تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ءوز باتىرلارىن ماراپاتتايتىن «حالىق قاھارمانى» اتاعى 1993 جىلى زاڭمەن بەكىتىلدى. مارتەبەلى مۇنداي اتاققا يە بولعان ونەر, مادەنيەت, قورعانىس سالاسىندا
جۇرگەن تۇلعالى ازاماتتارىمىز جەتەرلىك. سولاردىڭ اراسىندا قان مايداندا ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتكەن اعالارىمىز دا از ەمەس جانە ولاردىڭ ورنى ەرەكشە. سولاردىڭ قاتارىندا قاسىم قايسەنوۆ, راقىمجان قوشقارباەۆ, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ جانە تاعى باسقالاردى اتاۋىمىزعا بولادى. بۇل ارداگەرلەر ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باتىرلارى. ال كسرو تۇسىندا
10 جىلعا سوزىلعان اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى اراسىنان «حالىق قاھارمانى» اتاعىن العان ادام بىرەۋ عانا, ول – گەنەرال-لەيتەنانت باقىتجان ەرتاەۆ.
باقىتجان ەرتاەۆ – باتىر باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كىندىك قانى تامعان جامبىل وبلىسى جۋالى اۋدانىنىڭ پەرزەنتى. وسى اۋدانعا قاراستى كەڭەس اۋىلىندا 1952 جىلى 25 ماۋسىمدا دۇنيەگە كەلگەن. باتىر باۋكەڭنىڭ ەرلىكتەرىن ەستىگەندە بارلىق بالانىڭ سونداي باتىر بولعىسى كەلەتىنى ايدان انىق. ەندەشە, بالا باقىتجاننىڭ باتىر تۋعان اۋداننىڭ پەرزەنتى بولا تۇرا, كىشكەنتاي كەزىندە باۋكەڭدەي بولۋدى ارماندامادى دەيسىز بە!
مەكتەپتى بىتىرگەن باقىتجان اناسىنا سالماق تۇسىرمەۋ ءۇشىن اۋداندىق اسكەري كوميسساريات باستىعىمەن اڭگىمەلەسكەننەن كەيىن قۇجاتتارىن جيناپ, تۋرا تاشكەنتكە تارتادى. ءسويتىپ, قۇجاتتارىن تاشكەنتتەگى جالپى اسكەري كوماندالىق جوعارى ۋچيليششەگە تاپسىرىپ, وقۋعا تۇسەدى. كەيىن قازاقستاندا 1969 جىلى ورتا ازيا اسكەري وكرۋگى قايتا قۇرىلىپ, سوعان بايلانىستى الماتىدا جالپى اسكەري قولباسشىلىق ۋچيليششەسى اشىلدى. بۇل وقۋ ورنى 1970 جىلى 1 قىركۇيەكتە العاشقى ساباعىن باستادى. سول جىلى ب.ەرتاەۆ تاشكەنتتەن الماتىعا اۋىسىپ كەلدى. وسى جەردە وقۋدى ءبىتىرىپ, اسكەري مامان بولىپ شىقتى.
باقىتجان اعامىز ۋچيليششەنى 1973 جىلى ءبىتىرىپ, اسكەري ومىرگە جولداما الادى. اسكەري ءومىردىڭ 5-6 جىلىن ارتقا تاستاپ, وفيتسەر بولىپ جۇرگەنىندە 1979 جىلى اۋعان سوعىسى باستالدى. اۋعانستان مۇسىلمان مەملەكەتى بولعاندىقتان, باستاپقىدا سوعىسقا قاتىسقان 40-شى ارميا قۇرامى كوبىنەسە مۇسىلمان ۇلتى وكىلدەرىنەن جاساقتالدى. سولاردىڭ ءبىرى بولىپ ب.ەرتاەۆ تا اسكەري بۇيرىق بويىنشا سوعىسقا اتتاندى. اتتانعاندا قاتارداعى جاۋىنگەر بولىپ ەمەس, كوماندير بولىپ اتتاندى. بۇل كەزدە نەبارى 27 جاستاعى جىگىت ەدى. وتىزعا دا تولماعان كومانديرگە اناۋ-مىناۋ ەمەس, سوعىس جاعدايىنداعى باسشىلىق تاپسىرىلدى. جەرى نەگىزىنەن تاۋلى ايماقتان تۇراتىن اۋعان ەلىندە سوعىس تاپسىرماسىن ورىنداۋ وڭاي ەمەس, سوندىقتان سان ءتۇرلى قاقتىعىستاردا توتەپ بەرە الادى دەگەن سەنىم قازاق بالاسىنا جۇكتەلدى. ەرتاەۆتىڭ جاستىعىنا ءارى اسكەري شەنىنىڭ اسا جوعارى ەمەستىگىنە قاراماستان, اسكەر باسشىلارى ونى بىلىكتىلىگى مەن ءتاجىريبەلىلىگى, تاۋلى ايماقتاعى سوعىس تاكتيكاسىن ءۇزدىك ورىنداي الاتىندىعى ءۇشىن باتالون كومانديرى ەتىپ تاعايىندادى.
