ەرتە جۇكتىلىك ەتەك الىپ تۇر

سوڭعى جىلدارى كامەلەتكە تولماي جاتىپ انا اتانۋشىلار قاتارىنىڭ ارتۋى «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم» سىندى كوزقاراستىڭ بۇل ماسەلەدە ازدىق ەتەتىنىن اڭعارتىپ وتىر. بۇل – قىزى بار ءۇيدىڭ عانا ەمەس, بۇگىندە بۇكىل قوعام ءۇشىن وزەكتى ماسەلە. نارەستەلەرىن قوقىس جاشىگىنە, نە كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ كىرەبەرىسىنە تاستاپ كەتكەندەر تۋرالى حابارلاردىڭ جيىلەۋى دە جاس ۇرپاق پەن اعا بۋىننىڭ اراسىنداعى باۋىرمالدىلىققا, مەيىرىمگە نەگىزدەلگەن قاتىناستىڭ سالقىنداپ بارا جاتقانىن بىلدىرەدى. ەرتە جۇكتىلىكتىڭ ەتەك الۋىنا كىمدى كىنالايمىز؟ كوشە كەزگەن قىزدى ما, ۇل-قىزىمەن دوس-قۇربىسىنداي سىرلاسۋعا ساعات بولمەيتىن اتا-انانى ما, الدە ورتانى ما؟! بالكىم, دانا اباي ايتقانداي, «ادام بالاسىن زامان وسىرەدى, كىمدە-كىم جا- مان بولسا, ونىڭ زامانداسىنىڭ ءبارى «ۆينوۆات» بولار؟ ءيا, «ادام بالاسىن زامان وسىرەدى», ايتپەسە كەشەگىنىڭ بايانى مەن «جىرى» تاۋسىلماعان بۇگىنگى باياندى سالىستىرۋعا بولماس... دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, سوڭعى 5 جىلدا جاسوسپىرىمدەر اراسىندا 33 مىڭنان استام جۇكتىلىك فاكتىسى تىركەلگەن. وعان قوسا, 15 پەن 18 جاس ارالىعىنداعى قىزداردىڭ اراسىندا 10 مىڭعا جۋىق تۇسىك جاسالعان. پايىزدىق كورسەتكىش بويىنشا بۇل دەرەكتەر باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ وسىعان ۇقساس كورسەتكىشتەرىنەن ەكى-ءۇش ەسە ارتىق ەكەن. ەل جاستارىنىڭ 10 پايىزعا جۋىعى 15 جاسقا دەيiن, ال 50 پايىزعا جۋىعى 19 جاسقا دەيiن جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسiپ ۇلگەرىپتى. ال وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا وتكەن جىلى ەرتە جۇكتىلىك بويىنشا ەسەپكە الىنعان 286 بويجەتكەننىڭ 280-i بوسانعان. التاۋى جاساندى تۇسىك جاساتىپتى. ەرتە جۇكتى بولعانداردىڭ 7-ەۋىنىڭ جاسى 15-تە بولسا, 59-ى 16 جاستاعىلار. مۇنىڭ ءبارى تەك رەسمي دەرەكتەر. وي سالارلىق دەرەكتەردىڭ ورىن الۋىنىڭ سەبەپ-سالدارى ايتىلىپ تا كەلەدى. جاستىقتىڭ ءدامىن تاتپاي جاتىپ, زارىن تارتاتىن قىزداردىڭ كوبەيىپ, ارۋلارىمىز ساناسىزدىقتىڭ سالدارىنان سان سوعىپ قالىپ جاتقانى تالقىعا ءتۇسىپ تە, دابىل قاعىلىپ تا جاتىر. ءبىر كەزدەرى قازاق قىزدارىنىڭ نامىسىن ەرلەرىمىز نايزامەن قورعاسا, بۇگىندە كەيبىر ارۋلارىمىزدىڭ ارى اياق استىندا ەكەنىن ەسكەرتۋشىلەر دە از ەمەس. ىلگەرىدە بالالارىنىڭ «كوك جاشىككە» كوپ «اربالىپ» وتىراتىنىن اڭعارعان ءبىر اعامىزدىڭ تەلەديدارىن تەرەزەدەن لاقتىرىپ جىبەرگەنىن ەستىگەن ەدىك. باتىستان شەكتەۋسىز