ەردىڭ ەلى, ەلدىڭ ەرى بار ەكەن! وعان 3 ءساۋىر كۇنى وتكەن پرەزيدەنتتىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىنىڭ قورىتىندىسى ايعاق. نۇرسۇلتان نازارباەۆ الدىن الا ەسەپتەۋلەرگە قاراعاندا, 95,5 پايىز داۋىس الدى. ۇلكەن جەڭىس. بىراق سول جەڭىستىڭ ار جاعىندا نە تۇر؟ ءارينە, ەلباسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ قىزمەتىنىڭ ابىرويلى جولى جاتىر.
ءبىر قاراعاندا, پرەزيدەنت بولۋ دا, ەل تىزگىنىن ۇستاۋ دا وڭاي كورىنەتىن سىڭايلى. سايلاۋ ادام پسيحولوگياسىنىڭ وسال تۇستارىن اشىپ بەردى. ارداگەر دە, كورىپكەل دە, جۇمىسسىز دا پرەزيدەنت بولامىن دەپ جار سالدى. اسا تاياعىن تاقىلداتىپ تاعى ءبىر اعامىز قوسىلدى.
ويلان, قازاق! ەل باستاۋ دا, قول باستاۋ دا وڭاي بولسا, كانەكي! حالىق تاريحىنداعى ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى دا, قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى دا, ءاز ءتاۋكەنىڭ جەتى جارعىسى دا سانا تۇگىل, ويىنا كىرىپ-شىقپايتىن پەندەشىلىك پسيحولوگياسى نەگە باس كوتەرە بەرەدى دەپ ويلاناسىڭ. «اتىڭ شىقپاسا, جەر ءورتە» دەگەن ماقالدى تۋرا ماعىناسىندا ەمەس, اۋىسپالى ماعىناسىندا ءتۇسىنەتىن زامان كەلدى عوي. اباي دانانىڭ ءوزى قاراسوزدەرىنىڭ بىرىندە وسىنداي پسيحولوگياعا نەگىزدەلگەن قازاقتىڭ مىنەزىن سىناماۋشى ما ەدى؟
دەموكراتيا ەرتتەپ تە, ەرتتەمەي دە مىنە بەرەتىن ءسايگۇلىك ەمەس. ول ايازبي ايتقان «قۇمىرسقا جولىڭدى ءبىل» نازيراسىنىڭ التىن ارقاۋى. ونى ءتۇسىنەتىن ويلى ءجۇرەك, ساناداعى تىلەكتى «ساپ-ساپقا» ءتۇسىرەتىن ۇيات كەرەك.
حوش! سونىمەن, الامان بايگە نە كورسەتتى؟ ۇيرەنەتىن دە, ساراپتايتىن دا تۇستارىمىز بارشىلىق. ەڭ الدىمەن قازاقستاندا دەموكراتيا دا, اشىق قوعامنىڭ العىشارتتارى دا دا بار ەكەنىنە الەم كوز جەتكىزدى. سايلاۋ بارىسىن الىس جانە جاقىن شەتەلدىك 1059 باقىلاۋشى قاداعالادى. ولارعا قوسىمشا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە تىركەلگەن 200 جۋرناليست جانە بار. وعان 30 مىڭنان استام وتاندىق باقىلاۋشىنى قوسىڭىز. ياعني, الەمدىك قوعامدىق ويدىڭ كوز الدىندا وتكەن سايلاۋ اشىقتىعىمەن, ءادىلدىگىمەن, ءمۇمكىندىكتەردىڭ تەڭگەرمەلىگىمەن ايشىقتالدى. سوندىقتان دا ەلباسى ن.نازارباەۆ قاداپ ايتقانداي, بۇل سايلاۋدا زاڭ ءۇستەمدىك ەتتى, وي جارىسى, ەل تاعدىرىنا قاتىستى ۇلتتىق قۇندىلىقتار ساراپقا سالىندى, سايلاۋشىنىڭ كەڭ اقپارات الۋىنا مۇمكىندىك بەرىلدى.
قازاقستاندا وننان استام ساياسي پارتيا بار. سول الۋان پارتيالاردىڭ باعىن سىنايتىن ۋاقىت تۋعان-دى. ول كورىك سەكىلدى, پارتيا جۇمىسىن قىزدىرىپ, ءتۇرلى سايلاۋ تەحنولوگيالارىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەدى. وكىنىشكە وراي, مۇنداي ءساتتى «مىقتىمىز» دەپ جۇرگەن پارتيالارىمىز سانالى تۇردە پايدالانبادى. نەگە؟ بەلدەسۋگە جارامايتىندارىن ءبىلدى. بىراق, «جىعىلساڭ جەر كوتەرەدى, نامىسىڭدى ەل كوتەرەدى» دەگەن حالىق دانالىعى بار ەمەس پە ەدى؟ اشىق كۇرەسۋدىڭ ورنىنا «تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا» دەگەندەي توبىقتان شالۋ ساياساتى تاڭدالعانى ءمالىم. ءارتۇرلى جۇيرىك بار, الىنە قاراي شابادى. «سايلاۋعا بارما» دەپ ەدى, حالىق سايلاۋعا باردى, «نازارباەۆقا داۋىس بەرمە» دەپ ەدى, حالىق نازارباەۆقا داۋىس بەردى. داۋىس بەرىپ قانا قويماي, سايلاۋ دوداسىنىڭ ناسيحاتىنا تىكەلەي قاتىسپاعان ەلباسىن قايتادان جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, تاققا وتىرعىزدى. ال نازارباەۆ بولسا, «مەن ەمەس تاققا وتىرعان, قازاق, ەل تاققا وتىردى» دەگەن ۇستانىمدا. شىنى سول.
نازارباەۆ ءۇشىن پرەزيدەنتتىك قىزمەت ەلىنىڭ, ونىڭ جاڭا زاماناۋي دامۋىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەت. كەشە عانا رەفەرەندۋم وتكىزىپ, ەلباسىنىڭ وكىلەتتىگىن 10 جىلعا ۇزارتۋدى ۇسىنعان 5 ميلليون سايلاۋشى حالىقتىڭ تىلەگى, حالىقتىڭ ءۇمىتى جەڭىسكە جەڭىس قوستى. مۇنى نازارباەۆتىڭ شەكپەنىنەن شىققان, كەشە بيلىكتە, بۇگىن قارسىلاستار ەندىگىندە جۇرگەن پارتيا «سەركەلەرى» بىلسە دە بىلمەگەن, كورسە دە كورمەگەن بولدى. بىراق حالىقتان ارتىق ءادىل, حالىقتان ارتىق كەڭ, حالىقتان ارتىق ساراپشى جوق. سوندىقتان دا پرەزيدەنت «حالىقتان اينالايىن» دەپ باس ءيدى. بۇل جەڭىس العاشقىدا جەڭىل كورىنگەنىمەن, ءوزىنىڭ پسيحولوگيالىق تەرەڭدىگىمەن, اراب ەلدەرىندەگى كورىنىستەردىڭ كولەڭكەسىمەن, ساياسي توپتاردىڭ ءۇركىتۋگە تىرىسقان, اشىق-جابىق ارەكەتتەرىنە قاراماستان, سالماقتى دا ساليقالى ەكەندىگىن پاش ەتتى.
ەلباسى ن.نازارباەۆ ساياسي قوعامدىق سىننان وتكەن ءىرى تۇلعا, ءىرى قايراتكەر. بۇل كۇندە اتاتۇرىك, رۋزۆەلت, شارل دە گولل سىندى الەمدى اۋزىنا قاراتقان ساياساتكەرلەردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, ەسىمى اتالىپ جۇرگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەشەدەن بۇگىنگە كەلگەن ۇلت قايراتكەرى.
ن.نازارباەۆ «ءومىر – ۇيرەنۋدەن تۇرادى» دەيتىن قاعيدانى ۇستانادى. سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىك تۋى جەلبىرەگەن كۇننەن باستاپ حالقىنىڭ كوز الدىندا ءوزى ءوستى, حالقى ءوستى. ءوزى ءۇيرەندى, جاڭا نارىقتىق قاتىناستارعا حالقى ءۇيرەندى. جيىرما جىلعا جەتەر- جەتپەس ۋاقىتتا قازاقستان جاڭا تۇرپاتتى جاس مەملەكەتتەن ازۋلى مەملەكەتتەردىڭ ءوزى ساناساتىن, وركەنيەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قول سوزعان, پوستكەڭەستىك ءجۇيەدەن شىققان ءىرى مەملەكەتكە اينالدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ميعا «شابۋىل» جاساۋدان جالىققان ەمەس. الەم وركەنيەتى قالىپتاستىرعان جاقسى تاجىريبەلەردى قازاقستان مەملەكەتى مەن ۇلتتىق مەنتاليتەتى تۇرعىسىنان شەندەستىرە وتىرىپ, ۇنەمى تىڭ ىزدەنىستەر مەن ۇسىنىستار ايتادى. سايىپ كەلگەندە بۇل قازاقستاننىڭ الەمدىك داعدارىسقا قاراماي-اق 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعدارلاماسىن جاساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋى دا ومىرشەڭ, كەزەڭ-كەزەڭمەن اتقارىلاتىن اسقارالى مىندەتتەرمەن ۇشتاسىپ جاتادى. كۇنى كەشە جاساعان قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ن.ءا.نازارباەۆ ەل ءومىرىنىڭ تامىرشىسىنداي, حالىق كۇتكەن ماسەلەلەرگە باتىل ۇستانىمدارمەن كەلدى. بۇل دا كورەگەن ساياساتكەردىڭ ەل مەن جەر, حالىق پەن قوعام اراسىنداعى بىرتۇتاستىق كونتسەپتسياسىنىڭ ورنىققانىنىڭ دالەلى.
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» جولداۋى ەلباسىنىڭ «نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تاپقانىنىڭ ايعاعى بولدى. ەندى قازاقستان الداعى 10 جىلدا تۇساۋلى اتتاي تىپىرلامايدى, ەندى قازاقستان الەم وركەنيەتىنە قاراي كوسىلە شابادى. مارە ايقىن, ول ۇلتتىق قۇندىلىعى – تاۋەلسىز قازاقستان, مەملەكەت جانە ونىڭ ازاماتتارىنىڭ ورتاق ماقساتى بىرىككەن, ەكونوميكالىق ورلەۋ – حالىقتىق ىسكە اينالاتىن, وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ينتەگراتسيانى دامىتىپ, ءتورت قۇبىلاسى تەڭ وتانىمىزدىڭ اشىق تا, ايقىن قوعامىن قۇرۋ.
وسىنىڭ ءبارى الدىن بولجايتىن, سوڭىن ويلايتىن ءىرى ساياساتكەردىڭ قادامدارى ەكەنىن ەلباسىنىڭ جاقتاستارى دا, قارسىلاستارى دا مويىنداۋى كەرەك قوي دەپ ويلايمىن.
ەڭ الدىمەن ءححى عاسىر – قازاقستان عاسىرى ەكەنىن ۇمىتپايىق. سوندىقتان دا قازاقستان ءۇشىن ەڭ وزەكتى دە وركەندى باعدارلاما – 2020 باعدارلاماسى بولعالى وتىر. سول باعدارلامانى ورىنداۋ عانا ەمەس, سول ارقىلى الەۋەتى كۇشتى, ءوركەنيەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن قوعام دا, ادام دا, قوعامدىق قاتىناستار دا وزگەرمەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تاريحي سالىستىرۋ تۇرعىسىنان كەلسەك, كەزىندەگى رۋزۆەلتتىڭ اقش-تى داعدارىستان شىعارۋعا ارناعان «جاڭا باعىتى» سياقتى بۇل باعدارلاما ونەركاسىپتى, ەكونوميكانى, يدەولوگيانى دامىتاتىن ازاماتتىق قوعام قۇرۋدىڭ العى شارتى بولاتىن توسىن جول, تىڭ سوقپاق, باستى باعىت.
بۇل باعدارلاماعا ن.نازارباەۆ الەم وركەنيەتى وتكەن جولدى ساراپتاپ, كەرەكتىسىن ىرىكتەپ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جاڭعىرتۋ تۇرعىسىنان كەلدى. ءوزى وتكەن جولدىڭ كۇنگەيى مەن كولەڭكەسىن ۋاقىت بەزبەنىنە سالدى.
ن.نازارباەۆ ۇسىنىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق مودەرنيزاتسياسى ارقىلى الەۋمەتتىك مودەرنيزاتسيالى ساياسي وزگەرىستەرگە جول اشىلماق. بۇل الەمدىك داعدارىس كەزىندەگى قازاقستاندىق ءادىستىڭ وڭتايلى ورىن العانىن ايعاقتاپ وتىر. دەمەك, «اۋەلى ەكونوميكا, سونان سوڭ ساياسات» ۇستانىمى ءالى دە ومىرشەڭ. ءارى بۇل ازاماتتىق جانە ۇلتتىق ۇستانىمدارعا نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىڭ پوتەنتسيالىنىڭ قارقىندى داميتىن باعدارشامىنا اينالماق.