ب.ەرتاەۆ باسقارعان باتالون اۋعانستاندا تاۋ شاتقالدارىن قيالاي كەسەتىن كۋنار وزەنىنىڭ جانىنا ورنالاستى. كۋنار – پاكىستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنان باستالىپ, اۋعانستاننىڭ شىعىسىنا كەلىپ قۇياتىن وزەن. كۋنار وزەنىنىڭ بويىندا پاكىستان جاعىندا چيترال, ال اۋعانستان جاعىندا اساداباد اتالاتىن ەكى پروۆينتسيا ورنالاسقان. ال پاكىستانعا جاقىن ورنالاسقان اسكەري بولىمدەر ءومىرى قاۋىپ-قاتەرگە تولى بولدى. ويتكەنى, ب ۇلىكشىلەر مەن دۇشمانداردى دايىندايتىن ورتالىقتار مەن لاگەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى پاكىستان شەكاراسىنا جاقىن ورنالاسقان ەدى. كەڭەستىك اسكەرلەر 1980-1985 جىلدارى 5 جىل ىشىندە 7 رەت كۋنار اسكەري وپەراتسياسىن جۇرگىزدى. ەڭ العاشقى كۋنارداعى اسكەري وپەراتسيا 1980 جىلى اقپان ايىنىڭ اياعىندا باستالدى. وسى جىلى كەڭەس اسكەرلەرى جۇرگىزگەن كۋنارداعى اسكەري وپەراتسيادا كۇزگە دەيىن باسقاسىن ايتپاعاندا دۇشمانداردىڭ 6 شتابى, 2 بيىك اسۋداعى بازاسى, 17 بەكىنىس بەكەتى, 12 زەڭبىرەك پەن مينومەتى, اسكەري اۋە كۇشتەرىنە قارسى كۇرەسەتىن 5 ورنالاسۋ الاڭى جانە 1,5 مىڭ ب ۇلىكشىنىڭ كوزى جويىلدى. ال كەڭەستىك تاراپتان 52 جاۋىنگەر اجال قۇشىپ, 43-ءى اۋىر جارالاندى, 1 جاۋىنگەر ءىز-ءتۇزسىز جوعالدى. وعان قوسا 9 تىكۇشاق ىستەن شىقتى. كۋنارداعى اسكەري وپەراتسيالارداعى ەرلىك ىستەرى ءۇشىن 3 ادام كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الدى. ۇشەۋى دە شەيىت كەتتى, ۇشەۋى دە ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ەدى. وسىنداي اسا قاۋىپتى جانە قاتەرگە تولى القاپتا العاشقى جىلداردا باقىتجان ەرتاەۆ جانە ونىڭ باتالونى عانا تۇردى. بىراق باتالون باسقارعان الاش بالاسىنا باتىر اتاعى بەرىلمەدى.
اۋعان سوعىسى تۇسىندا اسكەري اتاعى مەن لاۋازىمى بۇكىل كسرو-عا تانىمال مارشالدار سەرگەي سوكولوۆ پەن سەرگەي احرومەەۆتىڭ ەرتاەۆ سىندى جاس كومانديرگە كوزدەرى ءتۇسىپ, تاڭداۋ جاساۋلارىندا دا ۇلكەن سىردىڭ جاتقانى بەلگىلى. سوكولوۆ سول كەزدە كسرو قورعانىس ءمينيسترى, ال احرومەەۆ باس شتاب باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان ايگىلى اسكەري شەندىلەر ەدى. ولار جاس قازاق وفيتسەرىنىڭ قايراتتىلىعى مەن قايسارلىعىنا, قىراعىلىعى مەن وجەتتىلىگىنە ءتانتى بولىپ, شىعىنى مەن شىرعالاڭى كوپ قاۋىپتى القاپقا اعا اسكەري وفيتسەرلەر عانا باسقاراتىن ورىنعا, ياعني باتالونعا كوماندير ەتىپ ب.ەرتاەۆتى تاعايىنداۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار-تۇعىن. بۇل وسى وڭىردەگى قىراعىلىققا قىرعيداي قاراۋعا جاس كومانديرگە دەگەن ۇلكەن سەنىم ەدى.
جاس كومانديردىڭ كۇندە قان توگىلىپ, قاقتىعىستىڭ قايناپ جاتقان اۋعان جەرىندە جەرگىلىكتى حالىقپەن ءتىل تابىسا ءبىلۋى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. بۇل جاعىنان العاندا ەرتاەۆتىڭ سوعىستا تەك اسكەري ءادىس-تاسىلدەردى عانا پايدالانىپ قويماي, بولىپ جاتقان احۋالعا ساي ساياسي شەشىمدەردى قابىلداۋدىڭ دا شەبەرى ەكەندىگىن كورسەتەدى.
جوعارىدا ايتىلعانداي, جاس كوماندير سوعىستا جاۋىنگەرلەر شىعىنىنىڭ مەيلىنشە از بولۋىن ويلادى. سوندىقتان, ول ەڭ الدىمەن جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولۋ وتە قاجەت جول دەپ تاپتى. وسىنداي قاعيدانى ساناسىنا سەرىك ەتكەن كومبات ءوز جاۋىنگەرلەرىنە ءبىرىنشى تالاپ رەتىندە اۋعان حالقىنىڭ ءدىنى مەن ءدىلىن, ءداستۇرى مەن سالتىن سىيلاۋدى ۇيرەتتى. مۇنداي ءىس-ارەكەت ناتيجەسىن بەرمەي قويعان جوق. اسكەري جورىقتاردىڭ بىرىندە باتالون جاۋىنگەرلەرى جاقىن ورنالاسقان قىشلاق ىشىندە ءجۇرىپ, ءبىر جولى ابايسىزدا تانكىمەن مەشىتتىڭ ءبىر شەتىن قيراتىپ كەتەدى. مۇنداي ەبەدەيسىزدىككە شىداماعان قىشلاق حالقى ورە تۇرەگەلىپ, نارازىلىقتارىن بىلدىرەدى. جاعداي ۋشىعىپ كەتپەي تۇرعاندا كومبات ەرتاەۆ تۇرعىندارمەن بەيبىت بىتىمگەرشىلىككە كەلىپ, مۇسىلمانشىلىق تانىتىپ, مەشىتتى قالپىنا كەلتىرىپ بەرەدى. جاس بولسا دا تۋرا شەشىم قابىلداعان كومانديرگە جەرگىلىكتى جۇرت ءدان ريزا بولىپ, ىستىق ىقىلاسىن بىلدىرگەن. ءسويتىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا دەگەن قۇرمەت ەكى جاق اراسىنداعى بەيبىت قارىم-قاتىناستىڭ نىعايا تۇسۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى.
اۋعان حالقى باستاپقىدا كەڭەس اسكەرلەرىن تەك كاپىرلەردەن تۇرادى دەپ, «شۋراۆي» اتادى. ال ءتىلىن كاليماعا كەلتىرىپ, مۇسىلمان حالقىنىڭ وكىلى ەكەنىن دالەلدەگەن ەرتاەۆ سىندى ساردارلار كوپ بولعان جوق. ەرتاەۆتىڭ اۋعان حالقىنىڭ ءدىنى مەن سالتىن سىيلاۋىنا بايلانىستى قىشلاق حالقى مەن اۋىل اقساقالدارى دا ەرتاەۆ باسقارعان جاۋىنگەرلەرگە وڭ قاباق تانىتا باستادى. جەرگىلىكتى بەيبىت تۇرعىندار كومانديرگە قاي جەردەن دۇشپان وتەتىنىن, قاي جەرلەرگە جارىلعىش, جويعىش مينالاردىڭ قويىلاتىنىن ايتىپ تا تۇردى. اۋعان سوعىسىندا قورعاۋشىسىز ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. كومانديرگە دەگەن قۇرمەت كەي جاعدايلاردا ەرتاەۆتىڭ قورعاۋشىسىز, قاراۋىلسىز ءبىراز جەردى جالعىز بارىپ قايتۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزدى. ول قازاق بالاسىنىڭ كورەگەندىگى مەن باتىلدىعىنا «مۇسىلمان كوماندير» اتانعان ەرتاەۆتىڭ ءوزى مەن جاۋىنگەرلەرىنە دەگەن قۇرمەت ەدى. ەرتاەۆ ەسىمىنىڭ جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا ۇلكەن قۇرمەتكە بولەنگەنى سونشالىقتى, سول ماڭداعى توعايلاردىڭ بىرىنە ونىڭ ەسىمى دە بەرىلدى. پۋشتۋندار بۇل توعايدى «باقتيار توعاي» دەپ اتايدى.
تالاي ادامنىڭ تاعدىرىن تالكەككە اينالدىرعان, كوپشىلىگىن اجال قۇشتىرعان اۋعان سوعىسىنىڭ العاشقى جىلدارىندا سان ءتۇرلى قاۋىپتى اسكەري جورىق جولىنان وتكەن ب.ەرتاەۆ سوعىستان ورالعان سوڭ, 1982-1985 جىلدارى م.ۆ.فرۋنزە اتىنداعى اسكەري اكادەميانىڭ تىڭداۋشىسى بولدى. ياعني, كسرو-نىڭ ەڭ جوعارى اسكەري مەكتەبى سانالاتىن ورىندا ءبىلىمىن جەتىلدىردى. 1985-1992 جىلدارى كەڭەس اسكەرىنىڭ گەرمانياداعى توبىندا 35-موتواتقىشتار ديۆيزياسى پولك كومانديرىنىڭ ورىنباسارى, پولك كومانديرى قىزمەتتەرىن اتقاردى.
كسرو-نىڭ ىرگەسى سوگىلىپ, رەسپۋبليكامىز تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ەلگە ورالىپ, 1992 جىلدان 2012 جىلعا دەيىن اۋەلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىندە, كەيىننەن قورعانىس مينيسترلىگىندە ءتۇرلى ءاسكەري لاۋازىمداردا قىزمەت اتقاردى. 1996 جىلى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرى باس شتابىنىڭ اكادەمياسىندا وقىدى. 2012 جىلدان باستاپ پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ V جانە VI شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى, حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 2008 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا باقىتجان ەرتاەۆ «حالىق قاھارمانى» اتاعىنا يە بولدى. جوعارى ناگرادانى ءوز قولىمەن تاپسىرۋ ساتىندە ەلباسىنىڭ: «باقىتجان ەرتاەۆ – قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان العاشقى كۇندەردەن مەنىڭ شاقىرۋىممەن ەلىمىزگە كەلىپ, قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ىرگەسىن قالاسقان وفيتسەرلەردىڭ ءبىرى. ءبىز بۇگىن ونىڭ ەرەن ەڭبەگى مەن اسكەري ەرلىكتەرىن جوعارى باعالاپ, وتانىمىزدىڭ ەڭ جوعارى ناگراداسىن تاپسىرعالى وتىرمىز. بۇل – ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنە دەگەن ۇلكەن قۇرمەتىمىز بەن سەنىمىمىزدى بىلدىرەدى» دەۋى باقىتجان ەرتاەۆتىڭ باتىر عانا ەمەس, اسكەري سالانىڭ حاس شەبەرى جانە وتانىمىزدىڭ ناعىز پاتريوتى ەكەندىگىن تولىق اڭعارتادى.
قازىرگى تاڭدا گەنەرال-لەيتەنانت باقىتجان ەرتاەۆ «قازاقستان ارداگەرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى», قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى. قاھارمان اعامىزعا قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنە قوساتىن ۇلەسى مول, مارتەبەسى بيىك بولسىن دەگىمىز كەلەدى.
بولات سايلان,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ پروفەسسورى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى