ەلىمىزدە ءوتىپ جاتقان پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بارىسىن باقىلاپ جۇرگەن شەتەلدىك بايقاۋشىلار كەشە استانا قالاسىنداعى كوپتەگەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن ارالاپ, ولاردىڭ جۇمىسىمەن جاقىن تانىستى. سونداي ساتتەردىڭ بىرىندە ءبىز ەۋروپاپارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى, ەپ-نىڭ ورتالىق ازيا جونىندەگى دەلەگاتسياسىنىڭ جانە «بىرلەسكەن ەۋروپالىق سولشىلدار» پارتياسىنىڭ مۇشەسى ميلوسلاۆ رانسدورفتى سوزگە تارتقان ەدىك.
– رانسدورف مىرزا, ءسىز ءۇشىن ەلىمىزدەگى سايلاۋ قالاي وتۋدە؟
– سايلاۋعا دايىندىق, ۇيىمداستىرۋ جانە سايلاۋ ۇدەرىسى ماتەريالدىق بازاسىنىڭ جاسالۋى جوعارى دەڭگەيدە. ەڭ باستىسى, تۇرعىندار ءۇشىن بارلىق جەردە اقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپقان. مۇنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق دامۋىندا سەرپىن بار ەكەندىگىن كورسەتەدى. كوپتەگەن تۇرعىنداردىڭ كەلىپ داۋىس بەرىپ جاتۋى حالىق تاراپىنان سايلاۋعا دەگەن نەمقۇرايلىقتىڭ جوقتىعىن بىلدىرسە كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, ەل تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگى كەلىپ ءوز داۋىستارىن بەرەتىن سياقتى. مەنى وسى جاعى قۋانتىپ وتىر.
– وزگەلەرمەن, مىسالى, سول ءوزىڭىزدىڭ ەلىڭىز چەحيامەن سالىستىرعاندا قازاقستاندا ءوتىپ جاتقان پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا نەندەي وزگەشەلىكتەردى بايقادىڭىز؟
– دەموكراتيا ماسەلەسى ۇنەمى دامىتىپ وتىرۋدى قاجەت ەتەتىن پروتسەسس. سوندىقتان ونى دا ەسكەرگەن ءجون. ەڭ باستىسى, قۇقىقتىق مەملەكەت ورناتىپ, تۇرعىنداردىڭ جاعدايىن بارىنشا جاساۋ جانە ءومىر ءسۇرۋ ستاندارتتارىن ەڭگىزۋ الدىڭعى ورىنعا شىعۋى ءتيىس. قازاقستاندى الار بولساق, سايلاۋ ءتاجىريبەسىندە مۇنداي پروگرەستىڭ بار ەكەندىگىن بايقايمىز.
چەحيادا پرەزيدەنتتى پارلامەنت سايلايتىندىقتان, مۇنداعى جاعداي ءسال ءوزگەشەلەۋ. قازىرگى تاڭدا قوعامدا تىكەلەي سايلاۋ وتكىزۋ قاجەت دەگەن دە پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. ويتكەنى ءار ءتۇرلى ساياسي پارتيالار ءوزارا كەلىسىپ, پرەزيدەنت سايلاۋىنا ىقپال ەتۋدە. ولاي بولسا حالىقتىڭ ءوزى تىكەلەي سايلاۋ ارقىلى تاڭداۋ جاساسا دەگەن پايىمداۋلار دا جوق ەمەس. بىزدەگى باستىسى دەپۋتاتتاردى سايلاۋ بولسا, ونىڭ ءوزىن قارجى ماسەلەسى شەشىپ جاتىر. قازاقستاندا سول قارجى كوزدەرىن پايدالانۋعا, ياعني سايلاۋ قورلارىندا قارجىنىڭ بەلگىلى ءبىر ءمولشەردەن ارتىق بولماۋىنا شەكتەۋ قويۋدىڭ ءوزى قۇپتارلىق.
– پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەرلەر تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ن.نازارباەۆ تۋرالى ايتار بولسام, حالىق اۋىرتپالىق اكەلگەن وتپەلى كەزەڭدەردى باستى ۇمىتكەرمەن بىرگە وتكىزدى. سوندىقتان دا ۇيرەنىسىپ قالدى, ەكىنشى جاعىنان, ول ءوزىنىڭ ناقتى ەلدى دامىتۋدىڭ سايلاۋالدى تۇجىرىمداماسىن ۇسىنا ءبىلدى. مىنە, وسىنىڭ بارلىعىن ەكشەيتىن بولساق, وزگە كانديداتتارعا قاراعاندا, ن.نازارباەۆ الدەقايدا ۇتىمدى جاعدايدا ەكەندىگىن كورەمىز. ءار قازاقستاندىقتىڭ باسىنا شاققاندا 50 اقش دوللارىنان كەلگەن ىشكى جالپى ءونىمدى 9 مىڭنان اسىرعان ادام, ارينە, كوپشىلىكتىڭ قولداۋىنا يە بولارى تۇسىنىكتى دە.
***
لورد دجون اندەرسون ۋەيۆەرلي, ۇلىبريتانيا كورولدىگى پارلامەنتىندەگى لوردتار پالاتاسىنىڭ مۇشەسى.
– قازاقستاننىڭ فرانتسيا, يتاليا جانە يسپانيامەن ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمى بار. قازىرگى كەزدە گەرمانيامەن دە وسىنداي قۇجاتقا قول قويۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. ۇلىبريتانيا قازىر ءوزىنىڭ جوعارىداعى ەۋروپالىق ارىپتەستەرىنە قاراعاندا قازاقستانمەن بايلانىستى دامىتۋدا ارتتا قالىپ بارا جاتىر دەپ ويلامايسىز با؟
– ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىم ەكى جاققا دا ماڭىزدى. ونى ءبىز جاقسى تۇسىنەمىز جانە بىلەمىز. ارينە, مەن قازاقستان مەن ۇلىبريتانيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جوعارى باعالايمىن. بىراق ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى قۇجاتتىڭ ورنى بولەك. قازىر قازاقستاندا انگليانىڭ مۇناي كومپانيالارى جاقسى جۇمىس ىستەۋدە. وسى ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستى ءبىز ودان ءارى دامىتقىمىز كەلەدى. سول ءۇشىن ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ قازاقستانعا ىسساپارمەن كەلۋىن قۇپتايمىن جانە ونىڭ تەزىرەك بولعانىن قالايمىن.
– ورتالىق ازيا جانە قازاقستان بويىنشا ساراپشى رەتىندە پرەزيدەنت سايلاۋى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ ونىڭ ءوزىڭىز بايقاۋشى بولعان 1999 جىلعى سايلاۋدان ايىرماشىلىعى بار ما؟
– قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن بەرى ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى تابىستى جۇرگىزۋدە. 20 جىل دەگەنىمىز – بۇل تاريحي كەزەڭ. سىزدەر كوپتەگەن زاڭداردى قايتا قاراپ, ولاردىڭ حالىقارالىق تالاپتارعا ساي بولۋى ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەدىڭىزدەر. قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى جەتەكشى ەل رەتىندە بىلەمىن. بۇعان دالەل كەلتىرىپ ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. 2012 جىلى 1 قاڭتاردا ورتالىق ازيا بويىنشا ەسەپ جاريالايتىن بولامىز. سوندا وسى جاعىن ەسكەرەمىز, ارينە.
– ۇلىبريتانيانىڭ قازاقستانمەن جانە ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرىمەن بولاشاقتاعى قارىم-قاتىناسىن قالاي باعالايسىز؟ پەرسپەكتيۆاسى قانداي؟
– قارىم-قاتىناس بارلىق سالادا بولۋ كەرەك. ءبىزدى جاقىنداستىراتىن كوپتەگەن سالالار بار. بۇل ساياسي رەفورمالار, ەكونوميكاداعى, مادەني سالاداعى بايلانىستار. ءبىزدى جاقىنداستىراتىن سونداي-اق دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق. ەڭ باستىلارى وسى.
– سايلاۋ ۋچاسكەسىندە نە بايقادىڭىزدار؟
– ءوزىم ارالاعان سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ ءبارى جاقسى ۇيىمداستىرىلىپتى. سايلاۋشىلار تاراپىنان ءوتىنىش, ارىزدار بولا ما دەپ ويلاپ ەدىك. ولاردىڭ ءبىرى دە بولعان جوق.
– سايلاۋعا قانداي باعا بەرەسىز؟
– جاقسى باعا بەرەمىن. سايلاۋ اشىق جانە ءادىل تۇردە ءوتتى دەپ ويلايمىن.
***
ەلىمىزدە وتكەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا الەمنىڭ ءار شالعايىنان كوپتەگەن بايقاۋشىلار كەلدى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە لاتۆيانىڭ ەۋروپارلامەنتتەگى دەپۋتاتى, «بىرىككەن ەۋروپالىق سولشىلدار» پارتياسىنىڭ مۇشەسى الفرەد رۋبيكس ەلورداداعى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن ارالاپ شىقتى. سونداي جۇمىس بارىسىندا بىزگە حالىقارالىق بايقاۋشىمەن كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ, وعان بىرنەشە سۇراق قويدىق.
– ءسىزدىڭ قازاقستانعا كەلۋىڭىز ءبىرىنشى رەت پە؟
– مەن قازاقستانعا وسىمەن ءۇشىنشى رەت كەلىپ وتىرمىن. العاش رەت سوناۋ كەڭەس وكىمەتى كەزىندە كەلىپ ەدىم. سودان سوڭعى رەت بىلتىر مامىر ايىندا بولدىم. استانا مەن ءۇشىن ەڭ كورىكتى قالالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قارجىلىق تاپشىلىق كەزىندە جانە اينالدىرعان ون جىلدىڭ ىشىندە وسىنداي ساۋلەتتى قالا تۇرعىزىپ, وندا 600 مىڭنان استام ادامنىڭ جۇرەك قالاۋىمەن جۇمىس ىستەۋىنە جان-جاقتى جاعداي تۋعىزۋ ۇلكەن جەتىستىك.
– دۇرىس ەكەن. ال ەندى شەتەلدىك بايقاۋشى رەتىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– مەن بۇل جولى حالىقارالىق بايقاۋشى رەتىندە كەلگەن سوڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى بارىسىن قاداعالاپ ءجۇرمىن. تاڭەرتەڭنەن بەرى كوپتەگەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن ارالاپ شىقتىم. شىنىمدى ايتايىن, داۋىس بەرىپ جاتقان ادامداردىڭ ءىس-ارەكەتىنە قاراپ وتىرىپ بايقاعانىم, كادىمگى ءبىر مەيرامدى تويلاپ جاتقانداي ولاردىڭ كوڭىل-كۇيلەرى وتە جوعارى. كوپتەگەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەلەرى جۇمىس ىستەۋدە, ولاردىڭ قويعان كونتسەرتتەرىن تاماشالادىق. بۇل سايلاۋدىڭ, جالپى باسقا سايلاۋلاردان ايىرماشىلىعى دەپ, ونىڭ وتە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلۋىن ايتار ەدىم. تاعى ءبىر بايقاعانىم, حالىق سايلاۋعا اعىلىپ كەلىپ جاتىر. بۇل مەملەكەتتىڭ دەموكراتيالىق باعىتىن, ادامداردىڭ دۇرىس تاڭداۋ جاساۋعا ۇمتىلىسىن بايقاتادى. قاي سايلاۋ ۋچاسكەسىنە بارمايىن, بارلىعىندا سايلاۋشىلار بار, بىرەۋىندە كوپ, بىرىندە از دەگەندەي, بىردە-ءبىر بوس تۇرعان ۋچاسكەنى كورگەنىم جوق. ەرتەڭگىسىن, ماسەلەن, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە ادامدار كوپ بولدى. دەمەك, سايلاۋشىلار بەلسەندىلىگى وتە جوعارى.
– كەمشىلىكتەر بايقالدى ما؟ زاڭ بۇزۋشىلىقتار بار ما؟
– جوق, قالاداعى ازىرگە مەن ارالاعان سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ بىردە-بىرىندە, اناۋ ايتقانداي زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى بايقاعانىم جوق. بىردە-ءبىر ريزا ەمەس سايلاۋشىنى كورگەنىم جوق. ارينە, كەيبىر سايلاۋشىلار وزدەرىن تىزىمنەن تابا الماي جاتتى, بىراق ونى شەشۋدىڭ تەتىكتەرى دە الدىن الا ويلاستىرىلعان ەكەن, ماسەلە بىردەن شەشىمىن تاۋىپ ول ادامدار داۋىس بەرۋگە مۇمكىندىك الدى. سايلاۋ كوميسسيالارى قالتقىسىز جۇمىس ىستەۋدە. ولار كەلگەن ادامداردى وتە جىلى قابىلدايدى ەكەن. ەگەر بىرەۋگە تۇسىنىكسىز جاعداي تۋىنداپ جاتسا, وعان سول مەزەتتە قولما-قول ءبارىن ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. وسىنىڭ ءبارى ادامنىڭ كوڭىلىنە جىلىلىق ۇيالاتادى.
جالپى, مەنىڭ ايتارىم, لاتۆيانىڭ ەۋروپارلامەنتتەگى دەپۋتاتى رەتىندە ونداعى سايلاۋلاردى جاقسى بىلەتىندىكتەن جانە كەڭەس وكىمەتى كەزىندە دە تالاي مارتە سايلاۋلارعا قاتىسقاندىقتان ءسىزدىڭ ەلدە ءوتىپ جاتقان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا وتە جوعارى باعا بەرەمىن.