«وقشاۋلاۋ»

«بالە قايدا دەمە, تابان استىندا» دەگەن راس ەكەن. ورازاداعى ويى مەن نيەتى كۇن مەن گۇلدەي ءوبىسىپ, ءاپ-ادەمى-اق ءورىلىپ كەلە جاتقاندا بالتازار بوقتامپازىڭىز «ۇمىتشاقتىق» دەگەن ەمى جوق كەسەلدىڭ كەسىرىنەن ءۇشىنشى مىڭ­جىلدىقتىڭ ونىنشى جىلىنىڭ ورازاسى ەكەنىن, سول ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ونىنشى جى­لىنىڭ ورازا­سىندا اۋىز بەكىتىپ, نامازعا جى­عىلعانىن تارس ۇمىتىپ, «تەندەر» دەپ باستا­لاتىن تەگەۋرىندى كوميسسياعا جاڭا عانا باستىق بولعان قۇرداسىن بيپازداپ تۇرىپ اكەدەن ءبىر-اق قايىرعانى... «بيپازداپ تۇرىپ اكەدەن ءبىر-اق قايىرۋ» دەگەنىڭىز, جالپى, ت. اتتى شاھاردىڭ جاسى مەن جاسامىسىنىڭ سۇيەگىنە سىڭگەن ادەت. «سۇيەگىنە سىڭگەن ادەت» دەگەندە سۇتپەن ەمەس, ارينە. انا­سىنىڭ قۇرساعىنان ءبارى «ءالھامدۋليللاھ, مۇ­سىل­مانمىن» دەگەندى دارىپتەپ, مەشىتتەردىڭ مۇ­ناراسىنان ەستىلگەن ازانشىنىڭ اۋەزىندەي قا­ۋىمنىڭ قۇلاعىنا جاعىمدى ىڭگامەن-اق تۋا­دى. بىراق شاعىرماق كۇنى شاقشيعان شا­ھاردىڭ ۇستىنەن ءبىر مالعۇن كەپ «بوقتاپ ءسوي­لەمەسەڭدەر باقتارىڭ جانباس-س-س...» دەپ, قۇ­لاقتارىنا سى­بىرلاپ كەتكەندەي بۇل گازەت وسە كەلە ءسوز­دەرىنىڭ بىسسىمىللاسىنە اينالادى. «سۇيەككە سىڭگەن ادەت سۇيەكپەن كەتەدى» دەگەن ءسوز بار. سول سۇيەككە سىڭگەن «ادەت» بالتازاردا دا بارشىلىق. ەندى قايتسىن, اكەسى مار­قۇم قازاق حالقىنىڭ بالاعات سوزدەرىنەن دوك­تورلىق قورعاماسا دا, الىس-جاقىنداعى ءوزى ءمان­زەلدەس القىن-جۇلقىن, ۇرما-پەرمە جان­دارعا «جيرەنشەلەپ بوقتاۋ» دەگەن تىم تاڭسىق تۇسىنىك قالدىرىپ كەتىپتى. بىرەۋدەن مالعا ىق­تاسىن بولار باز قالادى, ال ەندى بىرەۋدەن سول مالعا جەم-ءشوپ بولار ساز قالادى, ال مۇنىڭ اكەسىنەن «بوقتامپاز» دەگەن دەلى­قۇ­لى­لاۋ ات قالىپتى. سوندىقتان بولار, ەل-جۇرت: «بوق­تاۋ دەپ, شىركىن, جيرەنشەنىڭ بوقتاۋىن ايت, ونىڭ قاسىندا بالتازاردىكى تۇيەدەن ءتۇس­كەندەي بىردەڭە عوي؟» دەپ, بالاعاتىمەن-اق باي­تاققا بايان بولعان اكەسىن ەسكە الىپ, ەلجىرەپ وتىرعاندارى. ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ونىنشى جىلى­نىڭ ورازاسىندا نامازعا جىعىلىپ, اللا­تا­عا­لاعا قۇلدىق ۇرعانداعى سىعىر ءۇمىتى اكەدەن جۇق­قان وسى ءبىر جامان ادەتتەن ادا-كۇدە قۇ­تىلسام با دەگەنگە سايىپ ەدى, كوردىڭىز بە, مىنە, سايتان ازعىرىپ, تۇلەن ءتۇرتىپ, تاپا-تال تۇستە ءتىلى تۇسكىرى تىلەگىنە كونبەي, ءمۇلت كەتكەنىن. *** اكەسىنىڭ اتاعى اۋىلدى قويىپ, التى قىرعا تاراپ كەتكەنى سونشالىق, كەيىنگى جىلدارى ءتىل جاناشىرىمىز دەي مە, ءتىلشى-عالىمبىز دەي مە, ايتەۋىر, جۋاندى-جىڭىشكەلى, ۇزىندى-قىس­قالى, ءىرىلى-ۇساقتى, ءيا, ءبىلىمدى-بىلىمسىزدەرى دە بار, كانديداتتار مەن عالىمدار سوناۋ الا­تاۋدىڭ بوكتەرىنەن ەرىنبەي-جالىقپاي ىزدەپ كەلىپ, «اعا, ءسىزدىڭ ءسوزىڭىزدى ەستىپ, حالىق قازى­ناسى بولعان سوڭ قاعازعا ءتۇسىرىپ الساق دەپ وتىرمىز» دەيتىندى شىعارعان. بوزقاقتان جاپپا جيعان بادامشاداي «بوقتىق جيناي كەلدىك» دەگەندەرگە, البەت­تە, شال ۇندەمەيدى. ال ال­دىن­داعى ءشۇي­كەلەپ وتىرعان ءجۇنىن جەرگە نى­عىر­لاي قويىپ, ەتەگىندەگى ءجۇن-جۇرقانى ادەت­تەگىسىنەن قاتتىراق قاققىشتاي تۇرەگەلگەن كەمپىرى: – استاپىراللا, ميلاۋ شىعار بۇل وكىمەت, ايتپەسە, ىرىگەن اۋىزدان شىققان شىرىگەن ءسوزدى دە «قازىنا» دەي مە؟ «قازىنا» بولعانشا, قارا جەرگە قازىق بوپ نەگە قاعىلىپ كەتپەيدى ول, – دەيدى. بۇل كەزدە «جيرەنشەلەپ بوقتاۋدىڭ» اۆتو­رى بىرەسە قاباعىن تۇيەدى, بىرەسە الدەنەگە ك ۇلىم­سىرەپ, جىميادى. الامان ايتىسقا دايىن­دالعان اقيىق اقىندايىن جۇتىنىپ, جۇتىنعان سايىن جۇتقىنشاعى جوعارىلى-تومەن جورعا­لاپ, ءوزى­نەن-ءوزى الدەنەلەردى كۇبىرلەي باستايدى. سوسىن: «جىندىنى جىندى دەسە, بوركى قازان­داي بو­لادى» دەگەن, كەمپىرىمنىڭ ايتىپ وتىر­عانى دۇرىس, شىراقتارىم, – دەيدى. شالىنىڭ قولداۋىنان قۋات العان اق كەمپىر: – بۇل نەمە جۇرتتىڭ «بوقتاعىش», «بوق­تاعىش» دەگەنىنە ماسايراپ, وكىمەتتى دە, وكىلدى دە تۇك قالدىرماي بوقتاپ, اق نان, سارى ماي جەپ وتىرعان قويماسىنىڭ كىلتىنەن ايىرىلىپ قال­مادى ما تۇگە, قارا باسقاندا. وتىرىسى مى­ناۋ ەندى, قي ساسىعان قورادا «ءيزالاتىر» باعىپ. اينالايىندار-اۋ, وزدەرىڭ دە تۇككە تۇرمايتىن نارسەگە بولا ءتۇۋ سوناۋ يت ولگەن جەردەن كەپسىڭدەر, بۇ شال ەندى سەندەردىڭ وزدەرىڭدى ءزاۋ-زاتتارىڭمەن قوسا سىپىرا بوق­تاماي تۇرعاندا قايتقاندارىڭ ءجون, – دەپ, ەسىكتىڭ الدىندا تۇرعان اق ساماۋرىننان اسپانداي ۇشقان كوكشۋ­لان ءتۇتىن سياقتى مۇمكىندىگى ءجۇز پايىز قاۋىپتى جانە قويۋلاتا تۇسەدى. ال شالدىڭ ويى باسقا. «ءان ايتۋ ءۇشىن دە ءال كەرەك» دەمەكشى, بوقتاۋ ءۇشىن دە شابىت كەرەك. «شابىت» دەگەن قۇشاعىڭا كۇندە قۇلاي بەرمەيدى, ءبىر وقىس وقيعادان, انتەك اسەردەن تۋا­دى ول. تەرروريستەردىڭ بومباسىنداي كۇتپە­گەن تۇستان تارس ەتە قالاتىن كەزدەرى دە جوق ەمەس. ال ەندى قيىلىپ تۇرعان ادامعا نە دەۋگە بولادى؟ نە ءۇشىن بوقتايدى؟ ىلىك بولار ءۋاج نە؟ قينالعانىن بىلدىرمەۋ ءۇشىن قي ساسىعان قوراسىنداعى مالىن قاراۋعا شىققان. مال دا, قورا دا وزىنىكى ەمەس, وكىمەت دەگەن وكتەمدىكى. وكىمەتتىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى كوزى مەن قۇلاعى – قىزىل مۇرىن ديرەكتور. بىردەڭەسىن جوعالت­قانداي كوڭى مۇڭكىگەن قوراعا موينى قىلقيىپ كۇندە كەلەدى دە تۇرادى تاعى. «ءبىرىنشى» دەگەن اتى بار, وزدەرى جارىماي وتىرعاندا استىنا قالىڭ عىپ كورپەشە توسەپ, الدىنا تازا داس­تارقان جايىپ, ىدىسپەن ماي, قۇرت قويىپ, ءسات­سالىستىك زاماننىڭ مەيماناسى تاسىعان قوي­شىسىنىڭ بەيمارال بەينەسىن كورسەتىپ, ساي­قىمازاق بولۋىڭ جانە كەرەك-ءدۇر. ول سويقان ماي مەن قۇرتقا قاناعاتتانسا جاقسى عوي, تورگە جام­باستاپ جاتىپ الىپ, كەرەگەنىڭ كوزىنەن كولەڭكەدە ۇيەزدەپ جاتقان قويلاردىڭ قۇيرى­عىنا قاراپ «مىنا سورلىلاردىڭ ىشىندە دە پىشاققا ىلىنەتىندەرى بار ەكەن, ءا» دەپ, سىلەكەيى شۇبىرعان قاسقىرداي تەلمىرەتىنىن قايتەرسىڭ. «ىمدى تۇسىنبەگەن, دىمدى تۇسىنبەيدى», ديرەك­توردىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ, دالاقتاپ جۇرگەن زاۆ­فەرما «ءبىز «جيىرما ءبىردى» جايعاپ تاستا­عانشا, انالاردىڭ ىشىندەگى تاۋىرىنەن قۋىرداق جاساپ جىبەر» دەگەندى كوزىنىڭ قيىعىمەن قيىس­تىرادى. بۇعان اشىنباعاندا جيرەنشە نەگە اشىنادى ەندى. الماتىدان كەلگەن ءتىلشى-عالىم قويىن ءداپ­تە­رىنە دىم تۇسىرە الماي قايتۋعا جينالىپ, ال اق كەمپىر ايتپاقشى, ءبىزدىڭ «ءيزالاتىر» باققان كەيىپكەرىمىز اۋزىنان ومىرىندە بوقتىق شىق­پاعان ادامداي تىمپيىپ, قوراسىن اينال­شىق­تاپ جۇرگەندە, الگى قىزىل مۇرىن ديرەكتور ءماشي­نەسىن تۋرا ەسىكتىڭ الدىنا شاڭىن بۇر­قىراتا كىلت توقتاتىپ, سىرىقتاي بويى سەرەڭ ەتىپ تۇسە قالسىن. ول دا ءبىر قياڭقى, ماشينەدەن تۇسكەن بويى اماندىق-ساۋلىق جوق, لەزدە ىسكەر باسشىنىڭ «بەينەسىنە» ەنىپ, قورا-قوپسىنى شارلاسىن دا كەتسىن. شارلاعانىمەن