ەتنوستىڭ دارالىق سيپاتىن ايقىندايتىن نەگىزگى فاكتور ونىڭ مادەنيەتى ەكەنى عىلىمدا نەشە مارتە دالەلدەنگەن. ال مادەنيەت بولسا, ءوز تاراپىنان سول حالىقتىڭ عاسىرلاردان ەكشەلىپ كەلگەن جاۋھارلارىن عانا بويىنا قابىلدايتىن فەنومەن. بۇگىنگى عىلىمنىڭ وزەكتى ءماسەلەسى – اكسيدەنتسيالىق قاۋىزدان, سۋبستانتسيالىق ءداندى اجىراتا ءبىلىپ, قازاقتىڭ اسىل ءمادەنيەتىن ەگەمەندى ەل جاعدايىندا بارلىق قازاقستاندىقتاردى ۇيىستىراتىن مايەك رەتىندە ولاردىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ بولىپ وتىر. ياعني, قازاق ءمادەنيەتىنىڭ مەملەكەتتىلىك ستاتۋسىن ىزگىلىكپەن ناسيحاتتاۋ. قازاق ەلىنىڭ مادەنيەتىن وسى كونتەكستە زەرتتەۋدىڭ مەتودولوگياسىن ىزدەستىرۋ ارقاشان اسا جاۋاپتى پروبلەما رەتىندە ساقتالىپ وتىرارى حاق.
وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ەلدىك سانا ەركىن ەنگەننەن باستاپ ەلدە عىلىم مەن مادەنيەت سالاسى ىزدەنىستەر جولىنا قادام باستى. سونداي ىزدەنىستەردىڭ ىرگەلىسى – «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى» بولدى. تمد ەلدەرىندە وسىنداي ۇلتتىق تانىمداعى ەنتسيكلوپەديانى باستاعان ەكى ەلدىڭ ءبىرى – قازاقستان بولسا, ەكىنشىسى – ۋكراينا ەدى. «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى» 1998-2007 جىلدار ارالىعىندا, ياعني ون جىلدا 10 تومى تولىق جارىق كوردى. ءبۇگىندە «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى مادەنيەت قۇندىلىعى رەتىندە ەل تاريحىنا ەندى.
وسىدان ون جىل بۇرىن ءشاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان الاشتانۋ جانە شاكارىمتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى اشىلىپ, سوعان باسشىلىق جاساۋعا شاقىرىلدىم. وزىمە ءۇلكەن سەنىم ارتىلىپ وتىرعانىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن سەزىندىم. ورتالىقتىڭ قازىرگى زامانعى بىلىمگە نەگىزدەلگەن اۋقىمدى باعدارلاماسى ايقىندالىپ, ونىڭ عىلىمي كونتسەپتسياسى دايىندالدى. شاكارىمتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جۇيەلى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى وتاندىق مادەنيەتتىڭ قۇندىلىعى رەتىندە قابىلدانىپ وتىر. ورتالىقتىڭ جەتى جىل بويى جۇيەلى تۇردە زەرتتەپ, دايىنداعان ىرگەلى ەڭبەگى – «ءشاكارىم» تۇلعالىق ەنتسيكلوپەدياسى – قازاق مادەنيەتىندەگى فەنومەندىك قۇبىلىس, رۋحاني قۇندىلىق سانالادى. بۇل دانىشپان ءشاكارىمنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا شىن ماعىناسىنداعى سىي بولدى. مەرزىمدى باسپاسوزدە ەلىمىزدىڭ رۋحاني ءومىرىندەگى ەلەۋلى جاڭالىق رەتىندە اتالىپ ءوتتى. ەنتسيكلوپەدياعا شاكارىم الەمىنە قاتىسى بار 2000-عا جۋىق عىلىمي ماقالا ەنگەن, جۇزگە جۋىق وتاندىق عالىمدار اتسالىسقان. «شاكارىم» تۇلعالىق ەنتسيكلوپەدياسىنا ەنگەن تانىمدىق ۇعىمدار قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمدىق بايلىعىنىڭ ءمانىن اشىپ وتىرعانىن وتاندىق عالىمدار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى اتاپ كورسەتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «شاكارىم» تۇلعالىق ەنتسيكلوپەدياسىنا ۇلكەن ەڭبەك دەپ ءوز باعاسىن بەردى. بۇل – شاكارىم مۇراسىنىڭ قازاق مادەنيەتىنىڭ التىن قورىنا ەنتسيكلوپەديالىق ماسشتابتا ەنگەنىنىڭ, كوپ جىلدار اتاۋسىز قالعان اسىل ەسىمنىڭ ابىرويلى ورنىنا سۋبستانتسيالىق قۇندىلىق رەتىندە كەلگەنىنىڭ كورىنىسى. قازىرگى تاڭدا «ءشاكارىم» تۇلعالىق ەنتسيكلوپەدياسىنا كورشى حالىقتاردىڭ ءمادەنيەت وكىلدەرى تاراپىنان قىزىعۋشىلىق بار. قىتاي جانە ورىس تىلدەرىنە اۋدارىلۋى ماسەلەسى توڭىرەگىندە كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە. ەتنوسارالىق ءمادەنيەتتەر بايلانىسىندا سۋبستانتسيالىق قۇندىلىقتار الدىڭعى قاتارعا شىعاتىنىنىڭ بىردەن-ءبىر كورىنىسى وسى بولسا كەرەك.
شاكارىمتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عىلىم سالاسىنداعى ءىرى جەتىستىگى – شاكارىمتانۋدىڭ ارنالى عىلىم سالاسى رەتىندە قالىپتاسۋىندا جەتەكشى ءرول اتقارۋى دەر ەدىك. بۇعان ناقتىلى دالەل, وسى ورتالىقتا دايىندالعان ۇجىمدىق «ءشاكارىمتانۋ ماسەلەلەرى» سەريالىق عىلىمي جيناعى. شاكارىمتانۋ ماسەلەسىنە ارنالعان ءجۇز ەلۋدەي ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەر بۇگىندە جارىق كورگەن عىلىمي سەريانىڭ 6 تومىندا جيناقتالعان. سەريالىق عىلىمي جيناقتىڭ عىلىم سالالارىن قامتۋ اياسى دا اسا اۋقىمدى. ءماسەلەن, سەريالىق عىلىمي جيناقتىڭ جارىق كورگەن تومدارىندا ءشاكارىم مۇراسى جان-جاقتى قامتىلعان. فيلولوگيا, فيلوسوفيا, تاريح, ءمادەنيەتتانۋ, ونەرتانۋ, ءدىنتانۋ, مۋزىكا, ت.ب. سالالاردا شاكارىم مۇراسىن زەرتتەپ ءجۇرگەن عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى وسى سەريالىق جيناققا ەنگەن. بۇل جيناقتىڭ عىلىمي قۇندىلىعى سوندا, بارلىق عىلىم سالاسىنداعى شاكارىم مۇراسىن زەرتتەۋشىلەر ءبىر كونتەكست اياسىندا باۋىرداي بولىپ بىرىگۋگە ءمۇمكىندىك الدى. وتاندىق عىلىمداعى جەكە تۇلعاعا ارنالعان تۇڭعىش سەريالىق عىلىمي جيناق جاڭا مەتودولوگيالىق ىزدەنىستىڭ جەمىسى. بۇل عىلىمي سەريا بولاشاقتا جالعاسىن تابا بەرمەك.
الاشتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى دا ون جىلعا جوسپارلانعان عىلىمي كونتسەپتسيا اياسىندا ەڭبەك ەتۋدە. عىلىمي كونتسەپتسيادا ونجىلدىق جوسپار كەزدەيسوق الىنىپ وتىرعان جوق. ول الاش قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ورايلاستىرىلعان دەسەك, سەمەي قالاسىنىڭ حح عاسىردىڭ باسىندا الاش قالاسى اتانىپ, الاشوردا ۇكىمەتى تۋ تىگىپ حالىق تاعدىرىنا قاتىستى ۇلكەن-ۇلكەن حاراكەتتەر باستاۋ العان شاھار ەكەنىن بارىمىزدە بىلەمىز. تاريحي تانىم دەگەن ۇعىم بار, ءبىز الاش الىپتارىنا جۇيەلى تۇردە قۇرمەت كورسەتىپ, جالپى قازاقستاندىقتار الدىندا ناسيحاتتاپ وتىرعانىمىز ابزال. سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى مەيىر ەسكەندىروۆتىڭ باستاماسىمەن وسى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ الدىنا ءاليحان بوكەيحانعا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. سونىڭ اشىلۋىنا سوناۋ ەۋروپادان حاسەن ورالتاي كەلىپ قاتىستى. بيىل ومىردەن وزعان (جانى ءجانناتتا بولسىن) سول اعامىزدان كەيىننەن حات العان ەدىك, وندا ول كىسى بىلاي دەپتى: «قادىرلى شاڭباي, وسى بيىل قاراشانىڭ باسىندا الاش قالاسىنان (وزدەرىڭىزدەن) الماتىعا ورالىپ, اكەمنىڭ 100 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ, تۇركيا-گەرمانياعا قايتار كەزىمدە, قازاقستان تەلەديدارىنىڭ «قولتاڭبا» دەگەن باعدارلاماسى «...بۇل جولى قازاقستاننان قانداي ءبىر اسەر ولجامەن قايتىپ باراسىز؟» دەپ سۇرادى. مەن دەرەۋ الاش قالاسىندا الەكەڭنىڭ ەسكەرتكىشىن اشقاندا قيىپ العان كوك لەنتانى جانقالتامنان شىعارىپ, «بۇل جولى جانە بۇدان بۇرىن قازاقستانعا كەلگەن ساپارلارىمنىڭ ءبارىندەگى ەڭ ارداقتى ولجام مىناۋ», دەپ الاش قالاسىندا اشىلعان ەسكەرتكىش تۋرالى ايتتىم. راسىندا, الەكەڭنىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋىن كورۋ, ونىڭ لەنتاسىن قيۋ مەن ءۇشىن ومىرىمدەگى ەڭ ۇلكەن قۋانىشتى وقيعا بولدى. سول ءساتتى سوناۋ جىلدار شەت ەلدەردە قازاق دەپ, الاش دەپ زارلاپ جۇرگەندە ومىردە كورەمىز دەپ ويلاماعان ەدىك. بۇل ءۇشىن الاش قالاسىنداعى بارلىق الاششىلارعا, قيىر شەت ەلدەردەن العىسىمدى قايتالاپ ۇسىنامىن. الاش قالاسىندا مەن ديدارلاسقان بارلىق ماقساتتاس ناعىز الاششىلارعا ءسىز ارقىلى دۇعاي سالەم ۇسىنامىن, كەلە جاتقان جاڭا جىل ءيىسى قازاق بالاسىنا قايىرلى جىل بولسىن». تۋىستىق سالەمدەمەمەن, حاسەن ورالتاي. 28.12.2008. گەرمانيا. بەرلين.». بىزدەر ءۇشىن, الاش قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءۇلكەن ەكەنىن وسى حاتتىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا الاشتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ءوزىنىڭ عىلىمي كونتسەپتسياسى اياسىندا ەڭبەك ەتۋدە. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «تاريح تولقىنىندا» اتتى ەڭبەگىنىڭ ءبىر تاراۋى «الاش مۇراسى جانە وسى زامان» دەپ اتالادى. وسى ەڭبەكتە الاش قايراتكەرلەرى تۋرالى اۆتور: «ولار ءوز قىزمەتىنىڭ باستى مۇراتى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق تولتۋمالىعىن ساقتاۋ, سونىمەن بىرگە ونىڭ تاريحي وتكەنىن قالپىنا كەلتىرىپ, ۇلتتىق ساناسىن شىڭداۋ دەپ ساناعان» دەپ اتاپ كورسەتتى. ەندەشە, ەلدىك سانا ورتالىقتىڭ باستى ۇستانىمى. ورتالىقتان قانداي دا ءبىر ەڭبەك جارىق كورمەسىن, ول – ەلدىگىمىزگە قىزمەت ەتۋى ءتيىس. بۇل جاي عانا قاناتتى ءسوز ەمەس, ساناتتى ءسوز. الاشتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ «كەشەگى الاش يدەياسى – بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان» دەگەن ۇستانىمى ەلباسىنىڭ جوعارىدا ايتقان ءماندى تۇجىرىمىنان باستاۋ الىپ وتىر. ەندى وسى ورتالىقتا دايىندالىپ جاتقان ەڭبەكتەردىڭ ەڭ ىرگەلىسى – «الاش» مادەني-تانىمدىق ەنتسيكلوپەدياسى بولماق. بۇل ەنتسيكلوپەديا الاش الىپتارىنىڭ ارمان-مۇراتىن جان-جاقتى اشىپ كورسەتۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار, «الاش قالاسىنىڭ كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن الاش الىپتارى ەڭبەكتەرى مەن شىعارمالارىنىڭ ءجۇز تومدىعى جوسپارلانعان. بيىل العاشقى ون تومى جارىق كورمەك. ون جىلعا ون تومنان جوسپارلانعان. اتاپ وتەتىن ماسەلە, الاشتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى سەمەيدە ورنالاسقانىمەن, وسى اتالعان جۇمىستارعا ەلىمىزدەگى بارلىق الاشتانۋشى عالىمدار تارتىلعان. ورتالىقتىڭ عىلىمي كونتسەپتسياسى اياسىندا ون تومدىق «الاشتانۋ ماسەلەلەرى» سەريالىق عىلىمي جيناعىن شىعارۋ كوزدەلگەن. العاشقى, ءبىرىنشى تومى بيىل جارىق كوردى. جىلدا ءداستۇرلى «الاش وقۋلارى» مەن «شاكارىم وقۋلارى» ءوتىپ تۇرادى. ياعني, عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا, دوڭگەلەك ۇستەل, ماگيسترانتتار مەن ستۋدەنتتەر زەرتتەۋى, تاعىسىن تاعىلار. ال, ناقتى اتايتىن بولساق, الاشتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنان ءبۇگىنگە دەيىن ون ەڭبەك جارىق كوردى. اسا ماڭىزدىسى رەتىندە «كۇنشىعىس الاشوردا» دەگەن اتپەن جارىققا شىققان قۇجاتتار جيناعىن ايتۋعا بولادى. بۇل الاشتانۋ عىلىمىنىڭ التىن قورىنا كىرگەن ەڭبەك بولدى. اتالعان جيناققا الاشوردانىڭ تۇپنەگىز قۇجاتتارى جيناقتالعان. سونداي-اق, «الاش قالاسى» قۇجاتتار جيناعى جارىق كوردى. سەمەيدىڭ سول جاعالاۋى ون جىل الاش قالاسى اتانعانى بەلگىلى. بۇل جيناقتاعى قۇجاتتار الاش الىپتارىنىڭ ەڭبەكتەرىنەن ناقتىلى حابار بەرەدى. وسى ورتالىقتاردى ۇيىمداستىرۋشى, ءشاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆتىڭ «الاش قالاسىنىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەگى جارىق كوردى.
الاش يدەياسى دەگەن ۇعىمنىڭ بار بولۋى مادەني فيلوسوفيالىق الاش تانىمىنىڭ قازاق ساناسىنداعى قاسيەتتى ۇعىم ەكەنىن كورسەتەدى. «الاش الاش بولعاندا...» دەپ باستالاتىن مىڭداعان مادەنيەت قۇندىلىقتارى سونىڭ ايعاعى. الاش – الەم قازاقتارىن تۇتاستاندىراتىن ۇلتتىق سانا نەگىزى. بەينەلەپ ايتساق, كونستيتۋتسيانى اتا زاڭ دەيمىز, سول سياقتى الاش ۇعىمى قازاق ءۇشىن اتا ۇعىم بولىپ قالا بەرمەك. الاش ماسەلەسىن دەرەكتانۋ اياسىندا عانا قاراستىرۋ تۇبىندە بىرەزۋلىككە اپارادى, الاشتانۋ عىلىمىن «ينۆەنتاريزاتسيالىق» دەڭگەيگە تۇسىرەدى. ال الاش يدەياسى ماسەلەسىنە كەلسەك, قانداي دا ءبىر يدەيا مايەكتەنەدى, مانگە يە بولادى. سوندىقتان تانىمدىق ىزدەنىستى تالاپ ەتەدى. شىندىعىندا, الاش تۇسىنىك دەڭگەيىندەگى ۇعىم ەمەس, تانىم دەڭگەيىندەگى ۇعىم. الاش تانىمى – تاريحي تانىم, الەۋمەتتىك تانىم, ساياسي تانىم بولىپ سالالانىپ قاراستىرىلا باستادى. وسى تانىمدار جۇيەسى مادەني فيلوسوفيالىق مەتاتانىمعا ءورىس اشىپ وتىر. الاش ۇعىمى قازاق تانىمىنداعى ەڭ قاسيەتتى مەتاۇعىم ەكەنىن ونىڭ ەتيمولوگياسى ايقىندايتىنىن, ەجەلگى تۇركى ءسوزى «باۋىرلاستار, قانداستار, تۋىستار» دەگەن ماعىنادا ەكەنى, «الاش» ءسوزى «قازاق» اتاۋىنىڭ بالاماسى رەتىندە ايتىلاتىنى كەڭ ناسيحاتتالۋى قاجەت. الاشتىڭ ۇرانعا اينالعان ءداۋىرلى كەزەڭى تاريحي سانادا ساقتالعان. ال ۇران دەگەنىمىز رۋحقا نەگىزدەلەدى. حاكىم ابايدىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ...» دەگەنى الاشتىق يدەياداعى ناعىز مۇسىلماننىڭ ءسوزى. الاشتىق تانىمنىڭ الەم قازاقتارىن رۋحاني تۇتاستىققا شاقىرۋداعى ءمانى زور. تۇپنەگىز قازاقستان جەتپىس جىلدىق ۇلتسىزداندىرۋ يدەولوگياسىنىڭ شىرماۋىندا بولعاندا شىعىس تۇركىستان, ءتۇركيا, ەۋروپا قازاقتارى الاش تانىمىنىڭ شىراقشىسىنا اينالدى. الاش تانىمىندا قانداستارىمىزدى تۇتاس قامتيتىن ءبىرتۇتاستىق بار دەيتىنىمىز سوندىقتان. وسى ءبىرتۇتاستىق تانىمدى بۇگىندە قازاق مادەني فيلوسوفيالىق مەتاتاعىلىمى كوتەرۋى قاجەت. ونىڭ بايىپتى مەتودولگيالىق عىلىمي كونتسەپتسياسىن جاڭا تانىمداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى ايقىنداۋى قاجەت.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان لەكتسياسىندا: «دانىشپان اقىن ءشاكارىم بابالارىڭ «قۇبىلعان الەم جارىسى. اقىلدى جاننىڭ تابىسى» دەپ بەكەر ايتپاعان. ەندەشە, جاستارعا جۇكتەلەتىن ءمىندەت تە ۇلكەن. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ دامۋ ساتىسى ماڭىزى ۇلكەن مەجەلى تۇستا تۇر. الدىمىزدا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى مەرەكەسى كەلە جاتىر. ءبىز قازىر بۇل مەجەگە ىرگەمىزدى نىعايتىپ, كۇش-قۋاتىمىزدى ارتتىرىپ, جەتىلگەن مەملەكەت رەتىندە كەلىپ تۇرمىز. الىستان ويلاماعان جاقىننان ۋايىم تابادى دەگەن بار. ءبىز بولاشاعىمىزدى بولجاپ وتىرعان ەلمىز. ەندى تەك ۇمتىلىس كەرەك, ەڭبەك پەن قابىلەت كەرەك, ەڭ باستىسى وتانعا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىمىز كەرەك» دەپ اتاپ كورسەتتى.
شىندىعىندا, الىسىمىزدى تەرەڭنەن ويلاماساق, جاقىننان ۋايىم تابارىمىز انىق. مىناۋ قۇبىلعان الەمنىڭ جارىسىندا اقىلدى جان, مادەنيەتى زور حالىق قانا الدىعا شىعارى حاق. سوندىقتان, وتاندىق رۋحاني عىلىم سالاسىنىڭ الەم مەن ادامزات الدىنداعى ەڭ باستى مىندەتى حالقىمىزدىڭ مادەنيەتىن زەرتتەۋ عانا ەمەس, ىزگىلىكپەن ناسيحاتتاۋى دەپ بىلەمىن.
تۇردىقۇل شاڭباي, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى الاشتانۋ جانە شاكارىمتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ ديرەكتورى.
سەمەي.