لاسلو كارولي ماراش, نيدەرلاندى كورولدىگىندەگى ساراپتاما ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى, امستەردام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اديۋتانت-پروفەسسورى.
سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە ايرىقشا ءتارتىپ ورناعان, مۇگەدەكتەردىڭ, ەگدە ازاماتتاردىڭ داۋىس بەرۋىنە جان-جاقتى جاعداي جاسالعان. سايلاۋ كوميسسسياسى مۇشەلەرىنىڭ ءوز ىستەرىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتەرى وتە جوعارى كورىندى. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, قازاقستاننىڭ باتىستىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندەگى داۋىس بەرۋ داستۇرىنەن ەرەكشەلىگى – ارنايى داۋىس بەرۋ جاشىكتەرىنىڭ ءمولدىر, شىنى جانە اشىق تۇردە بولاتىندىعى. سول ارقىلى سىرتتاي باقىلاۋشى قانشا ادام داۋىس بەرىپ جاتقانىن مولشەرلەي الادى. باتىس ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە جاشىكتەر جابىق كۇيىندە كەلەدى. سوندىقتان, قازاقستاننىڭ سايلاۋ كەزىندە ءمولدىر ءجاشىك قويۋداعى يننوۆاتسيالىق ءتاجىريبەسى مەن ءادىسى – وتە قىزىقتى كورىندى. بۇل تاجىريبەنى باتىس ەۋروپانىڭ وزگە دە ەلدەرىنە ەنگىزۋگە بولادى دەپ ويلايمىن.
مەنىڭ قازاق جەرىندەگى سايلاۋدان تۇيگەنىم – مۇنداعى ساياسي ناۋقاننىڭ بارلىق حالىقارالىق تالاپقا ساي كەلەتىندىگى. سايلاۋ وتە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان, سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋىنە بارلىق جاعداي جاسالعان. قازاقستانداعى ساياسي ناۋقان مەن ونداعى سايلاۋ ۇدەرىسىنە كوڭىلىم تولدى. سەبەبى, بۇل مەملەكەت دەموكراتيا جولىن باسشىلىققا الىپ كەلەدى.
***
مۇراتبەك يماناليەۆ, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى:
– قىرعىزستاننان ارنايى كەلگەن بىزدەر ءۇش توپقا ءبولىنىپ, – استانا, الماتى, قاراعاندى قالالارىندا ءوتىپ جاتقان سايلاۋدى باقىلاۋدامىز. نەگىزگى توپ وسىندا بولعاندىقتان, الماتى مەن قاراعاندىداعى وكىلدەرىمىز حابارلاسىپ, ەسەپ بەرۋدە. نەگىزىندە سايلاۋ حالىقارالىق سايلاۋ ەرەجەسى شەڭبەرىندە ءوتىپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشقانداي دا ءتارتىپ بۇزۋشىلىق بايقالعان جوق. استاناداعى 24 سايلاۋ بولىمشەلەرىندە بولىپ, بارلىعىنداعى ماڭىزدى ىسكە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى بايقاپ, ۇيىمداستىرۋ شارالارىنىڭ ءوز دارەجەسىندە ءوتىپ جاتقانىنان حاباردار بولدىق. بايقاۋىمىزدىڭ العاشقىسىن «جاستار» سارايىندا ورنالاسقان بولىمشەدەن باستاعاندا, ەلدىڭ ۋاقىتىسىنان ەرتە بارىپ, كەزەكتە تۇرعاندارىن كورىپ ءتانتى بولدىق. بارلىق جەرلەردەگى ءۇزىلىسسىز كەلىپ جاتقان كوپشىلىككە قاراپ, سايلاۋدىڭ ءوز دارەجەسىندە وتەتىنىنە سەنىمدىمىز.
يۋليا لەۆوچكينا, ۋكراينا جوعارعى راداسىنىڭ دەپۋتاتى:
– قازاقستان مەملەكەتىنىڭ بۇگىنگى اسا ماڭىزدى شاراسىنا ەۋروپالىق باۋىرلاس اسسامبلەيا كەڭەسىنىڭ دەلەگاتسياسى قۇرامىندا باقىلاۋشى بولىپ كەلىپ وتىرمىز. بۇل قۇرامعا ۇلكەن ۇيىمنىڭ سەكرەتاريات قىزمەتكەرلەرى ەنىپ, بارلىق ساياسي توپ قامتىلعان.
بەس ادامنان تۇراتىن دەلەگاتسيانىڭ ۇشەۋى استانادا, ءالى ءتۇس مەزگىلى بولماسا دا, قازىرگە دەيىن 4 سايلاۋ بولىمشەسىندە بولدىق. ال ەكى ادامىمىز قاراعاندى قالاسىنا اتتانىپ كەتكەن. سوندا باقىلاۋ جاساپ, ءىرى قالالارىڭىزدىڭ بىرىنەن ەرتەڭ ەسەپ بەرەدى. دەلەگاتسيا جەتەكشىسى رەتىندە ايتارىم, ءبىر بولىمشەنىڭ اشىلۋ ءراسىمىن جاساپ, ۇشەۋىندە ءوز مىندەتىمىزدى اتقارا ءجۇرىپ بايقاعانىمىز – كەز كەلگەن سايلاۋ بولىمشەلەرى كەڭ دە ىڭعايلى عيماراتتارعا ورنالاستىرىلىپتى. كىدىرۋ, كەزەك كۇتۋ سياقتى قۇبىلىستار اتىمەن بولعان جوق. پاراقشا ارقىلى ارنايى جاشىككە داۋىس بەرۋدىڭ تيىمدىلىگى بايقالادى. داۋىس بەرۋدىڭ مەرەكەلىك دارەجەدە ۇيىمداستىرىلىپ, ءان-اۋەنمەن استاسىپ جاتۋى, ءبىر جەردە فيلارمونيا ونەرپازدارىنىڭ ونەر كورسەتۋىن ءوز باسىم ەرەكشە قابىلدادىم. ياعني, سايلاۋ ءبىز بولعان جەرلەردىڭ بارلىعىندا جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلىپ وتىر.
ابدۋللاح بۋكسۋر, تۇركى الەمىندەگى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى اسسوتسياتسيا توراعاسى:
– ءبىز قازاقستانداعى پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ اشىق, دەموكراتيا تالاپتارىنا ساي ءادىل جۇرگىزىلۋىن بايقاۋ ءۇشىن ارنايى كەلدىك. تاڭەرتەڭنەن بەرى 3 ۋچاسكەدە بولدىم. وندا تۇرعان ستەندىلەردەن پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر ازاماتتار تۋرالى وقىپ-ءبىلدىم.
ۋچاسكەلەردە قازاقستاندىقتاردىڭ قازاقستان پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەرلەرگە داۋىس بەرۋىن بايقاۋ بارىسىندا ازىرشە ەشقانداي قاتەلىك كورگەنىمىز جوق. كالعان ۋچاسكەلەردە دە سولاي بولادى دەگەن ويدامىن. كەرىسىنشە, مەنىڭ نازارىمدى اۋدارعانى باسقا جايتتەر بولدى. ءبىز مەديتسينالىق كوللەدج عيماراتىندا ورنالاسقان سايلاۋ ۋچاسكەسىنە بارعانىمىزدا ەكى جاشىك تۇردى. ءبىرى ۇلكەن, ەكىنشىسى كىشكەنتاي. سۇراستىرساق, ۇلكەن جاشىك سايلاۋ ۋچاسكەسىنە كەلىپ داۋىس بەرۋشىلەرگە ارنالسا, كىشى جاشىك دەنساۋلىعى جوق, ۇيدە وتىرىپ داۋىس بەرگىسى كەلەتىندەرگە ارنايى بارىپ, داۋىستارىن الاتىن جاشىك ەكەن. تۇرىك مەملەكەتتەرىندە مۇنداي جاشىك جوق. بۇل سايلاۋدىڭ وتە اۋقىمدى تۇردە ءارى ءمولدىر, اشىق ءوتىپ جاتقاندىعىن كورسەتەدى دەگەن ويدامىن.
مەن تاۋەلسىز بايقاۋشى رەتىندە 2002 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. قازاقستاننان وزگە گرۋزيا, ءازىربايجان, بولگاريا, سيريادا وتكەن سايلاۋلاردا بايقاۋشى بولدىم. ەۋروپا ەلدەرىندە پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەردىڭ 90 مىڭ ادامنىڭ قولىن جيناۋى ۇلكەن جەتىستىك. وسىعان دەيىن جينالعان بۇل كورسەتكىش مەنىڭشە, قازاقستاندىقتاردىڭ سايلاۋعا ءبىر كىسىدەي اتسالىسىپ جاتقاندىعىنىڭ بەلگىسى. قازاقستاندىقتار قوعامدىق ماڭىزى بار وقيعاعا بەلسەندى قاتىسۋدا. قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ەۋروپاداعى سايلاۋلار سەكىلدى اشىق تۇردە ءوتىپ جاتقاندىعىنا كوزىم جەتتى.