حالىقتىڭ تاريحي جادى ەڭ ءبىر قيماس ۇل-قىزىن ەشقاشان ساناسىنان وشىرمەيدى ەكەن. ءتىپتى ەسىمدەرىن اۋىزعا الۋعا, ءتىلدىڭ ۇستىنە سالۋعا تىيىم بولسا دا ول الدەبىر اڭىز-افساناعا, جىرعا اينالىپ, نەمەسە ەرتەگىدەي اۋىزدان-اۋىزعا حاتقا تۇسپەستەن-اق تاراي بەرەدى.
كەيكى باتىر ەسىمى تورعاي تابانىنىڭ جۇرتىندا وسىلاي ءوشپەي كەلدى. ول – باتىرلىقتىڭ, مارتتىكتىڭ, قايسارلىق پەن ءجۇرەكجۇتقان كوزسىز ەرلىكتىڭ ءۇلگىسى بولاتىن. كەيكىدەن باستالىپ, امانگەلدى, شولاقتىڭ وسپانىمەن ءورىلىپ, دوعال, تاتىر شايقاستارى, اقشىعاناقتا بولعان ۇرىستى ايتا كەلىپ, ابدىعاپار مەن احاڭ-جاحاڭداردىڭ سىيلاس بولعانى, امانگەلدى ساردار مەن توكەنىڭ ۇلدارىنىڭ ولىمىنە قۇن سۇراۋ سىندى 1916 جىلعى پاتشا جارلىعىنا قارسى شىققاندا بولعان وقيعالار قاريالار اۋزىنان ەرتەگى اڭىزدارداي شەرتىلەتىن. بارا-بارا ءتىرى تاريح كۋالارى ارادان كەتىپ, ەندى سولاردى كورگەن ادامداردىڭ ءوزى ازايعان شاقتا, كوتەرىلىستىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا, بىلتىر كۇزدە «ءور تورعاي – ەرلىك مەكەنى» اتتى ەكسپەديتسيا استاناداعى «بايتەرەكتىڭ» تۇبىنەن اتتانىپ, ارادا عاسىر وتكەندە سول ءبىر ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعانىڭ ءىزىمەن ءجۇرىپ وتپەكشى بولعان. اقمولا, قاراعاندى, قوستاناي وبلىستارىنىڭ اۋماعىندا 2 جارىم مىڭ شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ, تاعىلىم مەن ورلىككە تولى بابالار ءىزىن جاڭعىرتقان ەكسپەديتسيا جۇمىسى وتە ءبىر مازمۇندى دا, ماعىنالى بولعانىن ايتقان ءجون. ءاربىر باستالعان يگىلىكتى ءىستىڭ سوڭعى نۇكتەسىنىڭ دە قويىلاتىنى ايان.
استاناداعى «Marriott» قوناق ۇيىندە «Torgay expedition» توبىنىڭ «ءور تورعاي – ەرلىك مەكەنى» اتتى جاساقتالعان ەكسپەديتسياسىنىڭ مۇشەلەرى جينالىپ, بىلتىر كۇز ءجۇرىپ وتكەن جولدا جيناقتالعان ماتەريالدار توپتاسقان كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزدى.
راسىمدە ايماقتىڭ شەجىرەسىن كوكىرەگىنە توقىعان, تابانىن توزدىرىپ كەزىندە كوزكورگەندەردەن سىر ساۋىپ, زەردەسىنە توقىعان ازامات ءشوپتىباي ءبايدىلدين ءسوز الىپ, عىلىمي اينالىمعا تۇسپەگەن, ەل اۋزىندا اڭىز بولىپ ورىلگەن اڭگىمەلەردى ورتاعا سالسا, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قۇرمانعالي داركەنوۆ ارحيۆ دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرا ءبىراز ماعلۇماتتاردى العا تارتتى. ماسەلەن, تورعايداعى كوتەرىلىسكە قاتىستى 8000 دەرەك بارلىعىن, سونىڭ 2000 قۇجاتى تەك امانگەلدى باتىرعا قاتىستىلىعىن ايتتى.
«مەن ىستەدىم دەگەنشە, ەل ىستەدى دەسەيشى» دەگەندەي وسى جۇمىسقا قولداۋ كورسەتىپ, ۋاقىتپەن ساناسپاي, ايانباعان نۇرداۋلەت اكىمجانوۆ, نۇرلان ساپاروۆ, ميراس ءتاجيتدينوۆ, ءسابيت شاقاەۆ, ابىلاي مەدەۋباەۆ, ءبىرجان مەشەلوۆ, ابىلاي ماۋدانوۆ, ميردوس ءالىمجانوۆقا جانە تاريحتىڭ تامىرشىلارىنداي ء–شوپتىباي ءبايدىلدين, قۇلسەيىت تۋعانباي, قۇرمانعالي داركەنوۆتەرگە العىستارىن ايتتى.
2 جارىم مىڭ شاقىرىم بويىندا ورەلى ءىس اتقارىپ, ابدىعاپار حان مەرت بولعان زاۋرە قوپاسى مەن كەيكى تۋعان بايتۇما قونىسىنا ەسكەرتكىش قويىلعان. وسى جەردە «ادام تۋعان توپىراققا تارتىپ تۋادى» دەگەن راس شىعار, بايتۇمادا ەسكەرتكىش بەلگى قويۋ وڭايعا سوقپاپتى. كەيكى تۋعان توپىراققا قازىق قاعايىن دەسە كۇرەك باتپاي, بىلەكتەي بۇرعى دا سىنىپتى. «ول ءسىرا تاعدىرى دا, قايسارلىعى دا, كەكتىلىگى مەن تەكتىلىگى دە وسى توپىراققا تارتىپ تۋعاننان بولار», دەيدى كىتاپ اۆتورى ابىلاي ماۋدانوۆ.
شارا بارىسىندا ەكسپەديتسيا جۇمىسىنان جەدەل اقپارات جىبەرىپ, ول «Kazinform» حالىقارالىق اقپارات اگەنتتىگى ارقىلى 5 تىلگە تاراۋىنا ۇلەس قوسقان جۋرناليست باقىتجول كاكەش العان اسەرىمەن بولىسسە, كىشكەنتاي كۇنىنەن ولكەنىڭ تاعىلىمدى تاريحىن تىڭداپ, قاريالاردىڭ جازبالارىن حاتتاۋعا كومەكتەسكەن جۋرناليست ازامات ەسەنجولدىڭ سوزىنەن كوڭىل اۋدارارلىق اڭگىمەلەردىڭ مول ەكەنى اڭعارىلدى.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»