سايلاۋ تاعىلىمدارى ساراپشىلار, ساياساتكەرلەر, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار تاراپىنان ءالى زەرتتەلىپ, پايىمدالا جاتار. دەگەنمەن, ءبىر نارسەنىڭ بەتى اشىق. الەم مويىنداعان ساياساتكەر ن.نازارباەۆقا بالامالى تۇردە پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر بولعان قازاقستان پاتريوتتار پارتياسىنىڭ ءتوراعاسى, سەناتور عاني قاسىموۆ, قازاقستان حالىقتىق كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ وكىلى جامبىل احمەتبەكوۆ, ەكولوگ مەلس ەلەۋسىزوۆ ءۇلكەن باسەكەگە جاقسى دايىندىقپەن كەلگەندەرىن تانىتتى. كوپتەگەن قوردالانعان ماسەلەلەردى كوتەردى. اسىرەسە, الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالۋى ءالى دە تومەن توپتاردىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەرىندە كوتەرىلگەن ماسەلەلەر ولاردى عانا ەمەس, «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ وكىلدەرىن دە بەيجاي قالدىرا المايدى. سوندىقتان دا پرەزيدەنتتىڭ سەنىمدى وكىلى, ءماجىلىس دەپۋتاتى رەتىندە مەن دە سايلاۋ بارىسىن ءجىتى قاداعالاپ, حالىقپەن كەزدەسىپ, كەزدەسۋلەردە كوتەرىلگەن وزەكتى دەگەن ماسەلەلەردى قويىن ءداپتەرگە ءتۇرتىپ الدىم. جاقىندا اۋىل شارۋاشىلىق ءمينيسترى ا.كۇرىشباەۆ پارلامەنت ماجىلىسىنە كەلىپ, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى دامىتۋدىڭ 10 جىلعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋى تۋرالى ەسەپ بەرەتىن بولادى.
باسەكەگە تۇسكەن, پرەزيدەنتتىككە ءتۇسكەن ۇمىتكەرلەردىڭ باعدارلاماسىندا قوسىلاتىن دا, قوسىلمايتىن دا تۇستارى بار عوي دەپ ويلايمىن. سالىستىرۋ ءۇشىن, ايتا كەتەلىك. ۇمىتكەر عاني قاسىموۆ ساياسي جۇيەنى مودەرنيزاتسيالاۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. 9 پارتيانىڭ 3-ءى عانا ءوز وكىلدەرىن پرەزيدەنتتىككە كانديدات ەتىپ ۇسىندى. بۇل پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قىسىمى دەيدى.
بۇل نە سارىن؟ سوندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جارماحان تۇياقبايعا, بولات ابىلوۆكە, توقتار اۋباكىروۆكە, عازيز الدامجاروۆقا, ءاليحان بايمەنوۆكە, جاسارال قۋانىشالينگە پرەزيدەنتكە ۇمىتكەر بولىپ, سايلاۋعا تۇسپە دەي مە؟ حالىقتى الداۋسىراتۋدىڭ قاجەتى جوق.
عاني قاسىموۆ ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن سەنات توراعاسى بولىپ قاتار اتقاراتىن جاڭا لاۋازىم قاجەت دەپ ەسەپتەيدى, ءارى وبلىستىق قۇرىلىمداردى جويۋ قاجەت دەپ تۇيىندەيدى. ۇكىمەت – مينيسترلىك – اۋداندىق اكىمدىكتەر. وبلىس ورتالىقتارى الماتى, استانا سياقتى ستاتۋستا بولعانى ءجون دەپ سانايدى. ارينە, اركىمنىڭ ءوز وي ەركىندىگى بار. ءبىراق بۇل وزگەرىستەر حالىققا دا, قوعامعا دا تۇسىنىكسىز. ال تۇسىنىكسىز نارسەنىڭ ءبارى كومەسكى. «اسىرەقىزىل تەز وڭار» دەگەن حالىق ناقىلىن ۇمىتپايىق.