كەلگەن زورلىق-زومبىلىققا تولى, بالانىڭ ساناسىن ۋلايتىن جات يدەولوگياعا قارسىلىعىن اعامىز وسىلاي بىلدىرگەن عوي. بايلانىستىڭ زاماناۋي تۇرلەرى قارقىندى دامىعان قازىرگى ۋاقىتتا تەلەديداردان «قۇتىلىپ» ورتادان وقشاۋلانۋ مۇمكىن ەمەس. ەندەشە, بۇل ماسەلەدە كۇرەستىڭ ەڭ ءتيىمدىسى تال بەسىكتەن باستاپ بەرىلەر تاربيەگە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى ءمالىم. قىزداردىڭ باليعاتقا جەتپەي جۇك­تى­لىككە بوي الدىرۋىن الەم گينەكولوگتارى ولاردىڭ فيزيولوگيالىق جەتىلۋى ەر بالالارعا قاراعاندا ەرتە كەلەتىنىمەن دە بايلانىستىرادى. «جىنىستىق جەتىلۋ كەزىندە ورەسكەل قاتەلىككە بوي الدىرادى. سەبەبى, سول ۋاقىتتا پسيحولوگيالىق, الەۋمەتتىك وزگەرىستەرگە ۇشىرايدى. قىز بالانىڭ جىنىستىق جەتىلۋى 18 جاسقا دەيىن تولىق قالىپتاسادى. سوندىقتان كوبىنە سەزىمگە ەرىك بەرەدى», دەيدى ماماندار. سەزىمنىڭ جەتەگىندە كەتىپ, بار قادىر-قاسيەتىنەن ايرىلعان قىز ايا­عى­نىڭ اۋىرلاعانىن بىلگەن سوڭ پسي­حولوگيالىق زارداپ شەگەتىنى تاعى بار. ايتايىن دەسە, اناسىنان ارتىق اۋىز ءسوز ەستىگىسى كەلمەيدى. سەنگەن «سۇيگەنى» ءىزىن سۋىتقان. بار قيىندىقپەن جالعىز بەتپە-بەت قالعان ول وزىنشە شەشىم قابىلدايدى. تاعدىرىنا نالىپ, ءارتۇرلى قاتىگەزدىككە بارۋى دا ابدەن مۇمكىن. جەرگىلىكتى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەرتە جۇكتىلىك اۋىلدى جەردە كوپ كەزدەسە باستاۋى الاڭداۋشىلىق تۋعىزۋدا. ءتىپتى, 16-17 جاسىندا ەكىنشى رەت جۇكتى بولىپ جۇرگەن قىزدار بار. باسىم بولىگىندە جۇكتىلىك ءساتتى وتكەنىمەن, ۋاقىتىنان بۇرىن بوساناتىندار كوپ ەكەن. جاساندى تۇسىك (ابورت) جاساتاتىندار بارشىلىق, بىراق وبلىستا جەكەمەنشىك ەمحانالار كوپ بولعاندىقتان جانە ءدارىحانالاردا ارنايى دارىلەر ەمىن-ەركىن ساتىلاتىندىقتان ولاردىڭ سانى بويىنشا ناقتى ستاتيستيكا جوق. دەگەنمەن, شىمكەنت قالاسىندا جىلىنا 14-16 جاس ارالىعىنداعى 500-دەي بويجەتكەن تۇسiك جاساتادى ەكەن دەگەن رەسمي ەمەس دەرەك بار. وسى ارادا ايتا كەتەلىك, قازاعى قالىڭ, سالت-ءداستۇردى ساقتاۋىمەن دە ەرەكشەلەنەتىن وڭتۇستىكتە نەگىزگى ۇلتتان بولەك جۇزدەن استام دياسپورا وكىلدەرى تۇرادى. بۇل, ارينە قوعامنىڭ ۇرپاق تاربيەسىندەگى جاۋ­اپكەرشىلىگىن جەڭىلدەتپەيتىن دەرەك. سونداي-اق, بالادان ارىلۋدىڭ امالىن جاساپ ءتاۋiپ, بالگەر جاعالايتىندار از ەمەس. وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ايگۇل ساپارعاليەۆانىڭ ايتۋىنشا, ءجاسوسپىرىم قىزدار اراسىندا سەكسۋالدىق زورلىقتى جاسىرۋ وقيعالارىن انىقتاۋ ءۇشىن ءانونيمدى ساۋالناما جۇرگىزىلىپتى. «مەكتەپتەردە بالالاردىڭ جىنىستىق تاربيە جونىندەگى ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋ ماقساتىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى, سەمينارلار وتكىزىلىپ تۇرادى. ەرىكتى جاعدايدا ەرتە جىنىستىق قاتىناستى انىقتاۋ ءۇشىن مەكتەپتەردە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, سەنىم تەلەفونى ارقىلى تەگىن قۇپيا كەڭەس بەرىلەدى», دەيدى ايگۇل ساپارعاليەۆا. فيزيولوگيالىق جاعىنان جەتىل­گە­نىمەن, سانا-سەزىمى ءالى بالا, جۇكتى بو­لىپ قالعان قىزدىڭ ءوزى تەك سوڭعى مەر­زىمىندە عانا دارىگەر كومەگىنە ءجۇ­گى­نەدى ەكەن. اشىق ايتۋدان ۇيالادى. ماماندار جاستاردىڭ ەرتە جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسۋىنىڭ الدىن الۋ, كەزدەيسوق جۇكتىلىكتەن ساقتانۋ شارالارىن ۇيرەتۋ كەرەكتىگىن, وڭتۇستىكتە بۇل جاعى كەمشىن ەكەنىن ايتۋدا. بۇگىندە شىمكەنت قالاسىنداعى انالار ۇيiندە تاربيەلەنiپ جاتقان «كوكەك قىزداردىڭ» كوپشiلiگi ءساتسiز وتباسىلاردان شىققانى, اتا-انالارى كۇنكورiس قامىمەن قىزدارىنىڭ تاربيەسiمەن اينالىسۋعا مۇرشالارى بولماعانى انىقتالىپ وتىر. ياعني, «سانالىعا ايتقان ءسوز – قولعا ۇستاتقان قامشىداي» دەمەكشى, كۇيبەڭ تىرلىك ۇرپاعىنان «الىستاتقان» اتا-انا مەن بالا اراسىندا بۇل تاقىرىپتا اڭگىمە ايتىلماۋى ۇرپاق تاربيەسىندەگى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ازدىعىن اڭعارتادى. وسى ورايدا, «ماحاببات, قىزىق مول جىلداردىڭ» اۆتورى, جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ «پاك بولۋ ءۇشىن ساق بولىڭدار...» دەپ ەسكەرتە كەلە, قازاق قىزدارىنا قالدىرعان وسيەتى ويعا ورالادى. «قازىر سەندەردىڭ جىگىتتەردەن كوز المايتىن, جىگىت جاققا كوپ قارايتىن شاقتارىڭ عوي بۇل كەز. قاراعاندا ولاردىڭ سىر سيقىنا, كيگەن كيىمىنە, رەستوراندا قالتالارىنان شىتىرلاتىپ شىعارعان اقشالارىنا قاراماڭدار, قاراقتارىم. ءوڭدى قىزدىڭ ءبارى ءجوندى قىز بولا بەرمەيتىنى سياقتى, جىلتىراعاننىڭ, جىمىڭداعاننىڭ, جىلپىلداعاننىڭ ءبارى بىردەي جاقسى جىگىت بولا بەرمەيدى. جامان جىگىت بولعانىمەن, جاقسى جار بولا بەرمەيدى. سوندىقتان جىگىتتەرگە قاراعاندا ولاردىڭ ىشكى دۇنيەسىنە ۇڭىلىڭدەر, ادامگەرشىلىك, ازاماتتىق ساپاسىنا كوز جۇگىرتىڭدەر… جىگىت تاڭداعاندا كوڭىلىڭنىڭ قوس قاناتى – اقىل مەن سەزىمدى تەڭ ۇستا. تەك سۇيگەن جانعا عانا قوسىلۋ قاجەت, قوسىلعان جىگىتىڭدى ءومىر بويى ءسۇيىپ وتەتىنىڭە كامىل سەنىمىڭ بولسىن. ءوزىمشىل, وركوكىرەك جىگىتتەردىڭ وكىنىشكە ۇرىندىراتىنىن ۇمىتپاڭدار. جامان جولداستان جالعىزدىق جاقسى», دەپتى وسيەتىندە جازۋشى. عالىمجان ەلشىباي, «ەگەمەن قازاقستان» وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى