جازۋشى-دراماتۋرگ, فيلولوگ-عالىم, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جولتاي الماش ۇلىمەن سۇحبات بارىسىندا الاش ارىستارى, قازىرگى دراماتۋرگيا توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعاعان ەدىك.
– جولتاي اعا, بيىل – الاشوردا مەملەكەتىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى. حح عاسىر باسىندا قازاق زيالىلارى ءاليحان بوكەيحانوۆ باستاعان «الاش» پارتياسى جانە قۇرامىندا تۇرار رىسقۇلوۆ, ءنازىر تورەقۇلوۆ سوتسيال-دەموكراتتار پارتياسى اينالىسىندا توپتاستى. ارادا ءبىر عاسىر وتكەندە تۇرار, ءنازىر ءتارىزدى ارىستارىمىز الاشتىقتاردىڭ تاساسىندا قالىپ قويعان ءتارىزدى...
– الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ارمانى قازاقتى وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسۋ بولاتىن. ۇلى يدەيا ءوز دەڭگەيىندە جۇزەگە اسپادى. وعان الاش كوسەمدەرى كىنالى ەمەس. وسى رەتتە الاش قايراتكەرلەرىن جان-جاقتى زەرتتەي الدىق پا؟ الاشتى تانۋ دەڭگەيىن ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ ۇستىنىنا اينالدىرا الدىق پا؟ جوق. الاش تاريحىنىڭ اقتاڭداقتارى ءالى تولىق اشىلعان جوق. الاش يدەياسىنىڭ باستاۋ بۇلاعىندا تۇرعان ءاليحان بوكەيحانوۆتان باستاپ ءبىتىمى بولەك تۇلعالارىمىزعا دەگەن «قىلي» كوزقاراستان ءالى ارىلىپ بىتكەنىمىز جوق. زاماننىڭ ەكپىنىمەن كوزقاراستارى ەكىگە جارىلعان ازاماتتارىمىزدىڭ اراسىن ءبولىپ-جارۋعا, ءتىپتى ۇمىتتىرىپ جىبەرۋگە نيەتتەنگەن كوزقاراستاردى ءجيى بايقايمىن. تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ باعى بار ەكەن. تۇرار بەينەسىن شەرحان مۇرتازا كوركەم تىلمەن كەستەلەپ شىقتى. تۇرار اتاقتى مۇحامەدجان تىنىشپاەۆقا تۇركسىب تەمىر جولىنىڭ جاۋاپتى ۋچاسكەسىن سەنىپ تاپسىرعان. ءاليحان بوكەيحانوۆقا بارىپ, اقىلداسىپ وتىرعان. تۇرار رىسقۇلوۆ جاھانشا دوسمۇحامەدوۆپەن باجا بولعان. ەگەر, زەرتتەي بەرسەك, زەردەلەي بەرسەك, حح عاسىر باسىندا ءومىر ءسۇرگەن قازاقتىڭ وزىق ويلى ازاماتتارىنىڭ باسىن قوساتىن دەرەكتەر كوپ.
– ءوزىڭىز دە الاش ارىستارى توڭىرەگىندە قالام تەربەپ ءجۇرسىز گوي؟
الاش ارىستارى دەيتىن الىپتار توبىنان وسى ن.تورەقۇلوۆتان باسقا سۇلتانبەك قوجانوۆ, سىدىقبەك ساپاربەكوۆ سەكىلدى ايتۋلى قايراتكەرلەر ءومىرىن دە تۇبەگەيلى زەرتتەپ-زەردەلەگەن ەكەنمىن. تاريحي زەرتتەۋمەن قابات اڭگىمە, پەسالار دا قالامىما ىلىكتى. ايتالىق, ءنازىر تۋرالى پەسام «سانا دەرتى» دەپ اتالادى, ول تۇركىستان دراما تەاترىندا 10 جىلدان بەرى ساحنالانۋدا. س.قوجانوۆ تۋرالى «ستالينمەن بەتپە-بەت» دەگەن دراما جازدىم. ال, ايتۋلى قايراتكەر س.ساپاربەكوۆ پەن اقيىق اقىن س.سەيفۋللين اراسىنداعى پىكىر تالاسىنا قۇرىلعان پەسامدى قاراعاندى تەاترىندا 2015 جىلى قاڭتار ايىندا قويدى.
جالپى, الاش ارىستارى تاقىرىبىنا سوڭعى 20 جىل بويىنا بويلاپ ەنىپ, اۋەلى تاريحي وچەركتەر, ەسسەلەر, سودان سوڭ بارىپ كوركەم شىعارمالار جازۋعا وتىرعانىمدى ايتا كەتۋگە بولادى. بۇل سالا – وتە جاۋاپتى, وتە كۇردەلى تاقىرىپ. وعان ءاتۇستى, دايىندىقسىز, اياق استىنان بارا سالۋعا بولمايدى. كەيىنگى جاس بۋىن سول جاعىن ەستە ۇستاسا دەيمىن.
- ءسىزدىڭ قازاقتان شىققان العاشقى ديپلومات ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ تاعدىرىنا بەي-جاي قاراي المايتىنىڭىزدى ءبىلەمىن. ول تۋرالى ەڭبەگىڭىزدى كەزىندە كوپشىلىك جىلى قابىلدادى. الداعى ۋاقىتتا نازىردەي ازاماتتىڭ تولىققاندى بەينەسى ءسىزدىڭ شىعارماڭىزدا ورىن الۋى مۇمكىن بە؟
– ونىڭىز راس, ءنازىر تورەقۇلوۆ سەكىلدى كوپ ءتىل ءبىلگەن, عالىم-جۋرناليست, جان-جاقتى ءبىلىمدى الاش ارىسىنىڭ ماعىنالى عۇمىرى مەنىڭ شىعارماشىلىعىمنىڭ ءبىر قىرىنا اينالعالى قاشان. مەن بۇل قايراتكەردىڭ ءومىرىن, قىزمەتىن شامام جەتكەنشە جان-جاقتى زەردەلەدىم, زەرتتەۋلەر, باسقا دا كوركەم شىعارمالار جازدىم. العاشقى ەڭبەگىم 1996 جىلى جەكە كىتاپ بولىپ باسىلعان-دى. ول تۋرالى كەيىنگى كەزدە جاڭا, سونى دەرەكتەر دە جارىق كورىپ جاتىر. سوندىقتان بۇل تاقىرىپقا الداعى ۋاقىتتا دا تالاي رەت قالام تارتارمىن دەپ ويلايمىن...
– «مۇڭمەن الىسقان ادام» اتتى پەساڭىزدىڭ اعىلشىن ءتىلىندەگى نۇسقاسىمەن تانىسا وتىرىپ, الداعى ۋاقىتتا جازىلاتىن ۇلكەن شىعارمانىڭ دايىندىعى ءتارىزدى اسەردە بولدىم. تاقىرىپتى كولەمدى كوركەم شىعارما دەڭگەيىندە جالعاستىرۋ ويىڭىزدا بار ما؟
– «دايىندىقپەن كەلگەنىڭىز بايقالادى» دەپ ءوزىڭ ايتىپ وتىرعانداي, وسىنداي ۇلت باسىنا ءتۇسكەن اۋىر ءحالدى ەلدەگى ۇلكەن قاريالاردان, قاسىرەتتى جىلداردى باسىنان كەشكەن ادامداردىڭ اۋزىنان بالا كۇنىمنەن ەستىپ-بىلگەن ەدىم. ەل باسىنا كۇن تۋىپ, ەر ەتىگىمەن سۋ كەشكەن قۋعىن-سۇرگىن زاماندا كىم قايدا بوسىپ جان ساقتامادى؟ بۇل ءوزى, ماڭىز بەرىپ قاراساق, وتە اۋىر تراگەديا. ۇلتتىڭ تراگەدياسى! ءوز ەلىنەن, ءوز جەرىنەن پانا تابا الماي, جات جۇرتقا جامىراي كوشۋ ءھام ول جاقتا ادام توزگىسىز اۋىر جاعدايدا تىرشىلىك كەشۋ – تراگەديا ەمەي نەمەنە. ءبىز بۇل تاقىرىپتى, اشىعىن ايتۋ كەرەك, ءالى ءوز دەڭگەيىندە جازىپ, جان-جاقتى كورسەتە الماي كەلەمىز. ءبىرلى-جارىم قالام تارتقاندار بولعانىمەن, وسى وقيعانىڭ اق-قاراسى ءالى تولىق اشىلعان جوق, ۇلتتى اسا اۋىر حالگە دۋشار ەتكەن سول «ۇدەرە كوشۋ» ءالى دە تالاي كوركەم تۋىندىلارعا نەگىز بولادى دەپ ويلايمىز.
ءوزىمدى دە بالاڭ جىگىت كەزدەن ويلاندىرىپ-تولعاندىرعان, ويعا دامىل بەرمەگەن وسى تاقىرىپ بولاتىن. «وسىنى جەرىنە جەتكىزە جازسام-اۋ» دەگەن قيالدان ءبىر ءسات تە اجىراپ كورگەن ەمەسپىن. سودان دا بولار, حالىقتىڭ وسىناۋ مۇڭ-نالاسىن كورسەتۋ ءۇشىن درامادان بۇرىن, اۋەلى پروزالىق شىعارماعا بارىپ, وقىرمانعا وي سالار دۇنيەلەر جازباققا بەكىندىم. اتالعان پروبلەما «كۇلكى مەن كوز جاسى» دەپ اتالاتىن رومان-ديولوگيامدا جان-جاقتى كوتەرىلەدى. بىراق سول شىعارمامدى, ءىشىم سەزەدى, كوپتەگەن ارىپتەستەرىم كوڭىل قويىپ وقىمادى-اۋ دەيمىن. قىسقاسى دايارلانۋ كەزەڭى ۇزاققا سوزىلدى. ءوزىڭ ايتىپ وتىرعان «مۇڭمەن الىسقان ادام» (ەكىنشى اتى «شەتەلدە قارتايعان قازاق») دراماسىنىڭ كورەرمەننىڭ كادىمگىدەي كوڭىلىنەن شىعىپ جاتۋى, جان-جۇرەگىن تەبىرەنتۋى ءبالكىم, سودان شىعار. سوسىن دا جوعارىداعىداي باعا بەرىلىپ جاتقان شىعار دەپ شامالايمىن.
– سپەكتاكلدەن سوڭ «بۇل قويىلىمنىڭ الداعى ۋاقىتتا استاناداعى بارشا شەتەلدىك ەلشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن ساحنالانعانىن قالايمىز, ونى بولاشاقتا شەتەلدەرگە ۇيالماي الىپ بارۋعا بولاتىنىن دا بايقادىق» دەگەن پىكىرلەر ايتىلدى ەمەس پە؟
– الدىمەن ايتارىمىز – بۇل ءوزى بۇگىنگى زامانامىزعا ساي, بۇرىن-سوڭدى قازاق مادەني ومىرىندە بولماعان تىڭ جاڭالىق دەۋگە كەلەدى. اتالعان شىعارمانىڭ اعىلشىن تىلىندە ساحنالانۋى بارىمىزگە دە تاڭسىق دۇنيە. ارينە, وتكەندە عانا ۇلكەن دراماتۋرگ دۋلات يسابەكوۆ اعامىزدىڭ تاماشا تۋىندىسىن شەتەلدىك ونەرپازداردىڭ ساحنالاۋىمەن استانالىقتار اعىلشىن تىلىندە تاماشالادى. بۇل دا ونەردەگى ءبىر بەتبۇرىس. ال, مەنىڭ شىعارمامدى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ونەرپاز جاستارى قالاپ الىپ, شەتەل تىلىنە اۋدارىپ, سودان سوڭ وزدەرى ساحنالاپ, (رەجيسسەرى جاس تالانت – جامبىل تىلەپوۆ) رولدەردە وزدەرى ويناپ, كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندى. ياعني, قازاق پەساسىن قازاق ونەرپازدارى ءوز كۇشىمەن ساحناعا شىعارىپ وتىر.
راس, ونى شەتەلگە شىعارۋ, سونداعى كورەرمەندەرگە اپارىپ كورسەتۋ تۋرالى پىكىرلەر مەرزىمدىك ءباسپاسوز بەتتەرىندە قايتا-قايتا ايتىلدى. الايدا, ول مەنىڭ عانا قولىمنان كەلە مە؟ بۇل, ارينە, الدىمەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ەنشىسىندەگى ماسەلە. ول تاراپتان دا ىقىلاس بار سياقتى, ال ەندى ونىڭ ءارى قاراي ءورىس الۋىن ۋاقىت كورسەتەدى.
– قازىرگى دراماتۋرگيادا جاڭا زاماننىڭ لەبىن سەزۋ تىم قيىن. اكەمتەاتردا قويىلىپ كەلە جاتقان سپەكتاكلدەردىڭ الدى 50 جىل, سوڭى 10 جىلدان اسىپ كەتىپتى.
– زاماناۋي تاقىرىپتى تالاي جازۋشىلارىمىز بەن دراماتۋرگتەرىمىز ءبىر كىسىدەي كوتەرىپ-اق ءجۇر. بىراق ولاردىڭ تەاترلارداعى عۇمىرى ۇزاققا بارماي, ۋاقىتشا عانا كورىنىس تاۋىپ جاتۋى ابدەن مۇمكىن. بىزدىڭشە, ساحنادان تەز ءتۇسىپ قالۋىنىڭ باستى سەبەبى – درامانىڭ سولعىندىعى, تارتىستىڭ ازدىعى, وبرازداردىڭ دارالانباۋى. بۇل, اسىرەسە, اياق استىنان جارق ەتە قالعان «توسىن» دراماتۋرگتەرگە ءتان نارسە. باسقا اۆتورلاردى سىناپ-مىنەپ جاتپاي-اق, ءوز باسىمنان عانا ايتسام, بۇگىنگى زامان جايلى الدەنەشە تۋىندىلارىم جارىق كوردى, وبلىستىق تەاترلاردا سان رەت ساحنالاندى دا. مىسالى, «بايتەرەك باسىنداعى كەزدەسۋ», «ءتىرى جان», «اي استىنداعى التىن شاھار» جانە باسقالارىن ايتا الام. بۇلاردىڭ تاقىرىپتىق تۇرعىدا بۇگىنگى زامان ماسەلەلەرىن قوزعايتىن, كورەرمەنگە وي سالاتىن تۋىندىلار ەكەنى انىق, ال ەندى كوركەمدىك دەڭگەيىن ءالى دە كورەرمەندەر باعالاي جاتار.
- ءسىز «ونەر مەن مادەنيەتكە دەگەن سالقىندىق وزىمىزدەن باستاۋ الىپ جاتىر» دەدىڭىز دۋلات يسابەكوۆكە جازعان حاتىڭىزدا. بۇل سالقىندىقتىڭ توڭى ءجىبيتىن سىڭاي بار ما؟
– جالپى, قازىرگى كەزدە دراماتۋرگيانىڭ ءداۋىرى تۋدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى, پەسانى ساحنالاۋعا كينو تۇسىرۋگە كەتەتىن ۋاقىتتىڭ ۇشتەن ءبىرى دە جەتىپ جاتىر. سونىمەن بىرگە, سپەكتاكل بارى-جوعى 1-2 ساعات ىشىندە كول-كوسىر ءومىر شىندىعىن الدىڭىزعا توسا الادى. بۇل دەگەن ادام جانىن تازارتۋعا, سەزىمدى وياتۋعا ءھام جاس ۇرپاقتى ىزگى ويلارعا تاربيەلەۋگە دەگەن ەڭ توتە جول ەمەس پە! قالامگەر د.يسابەكوۆكە ارنايى حات جولداۋىمىزعا دا وسىنداي ويلار الدىمەن سەبەپ بولعان-دى. ءوز سالامىزعا ءوزىمىز سالقىن, تىم سەلقوس ەكەنىمىزدى اشىق ايتقانىمىز دا راس.اشىعىن ايتقاندا, بىزدە ءالى دە بۇل باعىتتا اتقارىلار ءىس, جۇزەگە اسۋعا ءتيىس شارالار شاش ەتەكتەن. شەبەرلىك تۋراسىندا ايتار بولساق – وسى كۇنى رومانيست «ءالسىز اۋەزوۆتەر» مەن اڭگىمە جازعىش «مەنمەن مايليندەر» كوبەيىپ بارادى. دراما سالاسىندا «قاساڭ قالتايلار» قاپتادى.
– ءسىز ءبىر جاعىنان مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەن ادامسىز...
– ءيا, قالاعان ۋاقىتىڭدا جازۋ-سىزۋعا وتىرا قالۋعا مۇمكىندىك جوق. دەمالىستى پايدالانىپ, قولعا قالام الىپ, ويداعى ءدۇنيەلەردى قاعازعا تۇسىرۋگە تىرىسامىن. جازىلىپ جاتقان ءبىردى-ەكىلى كوركەم دۇنيەلەرىم بار.
سوڭعى جاڭالىعىم ەكەۋ: ءبىرىنشىسى – وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «جىلدىڭ ەڭ ۇزدىك دراماتۋرگى» دەگەن ماراپاتقا يە بولدىم, ەكىنشىسى – 60 جاسقا تولۋىما وراي مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ارنايى تاپسىرىسپەن ءۇش تومدىق «تار دۇنيە» دەگەن رومان-تريلوگيامدى («كۇلكى مەن كوز جاسى», «ويانعان ۇرپاق» جانە «ۇمىتىلعان ۇرپاق») باسىپ شىعاردى. سوڭعى 25 جىلدىق ەڭبەگىم بۇل.
قازىر كولەمى وتە قىسقا رومانداردان (الەمدەگى قازىرگى ءۇردىس) جانە اڭگىمەلەردەن تۇراتىن «قورعانسىزدىڭ ءتۇنى » اتتى جاڭا جيناق ازىرلەۋ ۇستىندەمىن. كەلەر جىلى باسپاعا ۇسىنامىن.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ساباەۆا,
جۋرناليست