ۇمىتكەر جامبىل احمەتبەكوۆ ءماسەلەنى تاعى دا كوممۋنيسشە شەشكىسى كەلەدى. ەنەرگەتيكا, مۇناي جانە تاۋ-كەن ءوندىرىسى, تەمىر جول, اۋە ترانسپورتىن مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ كەرەك. «اۋەلى ەكونوميكا, سونان سوڭ ساياسات» ۇرانى ەسكىرگەن دەپ ەسەپتەيدى. بۇل تاعى دا رەۆوليۋتسيا, بۇل تاعى دا قانتوگىسكە اكەلەتىن جول. «بيلىكتە كۇش, بىزدە – شىندىق» دەگەن ۇراندى تۋ ەتكەن كوممۋنيست ۇمىتكەردىڭ بۇل ۇرانىنا كىم يلانادى؟ ول قانداي شىندىق؟ شىندىق – بىرەۋ. ول قازاقستان ەندى ەشقاشان كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ قۇربانى بولا المايدى.
كوممۋنيست ج.احمەتبەكوۆتىڭ «حالىقتىڭ پرەزيدەنتكە جولداۋى» ۇستانىمى تابىلعان ساياسي ءادىس دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. ونى بيلىك پارتياسى ەكشەپ, قاجەتتىسىن الادى عوي دەپ ويلايمىن. بۇل تۋرالى ەلباسى ءوز جاقتاستارىنىڭ «قازاقستان» سپورت كەشەنىندە كەشە وتكىزگەن فورۋمىندا قاداپ ايتتى. م.ەلەۋسىزوۆ ەكولوگيالىق قورعاۋدى قاجەت ەتەتىن ناقتى ىستەرمەن كوزگە ءتۇستى. بۇلاق كوزدەرىن اشتى, ارىقتاردى تازالادى, اعاش وتىرعىزدى. 3 ءساۋىر كۇنى م.ەلەۋسىزوۆ اشىق تۇردە ەلباسى ن.نازارباەۆقا ءوز داۋىسىن بەردى. ازاماتتىق ءۇردىس.
ن.نازارباەۆقا بالامالى تۇردە سايلاۋعا تۇسكەن بارلىق كانديداتتاردىڭ باعدارلاماسىنىڭ ءار كەسكىندەگى, ءار مازمۇنداعى باعدارلامالارىنىڭ ارجاعىندا نازارباەۆ باعدارلاماسىنىڭ سۇلباسى جاتقانىن دا ايتا كەتكەن ءجون.
ن.نازارباەۆ «ءوزىم ءۇشىن ەمەس, ەلىم ءۇشىن تولعانامىن: ءبىر باسىما كەرەكتى قاي كۇندە دە تابارمىن. حالقىما كەرەكتى قالاي تابام, قايدان تابام دەپ قام جەپ ءجۇرۋ تەك قانا مەنىڭ ەمەس, ءار ازاماتتىڭ ءىسى مەن جادىندا بولۋى قاجەت», – دەپ ەدى.
سونىڭ ەڭ نەگىزگى ناتيجەلەرىنە كوز جۇگىرتەلىك:
قازاقتىڭ ەسەسى كەتكەن تاريحىن قايتارعان كىم – نۇرسۇلتان نازارباەۆ!
ەسىكتەگى باسىن تورگە شىعارىپ, جاس قازاقتىڭ ەتەكتەگى ورنىن كارى قۇرلىق ەۋروپانىڭ تورىنە اپارىپ وتىرعىزىپ, ەقىۇ-نىڭ تىزگىنىن ۇستاتقىزعان كىم – نۇرسۇلتان نازارباەۆ!
قازاقستاندى الەم كارتاسىنا ەنگىزىپ, قازاق دەگەن مەملەكەت بار ەكەنىن ورنىقتىرىپ, ونىڭ شەكاراسىن حالىقارالىق قۇجاتتارمەن شەگەلەگەن كىم – نۇرسۇلتان نازارباەۆ!
سارىارقانىڭ تورىنە, ەۋرازيانىڭ كىندىگىنە اكەلىپ, وردا سالعان دا – نۇرسۇلتان نازارباەۆ!
تۇركى الەمىنىڭ كوك تۋىنا اينالعان دا – نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
تەرەزەسى تەڭ, كەرەگەسى كەڭ ەلدىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
جەڭىس قۇتتى بولسىن, اعايىن!
ءۋاليحان قاليجان, ءماجىلىس دەپۋتاتى.