. 2010 جىلى ەسىل اۋداندىق پروكۋراتۋراسى وسى وقيعا بويىنشا قايتادان قىلمىستىق ءىس قوزعاعان. ول ول ما, 2009 جىلى استانا قالالىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىندە وندىرىستە بولعان 142 قايعىلى وقيعا, ونىڭ ىشىندە 38 ادام قازاعا ۇشىراعان وقيعا تىركەلگەن. پروكۋراتۋرا تەكسەرىسى بويىنشا, وسى قايعىلى وقيعالاردىڭ بىرەۋىنە عانا قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, كەيىننەن ونىڭ ءوزى جابىلىپ تاستالعان. ءتىپتى ورىن العان 33 قايعىلى وقيعا مۇلدە تىركەلمەگەن. اۋ, توقتى-تورىم شەتىنەسە دە جاۋاپسىز قالمايدى عوي. سوندا قۇرىلىس الاڭدارىندا كۇن قۇرعاتپاي قايعىلى قازاعا ۇشىراپ جاتقان قىرشىندار ءۇشىن كىم جاۋاپ بەرەدى؟! اۋىلدان ناپاقا ىزدەپ, قالاداعى قۇرىلىسقا كەلگەن ورىمدەي قازاق جاستارىنىڭ كىناسى نە؟ ەڭبەك قورعاۋ زاڭى قايدا, تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك شارتتارى نەگە ساقتالمايدى؟ قازاقستان رەس­پۋبلي­كا­سى قىلمىستىق كو­دەكسى­­نىڭ 152 (ەڭبەك قور­عاۋ ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن) جانە 245 (قۇ­رى­لىس جۇمىستارىن ءجۇر­گىزگەن كەزدە قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن) باپتارى بوي­ىن­شا مەكەمە باسشىلارى مەن جاۋاپتى لاۋازىم­دى تۇلعالار نەگە قىلمىستىق جازاعا تارتىلمايدى؟ بۇعان كىم كىنالى؟ «باقسام باقا ەكەن» دەمەكشى, وعان ءبىر جاعىنان العاندا, سوناۋ ءبىر وكپەنى قىسقان ءولارا كەزەڭدە ەلىمىزدە اسىعىس قابىلدانعان «ەڭبەك تۋرالى» زاڭنىڭ ءوزى كىنالى سياقتى. كاپيتاليزمنەن سەكىرىپ ءوتىپ, كەمەلدەنگەن سوتسياليزم كەڭىستىگىندە كوسىلىپ جاتقان ەلىمىز توقى­راۋدان كەيىنگى توقسانىنشى جىلدارى تەسىك استاۋعا تەلمىرىپ قالدى. كەڭەس قۇرامىنداعى «اعالارىمىز» ەسىك-تەرەزەسىن تارس جاۋىپ, توماعا تۇيىق كەتتى. «ءوز كۇنىڭدى ءوزىڭ كوردىڭ» كەرىمەن قازاقستان جابايى كاپيتاليزمگە جارماسىپ, شۇعىل نارىقتىق قاتىناستاردىڭ الىپپەسىن ۇيرەنە باستادى. جەتپىس جىلدان استام جارتى الەمدە ءۇس­تەم­دىك قۇرعان كەڭەستىك ءداۋىر كەلمەسكە كەتكەن سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ ءوندىرىس مەكەمەلەرىنىڭ 40 پايىزى توقتاپ قالدى. ەلىمىزدە 52 ملرد. تەڭگەدەن استام جالاقى تولەنبەدى. زەينەتكەرلەر مەن مۇگەدەكتەر ايلار بويى زەينەت­اقىلارى مەن جاردەماقىلارىن الا المادى. ءوندىرىستى تىعىرىقتان شىعارۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا كەرەك. سوتسياليزم زاڭدارىنا نەگىزدەلگەن وندىرىسكە ينۆەستورلار كەلمەدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ينۆەستورلاردىڭ مۇددەسىنە نەگىزدەلگەن جاڭا زاڭدار قابىلداۋ كەرەك بولدى. ءسويتىپ, 1999 جىلى ەلىمىزدە نارىقتىق قاتى­ناستارعا باعىندىرىلعان «ەڭبەك تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭ تۇتاستاي العاندا جۇمىس بەرۋ­شى­نىڭ مۇددەسىن عانا قورعادى. جۇمىس بەرۋشى جال­دامالى جۇمىسشىمەن ەڭبەك شارتىن جاسا­سادى. ەڭبەك شارتىندا ەڭ تومەنگى جال­اقى مولشەرى بەلگىلەنەدى ء(ار جىلدا وزگەرىپ وتىرادى, ماسەلەن, 2010 جىلى تومەنگى جالاقى مولشەرى 14800 تەڭگە بولدى). ودان باسقا 1999 جىلعى «ەڭبەك تۋرالى» زاڭدا «جۇمىس ىستەۋشىنىڭ جاعدايىن جاساۋ كەرەك» دەگەن جالعىز اۋىز ءسوز جازىلدى. ءبىتتى. ول قانداي جاعداي, جۇمىسشىنىڭ قۇقى قالاي قورعالادى؟ وعان ەشكىم باس قاتىرىپ جاتپا­دى. ال ەلىمىزدىڭ كەڭەستىك كەزەڭدەگى «ەڭبەك تۋرالى» زاڭىندا ەڭبەك قورعاۋدىڭ, جۇمىس­شىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋدىڭ 3 مىڭنان استام زاڭدىق نەگىزدەگى اكتىلەرى بەلگىلەنگەن بولا­تىن. بۇرىنعى زاڭدا قاراستىرىلعان جۇمىس­شىلارعا جاردەماقى تولەۋ, جۇمىس ۋاقىتى­نان تىس كەزەڭگە قوسىمشا جالاقى تولەۋ, ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋ ماسەلەلەرىنىڭ ءبارى الىنىپ تاستالدى. بۇل شىن مانىندە جۇمىس بەرۋشىگە جالدامالى جۇمىسشىلاردى قۇقىقسىز قاناۋعا ارنالعان زاڭ ەدى. وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى 2004 جىلى «ەڭبەك تۋرالى» زاڭنىڭ جاڭا جوباسىن جاساپ, بەكىتتى. 2007 جىلى ەڭبەك كودەكسىنە وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسىن ۇسىندى. بۇل زاڭ ءالى كۇنگە پارلامەنتتە جاتىر. قۇقىڭدى قورعايتىن جالعىز قۇجات – ەڭبەك شارتى 2006 جىلى قۇرىلىس سالاسى وندىرىستە ورىن العان قايعىلى وقيعالار بويىنشا ەلىمىزدە ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. سول جىلى قازاقستانداعى قۇرىلىس سالا­سىندا 132 ادام وپات بولىپ, ءجۇز­دەگەن ادام ءارتۇرلى دارەجەدەگى جاراقات الدى. بۇل قايعىلى وقيعالار ەڭبەك جانە حالىق­تى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىن قاتتى الاڭداتتى. ارنايى كوميسسيالار قۇرىلىپ, جان-جاقتى تەكسەرىستەر جۇرگىزىلدى. بىراق «بايا­عى جارتاس, ءبىر جارتاستىڭ» كەرى كەلىپ, مي­نيستر­لىكتىڭ بۇل اپاتتارعا توسقاۋىل قوياتىن قاۋقارى بولماي شىقتى. وعان تاعى قازاق­ستان­نىڭ قۇرىلىس سالاسىندا «جابايى كاپيتاليزم» قۇرۋ بارىسىندا قالىپتاسقان رەتسىز نارىقتىق جۇيە ءجون بەرمەدى. قيتۇرقى جۇيەنىڭ قۋلىعىنا قۇرىق تا بايلامايدى. قاراڭىز, بەلگىلى ءبىر قۇرىلىس كەشەنىنىڭ نىساندارىن سالۋ جونىندەگى تەندەردى قارجىسى مول باس مەردىگەر فيرما جەڭىپ الادى. ەندى قۇرىلىس نىساندارىن سالۋ ءۇشىن باس مەردىگەر تولىپ جاتقان قوسالقى مەردىگەر (سۋبپودرياد) قۇرىلىس فيرمالارىن جالدايدى. ال بۇل قوسالقى مەردىگەر ۇيىمدار بولسا, «سايدا سانى, قۇمدا ءىزى جوق» سانسىز جەكە كاسىپكەر بريگادالارمەن شارت جاساسىپ, قۇرىلىس جۇمىستارىنا جۇزدەگەن جالدامالى ادامداردى تارتادى. بىراق قوسالقى مەردىگەر فيرمانىڭ ەسەبىنە تەك بريگاديرلەر عانا تىركەلەدى. مىنە, وسىنداي قيتۇرقى تاسىلدەرمەن زاڭداردى اينالىپ وتەتىن, قوسالقى مەردىگەر فيرمالاردىڭ جۇمىس شتاتىندا 20-30-دان اسپايتىن ادام عانا بولادى. بۇل ءتاسىل مەردىگەر فيرمالار ءۇشىن سالىق ورگاندارىنا, زەينەتاقى قورلارىنا تولەمدەردى مەيلىنشە از تولەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. زاڭ بويىنشا, شتاتىندا 50 ادامنان ارتىق جۇمىسشى تىركەلگەن مەكەمەلەر تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ينجەنەرلەرمەن قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك. ال 49 ادام عانا كورسەتىلەتىن بولسا, مۇنداي «ارتىق» شتات ۇستاماۋعا رۇقسات بەرىلەدى. ايتارى جوق, ءبىرىنىڭ-ءبىرى كوزىن بوياعان «ساۋاتتى» زاڭ, «تاماشا» ءتاسىل. وسىنداي تولىپ جاتقان كوزبوياۋشىلىق­تاردىڭ سالدارىنان قۇرىلىس الاڭدارىندا بولىپ جاتقان قايعىلى وقيعالارعا جاۋاپ بەرەتىن ناقتى كىنالى تۇلعالاردى تابۋ مۇمكىن ەمەس. باس مەردىگەر ۇيىم قۇرىلىس نىسان­دارىنداعى ناقتى وندىرىستىك جۇمىستاردى اتقارمايتىندىقتان قايعىلى وقيعالار ورىن السا, قوسالقى مەردىگەر فيرمالارعا سىلتەيدى, ولار تولىپ جاتقان «جەكە كاسىپ­كەر­لەرگە» سىلتەيدى. ال ولاردىڭ جالدامالى جۇمىسشىلار­مەن جاساسقان ەڭبەك شارتى دا بولمايدى. ءسويتىپ, قۇرىلىس الاڭدارىندا قايعىلى قازاعا ۇشىراعان قىرشىنداردىڭ قۇنى سۇراۋسىز, ەشقانداي قىلمىستىق ءىس قوزعالماي «جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە» قالا بەرەدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ باس مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەك­تورىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ەڭبەك ينسپەكتورلارىنىڭ قۇقى شەكتەلگەن. ولار ارنايى قۇرىلعان كوميسسيالاردىڭ قۇرامىن­دا قايعىلى وقيعالاردى تەكسەرىپ, كوميسسيا شەشىمىمەن قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ تۋرالى ماسەلەنى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا عانا تاپ­سىرا الادى. ال قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قۇ­رى­لىستا ورىن العان وقيعالاردىڭ بىردە-بىرەۋىن سوتقا جەتكىزبەي قىسقارتادى. ال وركەنيەتتى ەلدەردە, ماسەلەن فرانتسيادا, مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتورلارى وندىرىستە ورىن العان قايعىلى وقيعالاردى وزدەرى تەكسەرىپ, ءىستى وزدەرى سوتقا تاپسىرىپ, ناقتى شەشىم قابىلدانۋىن قاداعالايدى. باس مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتورى سەرىك­قالي بيساقوۆ 2009 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە 167-ءشى حالىقارالىق كونۆەنتسيانىڭ جۇمىس ىستەي باستاعانىن مالىمدەدى. 167-ءشى حالىق­ارالىق كونۆەنتسيا – قۇرىلىستاعى ەڭبەكتى قور­عاۋ كونۆەنتسياسى. بۇل كونۆەنتسياداعى 8-ءشى باپ بويىنشا, بەلگىلى ءبىر قۇرىلىس الاڭىندا 2 نەمەسە ودان دا كوپ قوسالقى مەردىگەر فيرمالار جۇمىس ىستەيتىن بولسا, وندا بۇل جەردەگى ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن باس مەردىگەر فيرما جاۋاپكەرشىلىگىنە الىپ, ارنايى وكىلدەرىن تاعايىنداۋى كەرەك. ال ەلىمىز راتيفيكاتسيالاعان حالىقارالىق كونۆەن­تسيالاردىڭ كۇشى زاڭنان جوعارى بولۋعا ءتيىس. ەڭ وكىنىشتىسى, اۋىلداردان كەلىپ, قالالار­داعى قاپتاعان قۇرىلىس فيرمالارىندا جالدانىپ جۇمىس ىستەپ جاتقان قانداستارى­مىز وزدەرىنىڭ قۇقىقتارىن بىلمەيدى نەمەسە قۇقىقتارىن قورعاۋعا ق ۇلىقسىز. قايعىلى وقيعاعا دۋشار بولعان ازاماتتاردىڭ تۋعان-تۋىستارى كەلەدى دە قۇرىلىس ۇيىمدارىنىڭ كو­مەككە بەرگەن ازداعان اقشالارىنا مال­دا­نىپ, قىلمىستىق ءىس قوزعالماۋىن قولدايتىن وتىنىشتەرگە قول قويادى. «تاعدىردىڭ جازۋى سو­لاي بولدى» دەگەندەي, قازاقشىلىققا با­سىپ, سوتتاسىپ ءجۇرۋدى ارتىق كورەدى. وسىنى ءتۇ­سىنىپ العان قۇرىلىس فيرمالارىنىڭ قالتا­لى يەلەرى قۇرىلىستا ءجۇرىپ جاراقات العان­دارعا «اياعى سىنسا – 70-100 مىڭ تەڭگە», «بەلى ۇزىلسە – 150-200 مىڭ تەڭگە» دەگەندەي «تاكسا» دا بەلگىلەپ قويعان. وسىعان بايلانىستى قالاداعى قۇرىلىس فيرمالارىنا جۇمىسقا قابىلداۋشىلارعا, اۋىل-اۋىلدان كەلگەن كوزى اشىق قانداستا­رىمىزعا ەسكەرتەتىنىمىز, جۇمىس بەرۋشىلەرمەن مىندەتتى تۇردە ەڭبەك شارتىن جاساسىپ, ەڭبەك شارتىنا قول قويعان كەزدە وزدەرىنىڭ قۇقىق­تارى مەن مۇددەلەرىنىڭ تولىقتاي جازىلۋىنا بارىنشا كوڭىل اۋدارۋلارى قاجەت. قۇرىلىس­تاعى جالدامالى جۇمىس ىستەۋشىلەردىڭ قۇقى مەن مۇددەسىن قورعايتىن جالعىز قۇجات – وسى ەڭبەك شارتى ەكەنىن, ەگەر, جۇمىس بەرۋشىلەرمەن الدەبىر كيكىلجىڭ جاعداي بولا قالسا, جالدانىپ جۇمىس ىستەۋشىنىڭ تالاپتارىن قولدايتىن دا تەك وسى ەڭبەك شارتى ەكەنىن ەرەكشە ەسكەرتەمىز. سوندىقتان جۇمىس بەرۋشىمەن شارتقا وتىرعان كەزدە اسىعىستىققا بوي الدىرماي, كوڭىلجىقپاستىق جاساماي ەڭبەك شارتىندا ءوزىنىڭ قۇقى مەن مۇددەسىنىڭ, زاڭدىق نورمالار نەگىزىندەگى بارلىق تالاپتارىنىڭ كورسەتىلۋىنە كۇش سالۋلارى قاجەت. «قاسقىرلار زاڭى» ۇستەمدىك قۇرعان قاتال نارىقتىق قاتىناستار زامانىندا ەشقانداي اعايىنشىلىقتىڭ بولمايتىنىن, ءوز قۇقىڭ مەن ءوز مۇددەڭدى تەك قانا ءوزىڭ قورعاۋعا ءتيىس ەكەندىگىڭدى ەشقاشان ەستەن شىعارماۋ كەرەك. قۇرىلىسشى دەگەن – قۇرمەتتى ماماندىق. ادامزاتتى تاڭداندىرعان الەمدەگى ساۋلەت ونەرىنىڭ كەرەمەتتەرىنىڭ ءبارىن وسى كونە دە كيەلى ماماندىق يەلەرى تۇرعىزعان. بۇرىنىراقتا قۇرىلىسشى بولۋ ءۇشىن جۇيەلى ءبىلىم الىپ, جىلدار بويى تاجىريبە جيناقتاۋ كەرەك ەدى. ال قازىر كۇرەك ۇستاي بىلەتىندەردىڭ ءبارى دەرلىك قابىرعا قالقايتۋدان باسەكەگە تۇسكەن قاپتاعان قۇرىلىس فيرمالارىنا كەلىپ, ءبىر ساتتە قۇرىلىسشى بولىپ شىعا كەلەدى. جان-جاقتان جۇمىس ىزدەپ, قالالارعا اعىلعان جاستارعا قۇرىلىسشى ماماندىعىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتىپ جاتقان دا ەشكىم جوق, كاسىبي بىلىكتىلىككە باۋلىپ, وقىتىپ جاتقان دا ەشكىم جوق. مىنە, سوندىقتان دا سوڭعى جىلدارى قۇرىلىسشى ماماندىعىنىڭ قۇنى ءتۇسىپ, كۇن-كورىس ءۇشىن جالدانعان جالپى جۇرتتىڭ «تال قارمايتىن» قۇتقارۋ قۇرىعىنا اينالىپ بارادى. ەكونوميكامىزدىڭ قارقىندى دامۋ سالاسىنا اينالىپ بارا جاتقان قۇرىلىس  يندۋسترياسى بۇل تۋرالى قاتتى ويلانۋى قاجەت. الماقتىڭ دا سالماعى بار كوپ قاباتتى اڭعال-ساڭعال قۇ­رى­لىس نىسانىن ارالاپ كەلەمىز. اشىق-شاشىق ەسىك-تەرەزەلەردەن گۋلەگەن جەل ىسقىرا ازىناپ, قۋ­ىس-قۋىستى شارلاپ ءجۇر. قۇرىلىس نىسانىنىڭ الدىنا بىلەك تەمىرلەرى ۇزىلەردەي سىقىرلاپ, قىتاي قاپتارىنا سىقاي سالىنعان گيپس تيەگەن «كاماز» كەلىپ توقتادى. جاس شاماسى 18 بەن 25-تەردىڭ ارا­لىعىنداعى ءتورت-بەس جىگىت سىقاي تولعان قىتاي قاپتارىن ارقالاپ, جەتىنشى قاباتقا جاياۋ تاسىپ جا­تىر. جىگىتتەردى اڭگىمەگە تارتتىق: – مىنا «كاماز-عا» قانشا توننا گيپس تيەلگەن؟ – توعىز توننادان كەم ەمەس, – دەدى ءوزىن جاندوس بەكمىرزا دەپ تانىستىرعان جىگىت. – سوندا وسىنىڭ ءبارىن جوعارى قاباتقا جاياۋ شىعاراسىڭدار ما؟ جۇك كوتەرگىش كران بار ەمەس پە؟ بەلدەرىڭنەن بەل قالمايدى عوي... – ۇيرەنىپ كەتتىك قوي. ارينە, العاشقى كەزدە قيىن بولدى. بەس-التى كۇن بەلدەن باسا الماي, بۇلشىق ەتتەرىمىز قول تيگىزبەي اۋىرعان كەزدەرى دە بولدى. «ءۇش كۇننەن كەيىن كورگە دە ۇيرەنەدى» دەگەندەي, توسەلىپ الدىق قوي, اعاسى, – دەدى ەرجان ءسالىموۆ دەگەن ەكىنشى جىگىت. – قاي جەردەن كەلدىڭدەر, قۇرىلىستا جۇرگەندەرىڭە قانشا ۋاقىت بولدى؟ – ءارتۇرلى عوي. مەنىڭ استاناعا كەلىپ, جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمە ءۇش جىل بولىپ قالدى. مىنا مەنىڭ 19 جاسار ءىنىم ايدوستىڭ كەلگەنىنە 5-6 اي بولدى. ءبىز شىمكەنتتىڭ ءتۇل­كىباس اۋدانىنانبىز. باسقا جىگىتتەر كوكشە­تاۋ, جامبىل وبلىستارى جاعىنان. ءبىزدىڭ فيرما­نىڭ نىساندارىن ارالاساڭىز, قازاق­ستان­نىڭ بارلىق اۋىلدارىنىڭ كارتاسىن جاساپ شىعۋعا بولادى, – دەدى جاندوس ازىلدەي ك ۇلىپ. – كۇنىنە قانشا ساعات جۇمىس ىستەيسىڭدەر؟ – تاڭەرتەڭ سەگىزدەن كۇن باتقانشا ىستەي بەرەمىز. – ەڭبەك شارتىندا قالاي كورسەتىلگەن؟ – وي, ونى كىم ءبىلىپتى, اعاسى. جۇمىسقا ال­عاندا ءبىر قاعازعا قول قويدىق. نە جازىلعانىن وقىعانىمىز دا جوق. ءبارىبىر باستىقتاردىڭ ايتقانى بولادى عوي, ول ەڭبەك شارتىندا نە تۇر دەيسىز... ءيا, قالاداعى قاي قۇرىلىس الاڭىنا بار­ساڭىز دا ءبىر-بىرىنە ۇقساس وسىنداي كورىنىستەر. ال «جەكە كاسىپكەر» اتىن جامىلعان بريگا­ديرلەردىڭ قولتىعىنداعى ەڭبەك شارتتارىندا قۇرىلىسشىلاردىڭ جۇمىس ۋاقىتى زاڭ بويىنشا اپتاسىنا 40 ساعات دەپ, «تايعا تاڭبا باسقانداي» كورسەتىلگەن. ال جاندوس ايتقان­داي, تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن جۇمىس ىستەيتىن قۇرىلىسشىلاردىڭ جۇمىس ۋاقىتى اپتاسىنا 80 ساعاتتان اسىپ كەتەدى ەكەن. ول ءۇشىن ولار قوسىمشا جالاقى دا المايدى. ارينە, اتقارىلعان جۇمىس كولەمىنە بايلانىستى جالاقى تولەۋ ءتارتىبى دە بار. بىراق ونىڭ قىزىعىن دا «جەكە كاسىپكەرلەر» كورەدى. سول جارىتىمسىز جالاقىلار دا ۋاقى­تىندا بەرىلىپ تۇرسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى. «ستروي­استەس» جشس اتتى فيرما قۇرىلىس­شىلارىنىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان بەرى كوك تيىن جالاقى تولەنبەپتى. ماسەلەن, «ترانسسترويموست» اق اتتى قۇرىلىس مەكەمەسىنىڭ قازىرگى كۇنگە دەيىنگى قۇرىلىسشىلارعا تولەمەگەن جالاقى قارىزى 529 ملن. تەڭگەگە جەتكەن. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, ءدال بۇگىنگە دەيىن ەلىمىزدە 291 مەكەمە ءوزىنىڭ جۇمىسشىلارىنا 1 ملرد. 975 ميلليون تەڭگە ەڭبەكاقى قارىزىن تولەمەي وتىرعان كورىنەدى. قازاقستاندا قۇرىلىس يندۋسترياسى قاتتى قارقىنمەن دامىپ, ميللياردتاعان قارجى قۇيىلعان سوڭعى جىلدارى تالاي-تالاي قۇرى­لىس فيرمالارىنىڭ يەلەرى قالتاسىن قالىڭ­داتىپ, اتى اڭىزعا اينالعان وليگارحتاردىڭ قاتارىنا قوسىلعانى جاسىرىن ەمەس. ولاردىڭ ەشقايسىسى قۇرىلىس نىساندارىن سالۋعا اكەلەرىنەن قالعان داۋلەتتەرىن جۇمساعان جوق. ءبارى دە نارىقتىڭ سىناپتاي سىرعىعان تاسىلدەرىمەن اۋادان اقشا, تاقىردان تابىس تاپتى. سول تاسىلدەردىڭ ىشىندە جالدامالى قۇرىلىسشىلاردىڭ مۇددەسىنەن جونىپ الۋ ءادىسى دە بار. قازاقستانداعى قازىرگى ەڭ تومەنگى ەڭبەكاقى كولەمى 15 999 تەڭگە نەمەسە 80 ەۋرو كولەمىندە بولسا, الاقانداي ليتۆادا بۇل كور­سەتكىش 233 ەۋرو, ال پولشادا 318 ەۋرودان اسىپ جىعىلاتىن كورىنەدى. ەڭ تومەنگى ەڭبەك­اقى كورسەتكىشىنىڭ كولەمى بويىنشا دانيا مەملەكەتىندە جۇمىسشىلارعا ءاربىر جۇمىس ساعاتى ءۇشىن 13,5 ەۋرو تولەنسە, قازاقستاندا ساعاتىنا 0,46 ەۋرودان كەلەدى ەكەن. قاناعاتشىل قازاق قۇرىلىسشىلارى قاي وڭىردە بولسا دا, باردى ءمازىر تۇتىپ, ەل ەرتەڭى­نىڭ جاقسارۋى جولىندا جان اياماي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. بىراق «الماقتىڭ دا سالماعى بار». سوندىقتان قاپتاعان قۇرىلىس فيرمالارىنىڭ قاراپايىم قۇرىلىسشىلاردىڭ دا مۇددەسىن ويلاپ, ەڭبەك جاعدايىن جاقسارتاتىن ۋاقىتى جەتتى. قۇرىلىستاعى تەحنيكالىق قاۋىپ­سىزدىك ساپاسىن ارتتىرىپ, ەڭبەك قورعاۋ شارالارىن وركەنيەتتى ەلدەردىڭ دەڭ­گەيىنە جەتكىزۋ ماسە­لەسى دە كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەت. ۇكىمەت, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, ەلىمىزدەگى ءىرى قۇرىلىس اسسوتسيا­تسيالارى قازاقستان قۇرى­لىس­شىلارىنىڭ ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك جاعدايىن جەتىلدىرۋ شارالارىن كۇن تارتىبىنە شىعارىپ, كەشىكتىرمەي ناقتى زاڭدار مەن مىندەتتەر قابىل­داۋى كەرەك. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.