قويماي, ارام ولگەن قويلاردىڭ قان قاتقان قاڭقالارى مەن جيدىگەن تەرىلەرىن كورىپ تۋرا ءبىر يوسيف ۆيس­ساريونوۆيچ «اكەيدىڭ» جامباسى جاڭا عانا جەرگە تيگەندەي, وي ءبىر اھ ۇرىپ, وي ءبىر تۇلدانسىن. تۇلدانعانىمەن قويماي, الماتى­دان كەلگەن تال­شىبىقتاي تالدىرماش ءتىلشى-عا­لىم­نىڭ الدىندا بەدەل جيىپ قالعىسى كەلدى مە, «ءيزالاتىر» باققان اقساقالعا ال كەپ اكىرەڭ­دەسىن. ۇرىسقاندا ەكى كوزى شاتىناپ, ەكى يىعى سەلكىلدەپ, اراق پەن سا­رىمساق ساسىعان اۋزىنان تۇكىرىكتەرى شاشىراپ كەتەتىن ادەتى تاعى بار ەكەن ءوزىنىڭ. مىنە, وسى كەزدە ۇستىندەگى ءتۇسى وڭىپ كەتكەن سۋلىعىن قاۋدىرلاتىپ, قامشىسىن سۇيرەتىپ, ءتىلىن جۇتقان ادامداي مانالى بەرى تىمىرايىپ جۇرگەن قويشىنىڭ كومەكەيى بۇلكىلدەپ, ءاي, ءبىر كوسىلسىن. – بويىڭ سەرەيىپ, موينىڭ قىلقيىپ, قارىنىڭ قامپايىپ, بۇتىڭ ءشيديىپ, مۇرنىڭ ءيميىپ بوققا ءۇيىر ءبىر سورلى ەكەنسىڭ ءوزىڭ. كۇندە يىسكەسەم سالبىراعان مۇرنىم قىسقارادى دەپ ويلايسىڭ با! بەت-اۋزىڭ ءبىر قىزارىپ, ءبىر بوزارىپ, قۇرقىل­داماساڭ جۇرە المايسىڭ با, الدە؟! سەنەن-اق ىعىر بولدىم عوي, اكە... – سۆەرششيلوس!!! قالتاسىنان قويىن داپتەرىن ىزدەيمىن دەپ اسىپ-ساسقانى سونشا الاتاۋدىڭ بوكتەرىنەن كەل­گەن ءتىل­شى-عالىمنىڭ اۋزىنان ابايسىزدا ورىس حالقىنىڭ وسىنداي ءبىر ءسوزى شىعىپ كەتتى. سوسىن قالامى مەن قاعازىن تاۋىپ الىپ, قۇن­جىڭداپ جازا بەردى, جازا بەردى. جازىپ جاتىپ باس شايقاپ قويادى. باس شاي­قايتىنى, كوتەرەم قويلارعا باس-كوز بوپ وتىرعان شال مەن كەمپىر ۇسىنعان ايراندى ءبىر اپتا تەگىن سوراپتاسا دا باستىعىن ەزۋ تارتقىزار ەلەۋلى وقيعاعا كۋا بولا الماي ارماندا كەتىپ بارا جاتقان كەزىندە, ال­لا­تاعالا, تىلەگەنىن كوكتەن ەمەس, جەردەن بەردى. بۇل كەزدە قىزىل مۇرىن ديرەكتور ءوزىنىڭ اماندىق-ساۋلىق جوق اكىرەڭدەي كەلگەنىن تارس ۇمىتىپ, تارس ۇمىتقانى سول, جيرەنشەنىڭ اۋزىنان قارشا بوراعان بالاعاتقا نە دەرىن بىلمەي, توبىق جۇتقانداي قيقىلداپ-شيقىلداپ قالعان. ءتىلشى-عالىم بولسا ديرەكتوردىڭ نە قىلارعا بىلمەي, ايران-اسىر بولعان ءمۇساپىر سيقىنا قارايدى دا جازادى, جازادى دا قارايدى. قارا­سىندا ءوڭىن قاعاز سورعان قالا وقىمىس­تىسىنا ءتان «نەتكەن دالدىك!» دەگەن تاڭدانىس بار. سوسىن سوڭىرا ۇمىتىپ قالمايىن دەگەندەي «گاپتىڭ ۇلكەنى شالدىڭ بوقتاۋىندا ەمەس, تۇسپالىندا ەكەن. ەلدىڭ ايتۋىنشا, قانشا بوق­تامپاز بول­عانىمەن وسى جاسىنا دەيىن ول ءبىر ادامنىڭ بەتىنە تۋرا قاراپ بوقتاماعان. ىلعي تۇسپالمەن سىباعان. ەلدەن ەرەكشەلىگى دە وسىندا. ال ديرەكتور مەن تۇيەتاۋىقتاردىڭ اراسىنداعى ۇقساس­تىقتا داۋ جوق. ەندەشە, ەستىگەن ادامىن ەسىنەن تاندىراتىن مۇنداي تۇسپال­دى مىنا شالدان باسقا ەشكىم ويلاپ تابا الماس» دەگەن تۇرعىدا بىردەڭەلەردى اسىعىس شيماي­لايدى. شال بولسا عالىم بالاعا «قارا­عىم, ىزدەگەنىڭ بوقتىق بولسا, ءما, ەندەشە» دەگەندەي اۋىلدىڭ اتقامىنەرلەرى اياق-قولىن جەرگە تيگىزبەي دارىپتەيتىن «ءبىرىنشىنى» تۇسپالداي تۇقىرتۋىن ودان ارى ۇدەتە تۇسكەن. *** اكەدەن بالا ءبىر سۇيەم ارتىق, نە ءبىر سۇيەم كەم تۋادى. جيرەنشەنىڭ بالتا ۇستار ءبىر پەرزەنتكە زار بوپ جۇرگەندە كورگەن بالتازارى اكە­سىنەن ءبىر سۇيەم كەرى تۋدى. بەينەلەپ بوقتاۋدىڭ ورنىنا ت. شاھارىنان ا. شاھارىنا تۋرا تار­تىل­عان تاس جولدايىن توتەسىنەن ءبىر-اق قايىرادى. ورازانىڭ ون ءۇشىنشى جۇلدىزى ما ەكەن, جاڭا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىنىڭ جايىن بىلەيىنشى دەپ قۇرداسى جۇمابەككە تەلەفون شالسىن. ول تەلەفونىنىڭ قۇلاعىن كوتەرۋىن جىلدام كوتەرگەنىمەن, بۇل ەكەنىن ءبىلىپ ىڭىرانا قالدى. – ءاي, سەن ءالى ۇيىقتاپ جاتسىڭ با؟ – دەگەن بۇل. – ءىڭ, – دەدى ول. – ءاي, ءىڭىڭ نە؟ – ءىڭ... سول... ۇيقى قانباي... – تۇنىمەن قوي كۇزەتتىڭ بە, نە؟ – ۇيگە ەۋرورەمونت جاساپ ەك, ءىڭ... شارشاپ... ءىڭ... بالتازاردىڭ جىنى كەلدى. جىنى كەلەتىنى, بۇگىندە بۇل جاقتاعىلاردىڭ ءبارى «باستىق» دەگەن التىن جازۋى بار بولمەنىڭ ءتورى بۇيىرىپ, بىلعارى ورىندىعىنا قۇيرىعى تيسە بولدى, جۇمىسىن پاتەر جوندەتۋدەن نەمەسە ءۇش دەڭ­گەيلى كوتتەدج سالۋدان باستايتىن «ادەت» تاۋىپ الىپتى. ەل-جۇرتتىڭ ءبارى جىندى ەمەس, اقىل-ەسى ورنىندا. قاي شەنەۋنىكتىڭ قاي قازاننان ەت جەپ, قاي كەسەدەن سورپا ءىشىپ جاتقانىن جاقسى بىلەدى. ماسەلەنكي, قالانىڭ تورىندەگى اناۋ جاڭا مەكتەپ, مىناۋ جاڭا اۋرۋحانا, سوناۋ جاڭا سپورت عيماراتى دەگەندەردىڭ قۇرىلىسىنا بولىنگەن قىرۋار قارجىنىڭ جىل سايىن جەتپەي قالا­تىنى بار. سويتسە ونىڭ ءبىرازى تەندەر كوميس­سياسى دەگەن تورەنىڭ وڭەشىنەن ءوتىپ كەتەدى ەكەن. جۇمابەك تە سولاردىڭ ساپىنداعى سايتاننان بولدى. «اكەسى قۇرداستىڭ, بالاسى دا قۇرداس» دەيدى ت.-لىقتار. ال ت.-لىقتار دەمەسىن, ەگەر دەسە بار ما, وندا ەشكىمگە دەس بەرمەيدى. – ءىڭ... شارشاپ... دەيدى عوي, سەن دە اكەڭ سياقتى قيعا قۇمار تۇيەتاۋىقتىڭ سورتىنان بول­دىم دەسەڭشى ودان دا. باعانالى بەرى «ءىڭ», «ءىڭ» دەپ ۇيقىسىراپ تۇر­عان قۇرداسى لەزدە شامىرقانىپ شىعا كەلدى. – ءاي, نە دەپ تانتىپ تۇرسىڭ. ءوزىڭ تۇيە­تاۋىق, ءبىلدىڭ بە! – ءوي, اكەڭنىڭ... سەنىڭ! ۇيقىسىنان ەندى عانا ويانىپ, توسەگىنەن ەندى عانا تۇرىپ جاتقان, ەشتەڭەنى ءتۇسىنىپ تە ۇلگەر­مەگەن قۇرداسىن, ياعني بىلدەي ءبىر وبلىستىڭ بىلدەي ءبىر تەندەرىنىڭ توراعاسىن استار مەن ادىپتەن دە جۇرداي قۇرعاق بوقتىقپەن وسىلاي ءبىر قايىردى دا, تەلەفوننىڭ قۇلاعىن تارس ەتكىزىپ ورنىنا تاستاي سالدى. ورازا ايىنىڭ ورتا­سىنداعى بالتازاردىڭ اۋزىنان ابايسىزدا شى­عىپ كەتكەن بوقتىق تاريحىنىڭ بار بولعان-بىتكەنى, مىنە, وسى ەدى. «ءزىلزالا ءوتتى, ءزىلى قالدى» دەگەندەي, اشۋ ءوتتى, اقىل كىردى, ەندى قايتپەك كەرەك؟ شىركىن, اكەسى بولسا ءبىر امالىن تاۋىپ, اناۋ جاڭا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىنىڭ قاسىنداعى قارا تالدى قارا شاڭىراعىنداي «جەكەشەلەندىرىپ» الىپ, سا­ڭىرىق ساسىتىپ جىبەرگەن قارعا مەن قۇز­عىندى قىرا بوقتاپ اشۋىن باسار ەدى, مۇنىكى تازا انايىلىق بولدى. ونىڭ ۇستىنە ىزاسى باسىلىپ, اشۋى تارقاعان كەزدە اللاتاعالاعا قۇلدىق ۇرعان پەندەنىڭ ورازا ايىندا اۋزىمەن بىرگە تىلىنە دە تيىم سالۋى قاجەتتىگى ەسىنە ءتۇسىپ, قىسىلعاننان جاۋى­رىن ورتاسىنىڭ جىپسىمەسى بار ما. ورازا ۇستاماعان, ناماز وقىماعان بۇرىنعى كەزىندە ءبۇيتىپ اسا قينالىپ, اسا قىسىلماۋشى ەدى, ەندى توسەگىنەن جاڭا تۇرىپ جات­قان قۇرداسىن اي-شاي جوق اكەسىنەن قايىرعان وسپادار­لىعى ويىنان كەتسەشى. نە ىستەۋ كەرەك؟ ارينە, كەشىرىم سۇراۋ كەرەك. اللاتاعالا ءتاۋ­بەگە كەلگەن ق ۇلىنىڭ كۇناسى اسپان مەن جەردىڭ اراسىن تولتىرارداي كوپ بولسا دا كەشىرەدى ەكەن دەگەندى ەستىگەن. ەندەشە, مۇنىڭ بىلمەستىگىن دە كەشىرەتىن شىعار. بىراق قۇدايدان قورىقپاي حا­لىق­­تىڭ قار­جىسىنا اۋىز سال­عان جەبىر­لەر­دىڭ بىرىنە اي­نال­عان قۇر­داسىنان قا­لاي كەشىرىم سۇرا­ماق؟ تەلەفونىن ەكى رەت تەرىپ, تۇتقاسىن ورنىنا ەكى رەت قويدى. الدە ۇيا­لى تەلە­فو­نىنا حات جا­زىپ جىبەرگەنى ءجون بە؟ بىراق SMS-كە ەلپ ەتە قالاتىن جۇمابەك جاق جىم-جىرت. ۇنسىزدىك ءۇشىن­­­­شى كۇنگە ۇلاس­قاندا بالتازار قور­قا باس­تادى. ءۇشىنشى مىڭ­جىل­دىق­تىڭ ونىن­شى جى­­­­­­لىن­داعى ۇستاعان ورازا­سى ءبىر جەم­قورعا بولا زيانعا ۇشى­راماق پا؟ بۇرىن ءبۇيت­پەيتىن. بەسىن نامازىنان كەيىن ايە­لىنە مۇڭىن شاعىپ ەدى, ول: «ءجۇ­رە­گىڭە يمان­دى­لىق ۇيا­لايىن دەگەن عوي» دەدى. «ال كەشىرمەسە, اۋىرت­پالىعىن ءوزى كوتە­رەدى». كو­ڭىل جۇباتقانعا جاق­سى-اق ءسوز, بىراق... جۇمابەك تە قىرشاڭقى اتتاي الدىنا كەلگەندى تىستەپ, ارتىنان وتكەندى تەۋىپ ۇيرەنگەن. ۇقساماساڭ تۋما­عىر, قۇددى اكەسى سياقتى. ءوزىنىڭ وقىماعان كىتابى جوق. «مىناۋ دەيدى, – باتىس جاق­تى نۇسقاپ, – ەۋروپا مەن اقش-تى اۋزىنا قاراتىپ تەككەرەي, ستەينبەك دەگەن جازۋشىلار وتكەن عوي كەزىندە, قۇداي بىلەدى, سولاردىڭ اتا-بابالارىنىڭ سەندەرمەن ءبىر شاتىسى بار. جيرەن­شەنىڭ اكەسى باقكەرەي, ال ارعى اتاسى ستانباق ەمەس پە ءوزى؟». «مۇنى نە ءۇشىن ايتتى بۇل سۇم؟» دەپ ويلانىپ ۇلگەرگەنشە «ەجەلگى زاماندا بالتازار كوسسا دەگەن ءبىر ءاۆانتيۋريسى دە بولعان سول ەۋروپانىڭ» دەپ اڭگىمەسىن ودان ارى ساباقتايدى. «ول ءوزى قاراقشى بوپ كەمەگە شا­بۋىل دا جاساپتى, اراق-شاراپ پەن قىز-قىر­قىنعا دا تويماپتى. و قۇدايا توبا, اقىر اياعىندا ءدىن جولىنا ءتۇسىپ, ريم پاپاسىنىڭ دارەجە-دارگەيىنە دەيىن كوتەرىلىپتى. سەن دە وسى العان بەتىڭنەن تايماساڭ, قۇباتوبەل ءبىر قالانىڭ مەشىتىنە باس يمام بولۋعا جاراپ قالاسىڭ». كوردىڭىز بە, قۇرداسىنىڭ قايدان باستاپ, نەمەن اياقتاعانىن؟ جۇرەگىندە يمانى بار پەندە ورازا ۇستاپ, نامازعا جىعىلعان ادامعا «نيەت قابىل بول­سىن!» ايتىپ, قۋانىش ءبولىسۋشى ەدى, ال مۇنىكى نە قولداعانى, نە قورلاعانى تۇسىنىكسىز بىردەڭە. *** جيرەنشە: – ءاي, بالتازار, مىنا مۇرنى سالبىراپ, بۇتى سەرەيگەن نەمەنى قۋىپ جىبەرشى. تاڭ اتپاي قۇرقىلداپ, تىنىشتىق بەرمەدى عوي. توڭمويىن باستىقتاردان «ءيزالاتىر» قويلارداي وشارىلا قاشىپ, وڭاشاعا كەتسەك تە قۇرقىلدان قۇلا­عىمىز سارسىدى عوي تەگى, – دەگەن كەزدە باسى مەن قۇلاعى تۇيەتاۋىقتىڭ باسى مەن قۇلا­عىنداي بولىپ ءبىر قىزارىپ, ءبىرى بوزارعان ديرەكتور ەرنىن تىستەلەپ ويلانىپ تۇرعان. سۋلىق كيگەن سۇم قويشىنىڭ قىي شوقىعان جاندىكتەردى سىلتاۋراتىپ تۇپ-تۋرا ءوزىن بوقتا­عانىندا داۋ جوق. بىراق قالاي دالەلدەيدى؟ «نەگە بوقتايسىڭ؟» دەپ باج ەتە قالسا, اۋىل-اي­ماققا, بوتا-تايلاققا قاراپتان قاراپ ءوزى ماس­قارا بولادى. ويتكەنى, جيرەنشەنىڭ دالەلى قۇرقىلداپ ءدال قاسىندا تۇر. ونى قاتىن-بالا-شاعاسىنان بولەك, الماتىدان كەلگەن اناۋ عالىم بالا دا كورىپ, جازىپ الدى. الدە باسقا سىلتاۋمەن تيىسسە مە ەكەن؟ سوندا نە؟ «وڭاشاعا كەتسەك تە قۇرقىلدان قۇلاعىمىز سارسىدى عوي تەگى» دەۋى, مىنا قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرت­قالاعان زاماندا جاقسى ءسوز ەمەس سياقتى. «وڭا­شا» دەگەنى «وقشاۋلانۋ» دەگەننىڭ بالاماسى. كىمنەن وق­شاۋلانىپ ءجۇر سوندا بۇل زارجاق؟ قوعام­نان! قوعام دەگەنىمىز نە؟ كەڭەس وكىمەتى! «قۇرقىل» كىمدىكى؟ «گەنسەكتىكى»! پارتورگ بالا, بالا بولسا دا بالە ءوزى, وسى جاققا جولعا شىققان سايىن «بوزقاقتىڭ ۋرا­نىنان, جيرەنشەنىڭ بورانىنان ساقتا» دەي بەرۋشى ەدى, و سارجالاقتىڭ جۇرەگى دە مىنا سۇم­نىڭ سۇر جەبەسىنەن امان قالماعان بولدى. ۋراننىڭ قاۋپى مەن قاتەرى بەلگىلى, ال جامان قويشىنىڭ «بورانى» مۇنداي قاتتى بولار دەپ ويلاماپ ەدى. «تاس بوراننان» بەتەر عوي تەگى. ەگەر پارتورگ كەلىسسە «ساياسي قاتەگە» جارايتىن فاكتى بار. سوسىن ارى قاراي «بيۋرو» دەي مە, «تۇرمە» دەي مە, ۇرەيىن الىپ, تاۋبەسىنە كەلتىرۋ قيىن ەمەس. – ءاي, اق كەمپىر, دەرەكتىرگە شاي ءىش دەسەڭشى. قابىڭنىڭ تۇبىندە ۇن قالسا, شەلپەك ءپىسىر, مىنا شىلىڭگىر شىلدەدە قاتىپ قالعان ناندى كىم قاجاپ وتىرادى. باستىقتىڭ ارقاسىندا بالالار­دىڭ اۋزى دا ءبىر مايلانسىن. ءيا تۇيەتاۋىقتارىن, ءيا قىزىل مۇرىن «دەرەكتىرىن» سىباعانى ءبىر اللاعا عانا ايان جي­رەنشەنىڭ اشۋى تارقاپ, قاباعى جازىلىپ, كوزى­نىڭ قيىعىنا كۇلكى ۇيىرىلە باستاعان. «جاعىڭا جىلان جۇمىرتقالاسىن سەنىڭ جيرەنشە, قارا­شى, تۇيەتاۋىققا تەڭەپ تۇرىپ, تۇك بولماعانداي «ءشاي ءىش, شەلپەك جە» دەۋىن. «قويشىلاردىڭ قاتقان قارا نانىن ايتىپ تا قارا ساننان ءبىر شىمشىپ قاپ جاتىر» دەپ ويلاعان ديرەكتور, قۇرتتاعان قويلارعا جاعاتىن قارا مايدىڭ ءيىسى مۇڭكىگەن قورانىڭ قاسىنا قۇيىنداتىپ كەپ قالاي توقتاسا, ءدال سول ەكپىنىمەن الاقۇيىنداتىپ تايىپ تۇردى. *** – ءتىلشى بالا, ا, ءتىلشى بالا, – دەگەن, – ديرەكتوردىڭ كولىگىنىڭ شاڭى باسىلعان سوڭ جيرەنشە كوڭىلى بوساعانداي الدەنەگە تولەجىپ, – اتاڭنىڭ ءسوزىن جازىپ العانىڭدى تەرىس دەمەيمىن. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە بالا-شاعانى كۇل­دىر­مەككە دە بىردەڭە-سىردەڭە كەرەك قوي. بىراق وسى اۋرۋ, ارىق-تۇراق مال-جان قايدان شىعادى دەپ ويلاعان باسشى بار ما؟ قوعام اۋىرسا, ونىڭ مال-جانى دا اۋىرا باستايدى. مالمەن وسكەن اتا-بابالارىمىز «ءيزالاتىر» دەگەندى بىلمەي-اق ءوتتى ەمەس پە ومىردەن؟ اناۋ التىن جۇلدىزدى قويشىلاردى ايتام دا, قوراسىنان اۋرۋ, اقساق-توقساقتار شىعىپ, قۇرتى بىجىناي باستاسا-اق بولدى: «ويباي, مىنالاردى وقشاۋ­لاۋ كەرەك» دەپ, وسىلاي قاراي زىتتىرادى. ال كارالىن ساسىعان بۇل جەرگە ءبىر كەلگەن مال ءوز وتارىنا قايتىپ امان-ەسەن ورالمايدى. وسىنى نەگە جازبايسىڭدار؟ وسىنى نەگە كوتەرمەي­سىڭدەر؟ كوردىڭ بە, اناۋ ءبىر كوزى سوقىر قويدى... سونىڭ باسىنا الگى دارىپتەپ جۇرگەندەرىڭنىڭ ءبىرىنىڭ قامشىسى تيگەن. ال مىنا ءموليىپ تۇرعان توقتىنىڭ بۇيىرىندە ادام اياعىنىڭ زاردابى بار... اۋ, قىرعا قاراپ ما­ڭىرادى ەكەن دەپ مارعاس­قالاردى, بوزقاققا بارىپ ويناقتادى ەكەن دەپ باعىلانداردى ۇرىپ-سوعىپ, وقشاۋلاي بەرسە, تەكتى تۇياق قالا ما دالادا؟! «قويشى كوپ بولسا, قوي ارام ولەدى». قازىر قويدان قويشى كوپ زامان بولىپ تۇر. ءبارىنىڭ قولىندا ءبىر-ءبىر پارتپەل. ءتىپتى, «گەنسەككە» دەيىن قويشى بوپ كەتتى. قىسقاسى, مەن سياقتى ءتىلى مەن جاعىنا سۇيەنگەن جامان قويشى بار بولسا بار شىعار, بىراق جامان مال-جان جوق... جيرەنشە ءتىلشى-عالىم مەن ءتىلشى-جۋرناليست مىندەتىنىڭ اراجىگىن اجىراتا المادى ما, ءاي­تەۋىر, بىرازعا دەيىن وسىلاي دەي بەرگەن. ءتىلشى-عالىم دا: «اعا, مەن گازەتتەن كەلگەم جوق قوي» دەپ ايتا الماي, شالمەن بىرگە مۇڭايعان. ويى مەن قيالى بوزقاقتىڭ بوز دالاسىنداعى بوز­تورعايداي شى­رىلداپ, ءبىر ورنىندا بايىز تابار ەمەس. «مار­عاسقالار» دەپ, «باعىلاندار» دەپ, «تەك» دەپ, «تۇياق» دەپ بۇل شال, شىنىمەن, مالعا جانى اشىپ وتىر ما, الدە, ءوزى سياقتى تىلىنەن جازىپ, وقشاۋلانعان ازاماتتار جايىن زار عىپ وتىر ما؟ قىزىل مۇرىن ديرەكتورىڭىز اۋرۋ قويلاردى وقشاۋلادى ما, الدە «ارام ءولدى» دەگەن اكتىمەن تىگىسىن جاتقىزىپ, اپتا سايىن جاس ەت جەپ وتىرۋ ءۇشىن ساۋ قويلاردى وقشاۋلادى ما؟ «مىنا سورلىلاردىڭ ىشىندە دە پىشاققا ىلىگەتىندەرى بار ەكەن» دەۋىنىڭ ءوزى ويلانارلىق ماسەلە ەمەس پە؟ مۇمكىن, قويلارمەن بىرگە اۋزىندا قاقپاق, تىلىندە تيەك جوق جيرەنشەنى وقشاۋلاۋدى دا ۇمىتپاعان شىعار قىزىل مۇرىن ديرەكتور. ايتپەسە قي ساسىعان قورادان التىن ىزدەگەندەي نەمەنەگە قايتا-قايتا كەلە بەرەدى؟ توقتا, ەكى ءجۇز ەلۋ گرامم اراق ءۇشىن ت. شاھا­رىنا شىعارىپ سالۋعا اۆتوۆوكزالدىڭ اسحا­ناسىنا ەرىنبەي-جالىقپاي كەلىپ, توست سويلەگەن ءبولىم باستىعى دا «تۇسپالىن ءبىل, تۇسپالىن» دەپ, تىقاقتاپ قويماي قويىپ ەدى انەۋگۇنى. ول دا تۇسپالداپ سويلەيتىندەردى تۇ­ساۋ­لايتىن سۇر مەكەمەنىڭ تىڭشىسى بولىپ جۇرمەسىن. باسە, بوزقاقتىڭ بوقتامپاز شالىنا نەگە قۇمارتىپ قالدى دەپ ەدى بۇل. ءتىلشى-عالىمنىڭ شاقشاداي باسىن وسىنداي قاي-قايداعى, جاي-جايداعى ويلاردىڭ شىرماپ العانى سونشا بالاپانداي جۇرەگى بۇلقىنىپ-بۇلقىنىپ بارىپ, كەۋدەسىنەن ۇشىپ كەتە جاز­داعان اۋەلى. *** ون ءتورتىنشى كۇن دەگەندە مە ەكەن قۇرداسى تەلەفونىنىڭ قۇلاعىن كوتەردى-اۋ ايتەۋىر. – ءاي, ءبىر قورقىتتىم-اۋ دەيمىن ءوزىڭدى. جازىقسىزدان جازىقسىز بوقتاعان قالاي بولا­دى ەكەن ادامدى؟! – كەشىر, وزىڭنەن دە بار, وتكەندە قايداعى ءبىر بالتازار كوسسا دەگەندى ايتقانىڭ كوڭى­لىمدە قاپ قويىپتى, سونىڭ ءزىلى شىعار. – كەشىرمەگەندە كوشىرەدى دەپ پە ەڭ, نامازىڭدى وقىپ, ءتاسپىڭدى تارتا بەر. – اللا رازى بولسىن. تەندەر كوميسسياسىنىڭ توراعاسى وسىلاي دەپ وقجىلانداي زۋلاعانىمەن, قۇرداسىنىڭ تىلىنەن قورقىپ, ونى شالعاي اۋدانعا مادەنيەتتى تۇردە «جەر اۋدارماققا» بەكىنگەن. ويتكەنى, ءبۇ­گىن بوقتاعان ادام, ەرتەڭ «مىنا يەن-تەگىن دۇنيەنى قايدان الىپ جاتىرسىڭ؟» دەپ بايبالام شىعارۋدان تايىنبايدى. قۇدايعا شۇكىر, تەندەردىڭ «توبىقتايى» ارقىلى اۋزىن ايعا بىلەگەن ءبىراز باسشىلارمەن ارالاس-قۇرالاس بولىپ قالدى. كىمدى قانداي قىزمەتكە ۇسىنۋ, كىمدى قايدا «وقشاۋلاۋ» دەگەن سياقتى قۇپيا ماسەلە تالقىلانعان كەزدە مۇنىڭ پىكىرى دە ەسكەرىلەتىن بولدى... – ىسكەر دەسەڭىز ىسكەر, ءبىلىمدى دەسەڭىز ءبىلىمدى, ۇيىمداستىرۋشى دەسەڭىز ۇيىمداستىرۋشى, قىسقاسى, مۇنداي كادردى الاتاۋدى اينال­ساڭىز دا تاپپايسىز. – كەشىرىڭىز, اتى-ءجونى كىم دەدىڭىز؟ – بالتازار جيرەنشە ۇلى باقكەرەي. – باقكەرەي... جيرەنشە... ءيزالاتىر... «كادرلاردىڭ قۇدايى» اتانعان ورىنباسار ويلانىپ قالدى. – اكەيدىڭ ارحيۆىندە وسىنداي ادام اتى بار سياقتى ەدى. «مىنا كىسى بالتازاردى تانيتىن بولىپ شىقپاسىن» دەگەن ويدان جۇمابەكتىڭ جۇرەگى زۋ ەتە قالدى. بىراق ورىنباسار ىلە-شالا: – ءبىزدىڭ شال كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ءتىلشى-عالىم بولعانداردىڭ ءبىرى, – دەپ اكەسىنىڭ شوي جەلكە, جۋان بالتىر باستىق ەمەس, كىشىگىرىم عالىم بولعانىنا نامىستانعانداي جانارىن تەرەزەگە اۋدارعان. ورىنباساردىڭ اكە تۋرالى ۇيالا ەسكە الۋى جۇمابەكتىڭ ماي ىشكەندەي كىلكىگەن كوڭىلىن ورنىنا ءتۇسىردى. دەگەنمەن, ساق­تىقتا قورلىق جوق. – كەزىندە وسى وڭىردە جيرەنشە دەگەن ءبىر «ينتسيدەنت» بولعان. – «ديسسيدەنت» دەسەڭشى, مىناۋ سول كىسىنىڭ ۇلى ما؟ – ءيا, – دەگەن جۇمابەك «پەندەڭىزدىڭ تۇپكى ويىن ەندى تۇسىنگەن بولارسىز» دەگەندى كوزىمەن ۇقتىرىپ, ورىنباسارعا سۇزىلە قارادى. – قانشا دەگەنمەن, قانىنا تارتپاي تۇرسىن با, مۇنداي­لارمەن الىستان سىيلاسقان دۇرىس شىعار دەگەن قام-قارەكەت قوي مەنىكى. – سوندا قاي جاققا جىبەر دەپ سۇرانىپ وتىرسىز؟ – بوزقاققا. – بوزقاق؟!. شەشىمىڭىز تىم قاتالداۋ ەمەس پە؟ – قاتال ەمەس, «ورازاسىن» جوعارعى جاقتاعى اۋىس-تۇيىسپەن, كىم نە جەپ, كىم نە قۇستىمەن اشاتىن ونداعىلارعا وسىنداي «يدەالنىي» ادام­دار كەرەك. قانشا دەگەنمەن, زيالىنىڭ تۇقىمى ەمەس پە, مىنانداي «ۇكىمدى» ەستىپ ورىنباساردىڭ شىبىن جانى شىرقىراپ كەتتى. بوزقاقتىڭ ۋرانىنا ۇرىنعان پەندە, ءتىپتى تەمىردەن جارالسا دا كوپ ۇزامايتىن. زۋ-زۋ ەتكەن جۇمابەك سول اۋىر جازاعا بالا كەزدەن بىرگە وسكەن دوسى بال­تازاردىڭ باسىن بايلاپ بەرىپ وتىر. وعان دەيىن دە وسى ءوڭىردىڭ ءجون بىلەدى-اۋ دەيتىن ءبىراز باس­شىلارى مەن قوسشىلارىن قاسقىر تيگەن قوي­داي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتقان. ەگەر بوساڭ­دىق تانىتىپ, بوركەمىكتىك كورسەتسە, وسەك-اياڭى ون قاتىنعا بەرگىسىز مىناۋ ءجۇزى جانباستان: «بايا­عى ديسسيدەنت قويشىعا جانى اشىپ, «ءيزا­لاتىر» باققان جيرەنشە» دەگەن ماقالا جازعان عالىمسىماقتىڭ ۇلى» دەپ وزىنە شابۋىل جاساۋدان تايىنباس. اكەسى مارقۇم دا سول ماقالادان كەيىن جۇمىسى ونبەي, ءجۇنجىپ كەتكەن. ەكى ءجۇز ەلۋ گرامم اراق ءۇشىن اسحانادا وتىرىپ توست ايتاتىن قاسقا باس باستىعى دا كۇرت وزگەرىپ «نە عىلىممەن بول, نە قويشىمەن بول» دەپتى. ودان كەيىن, «سپورت كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىنا بيۋدجەتتەن بولىنگەن ميللياردتاردىڭ ون بەس پايىزىن الاقانىڭىزعا اكەپ سالام» دەپ انت سۋ ءىشىپ وتىر. قوي, «تەك جۇرسەڭ, توق جۇرەسىڭ» دەگەن. ساتقىندىق بىزگە دەيىن دە بولعان, بىزدەن كەيىن دە بولا بەرەدى, سوندىقتان بوگەت بولمايىن. – وندا كىرىسىڭىز, باسشىعا ءوزىم ايتام. *** «كەشىرمەگەندە كوشىرەدى دەپ پە ەڭ, ناما­زىڭدى وقىپ, ءتاسپىڭدى تارتا بەر» دەگەن قۇر­داسىنىڭ سوزىنەن كەيىن بالتازاردىڭ ەكى يىعىن ەكى اپتا بويى ەزگىلەگەن اۋىر جۇك ءوزى­نەن ءوزى سىپىرىلىپ تۇسكەندەي بولعان. «اكەڭ سياقتى كەكشىل ەمەس ەكەنسىڭ» دەيىن دەپ تۇردى دا, ءتىلىن تىستەي قويدى. ويتكەنى, قىزىل مۇرىن ديرەكتور تۇك تۇسىنبەگەن, دىم بىلمەگەن بوپ تايىپ تۇرسا دا كوپ ۇزاماي بوقتامپاز قاھار­مانىمىزدىڭ ۇيىندەگى اق اپامىز ارمانداي بەرەتىن قويمانىڭ كىلتى بىلاي تۇرسىن, «ءيزا­لاتىر» قويدىڭ جىل­بىسقى ەتى دە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى. «بوزقاقتىڭ ۋرانىنان, جيرەنشەنىڭ بورانىنان ساقتا» دەپ دۇعا جاساي كەلەتىن ۇركەك پارتورگ, تۇسىنەن شوشىپ ويانعانداي وقىس­تان كۇشىنە ءمىنىپ, «قوعام مالىن ءولىم-جىتىمگە ۇشىراتقانى ءۇشىن» دەپ شالعا اۋەلى «سوگىس», ودان سوڭ «قاتاڭ سوگىس» بەردى. ءۇشىنشى جولى پارتبيلەتىن تارتىپ الدى. دۇرىسى, «تارتىپ الدى» ەمەس, كوشكە بەرگەن تايلاعىڭ وسى بولسا, ءما!» دەپ, پارتورگتىڭ ۇستەلىنىڭ ۇستىنە جيرەنشەنىڭ ءوزى تارس ەتكىزىپتى و قۇرعىردى دەسەدى ەل-جۇرت. شىنىندا, ساياساتكەرلەر «كوممۋنيستەردىڭ پارتبيلەتىن ەڭ ءبىرىنشى «تالاق» ەتكەن ەلتسين» دەپ, بەكەرگە شا­تىسادى, ايتپەسە, ول ەرلىكتى العاش جاساعان ادامنىڭ قابىرى بۇگىندە ت. شاھارىنان الىس­تاعى ءبىر اۋ­داننىڭ اۋماعىندا جاتىر. توپى­راعى توم­پايعان قابىرىنىڭ ۇستىنەن كەزدەيسوق تۇسە قالساڭىزدار, جىكەڭنىڭ مىنا جالعان دۇنيەدە ءبىلىپ, بىلمەي ىستەگەن كۇناسى ءۇشىن اللاتاعالادان كەشىرىم سۇراپ, قۇران وقۋدى ۇمىتپاعايسىزدار. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.