«ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ امازونكالارى» تسيكلىنان

 1.اۋىلداس اعا

جالقى ادام ەدى. جالعىز ءۇي. جەتىم ءتۇتىن. قورا-قوپسىسى جوق. قاق-سوعى جوق. قايىرىلىپ كەلەر قارا جوق. اعايىن ساعالاپ الىستان كەلدى دەسەتىن. ءجۇرىس-تۇرىسى قىر قازاعىنا تاڭسىق. ءوزى اقسارى ءوڭدى ەدى. ەكى بەتىنىڭ ۇشى قىپ-قىزىل. يەگى قىلتاناقسىز, كوسە. داۋسى ءجىپ-جىڭىشكە. قىسى-جازى باسىنان قالپاق تۇسپەيدى. قايدا بارسا دا بالاعىن توبىقتان اسىرىپ ءتۇرىپ الاتىن. زاۋدە ءبىر كورشىدەن شىرپى السا, جاققان تالىن ساناپ قايتاراتىن-دى. ارا-تۇرا قارا جولدىڭ بو­يىندا ىزدىك شاڭ كوتەرىپ كەتىپ بارا جاتار ەدى. ارا-تۇرا قانىشكەن بەتتەن قالپاعى كوزىن جاۋىپ قايتىپ كەلە جاتار ەدى. وندايدا وڭشەڭ بالا جاۋدىرەپ جولىن توسامىز. ءار جۇگىرمەككە ءبىر-ءبىر كامپيت ۇستاتار. دۇكەننەن ساناپ تۇرىپ ساتىپ الاتىن شىعار. ءوزى شايعا تىستەر قالتاسىندا تۇك قالمايتىن. – ايەلدەن ۇشىنىپتى. سو­دان قۇتايمايدى ەكەن, – دە­سە­تىن اۋىلدىڭ قاعىندى كەلگىر ق­ا­تىن­دارى. – مالدان بەزىنىپتى. ءتۇبى اسقان باي تۇقىم ەكەن. تالاۋعا ءتۇسىپتى. تىشقاق لاعى قالماپتى. سودان قالعان عۇمىردا قي باس­پاسىن دەپتى. كوڭىلى سۋىنىپتى, – دەسەتىن كورشى-كولەم. الگى ايەل جايى... ۇشىنسا ۇشىنعان شىعار. توي, تىشتىرمادا اق مانارداي ءبىر كەلىنشەككە كوزى تۇسسە بولدى: – شيكىن-اي, وشىنداي ايەل بىزگە بۇيىرمادى-اۋ, – دەپ ءجىپ-جىڭىشكە داۋسىمەن شىر ەتە قالار-دى. – شيكىن-اي!.. جو-جوق, ۇشىنباپتى. ءبىر كۇنى كەپ اكەمە سىر اشتى. – قاسىمجان, جانىما جاقىن ءىنىمسىڭ. سەنەن بۇگىپ قايتەيىن. مىنا اعاڭ كورشى اۋىلدىڭ ءبىر قىزىمەن ءسوز بايلاسىپ جۇرگەن. – ە, بارەكەلدى, – دەپ اكەم وتىر­­عان ورنىنان ءبىر اۋناپ ءتۇستى. – كوپ­تەن كۇتكەنىمىز وسى ءسوز عوي. – كارى شەشەسى بار. ءوزى ساۋىنشى. اندا-ساندا ۇستار قۇس كەلدىسى بار ەكەن. ەشتەڭە ەتپەس. جاس ادام عوي... اكەم نە دەرىن بىلمەي تاعى ءبىر اۋناپ ءتۇستى. – توسەك-ورنىمەن قوسا بۇگىن الىپ كەلەيىن. ات-ارباڭدى بەرە تۇرساڭ. دەلبەنى ءوزىم ۇستارمىن. – ايار دەيسىز بە؟ قازىر ءازىر ەتەي­ىن. كۇن قاۋىسا اعامىز جەڭگەمىزدى الىپ, ات باسىن قاراشا ۇيىنە تىرەدى. اجەم الدىنان شاشۋ شاشتى. كەلىننىڭ ماڭدايىنان ءسۇيدى. شىنىندا جاس ەكەن. بويشاڭ, قاراتورى. اعامىز قالپاعىمەن قوسا يىعىنا ازەر جەتىپ تۇر. مەيلى عوي, ماحاببات بوي تاڭداي ما؟ ءبىر ساندىق, ەكى-ءۇش كورپەنى وڭشەڭ جۇگىرمەك زىر قاعىپ تورىنە كىرگىزىپ بەردىك. اكەم ور مارقاسىن سويىپ, قۇتتى بولسىن دەستى. اتام بار باتاسىن ساۋىپ ايتىپ, ۇيلەرىنە قايتارعان. ءتۇن ورتاسى اۋا تەرەزە قاعىلدى. ءتىپتى اكەتىپ بارادى. – اعام قاسىنا جاتپايمىن. وسىندا قونايىنشى, – دەپ جاس جەڭگەمىز قاراپ تۇر. – شىراعىم-اي, – دەپ اكەم نە دەرىن بىلمەي ەسىك كوزىندە تۇرىپ قالدى. – بۇل بولمايدى عوي. – قالپاعىن شەشكەندە كوردىم. باسى تاز ەكەن. وسىندا قونايىنشى. الدارىنان شاشۋ شاشقان اجەم قاراپ جاتا المادى. – ءاي, نە دەپ تۇرسىڭ, ا؟ ازامات­تى قورلاپ. ناق توبەسىندە بوتانىڭ كوزىندەي ويما تازى بولسا بولار. وندا تۇرعان نە بار؟ كورمەي-بىلمەي ءتيدىڭ بە؟ – اجە, سول تاز ماعان جۇقسا قايتەمىن؟ – ءوي, ءسوز بولعانىڭا! – دەپ اجەم جاتا كەتتى. كوكتەمنىڭ كۇنى ەدى. قۇس كەلىپ جاتقان... ارا-تۇرا قارا جولدىڭ بويىندا ىزدىك شاڭ كوتەرىپ كەتىپ بارا جاتار ەدى. ارا-تۇرا قانىشكەن بەت­تەن قالپاعى كوزىن جاۋىپ كەلە جا­تار ەدى. كۇزگە سالىم اكەمە كەپ تاعى سىر اشتى. – قاسىمجان, جانىما جاقىن ءىنىمسىڭ. سەنەن بۇگىپ قايتەيىن. مىنا اعاڭ قانىشكەننىڭ ءبىر كەلىن­شە­گىمەن ءسوز بايلاسىپ جۇرگەن. اكەم بۇل جولى وتىرعان ورنىنان ءبىر اۋناپ تۇسپەدى. – جاقسى ەكەن, – دەۋمەن تىندى. – ۇلتى وزگە. كارىس ايەل. بايى ولگەن. سوقا باسى. – دۇرىس قوي. – توسەك-ورنىمەن قوسا بۇگىن الىپ كەلەيىن. ات-ارباڭدى بەرە تۇر­ساڭ. دەلبەنى ءوزىم ۇستارمىن. – جارايدى. اجەم شاشۋ شاشپادى. «ءتىلىن بىلمەيمىن. قوي, قۇرسىن», دەپ ۇرشىعىن ءيىرىپ وتىرا بەردى. اكەم تاعى ءبىر توقتىسىن سويىپ, داستارقان جايعىزدى. توقتاسقان جان ەكەن. سارى شاشتى, جۇدەۋ بەت, الاكوز. ۇيگە ءۇن-ءتۇنسىز كىرىپ شىقتى. اراعا اي سالىپ تالتۇستە ەسىك قاعىلدى. كارىس جەڭگەمىز. – نۋ, قاسىمجان, – دەيدى ءشۇل­دىرلەپ. – تۆوي برات چتو زا چەلوۆەك؟ ورىسشا قاقپايدى. بار بىلەتىنى «ە, كانەشنى». ءبىر اۋىز سوزبەن سكولكو موجنو تاك جيت؟ كەتەمىن. قانىشكەنگە ءوزىڭ اپارىپ تاستا. اربا سەنىكى. ساسىپ قالعان شىعار, اكەم دە: «ە, كانەشنى», دەپ جىبەردى... قىستاي تىم-تىرىس جاتىپ العان اعامىز كەلەسى كوكتەمدە قايتادان باس كوتەردى. سودان اۋىلعا قۇداعي بوپ كەلگەن اق تورعىنداي ءبىر كەلىنشەككە كوزى ءتۇسسىن. سول-سول-اق ەكەن: – شيكىن-اي, وشىنداي ايەل بىزگە بۇيىرمادى-اۋ, – دەپ ءجىپ-جىڭىشكە داۋسىمەن شىر ەتە قالسىن. – شيكىن-اي!.. وسى سوزدەن ابدەن زارەزاپ بولىپ قالعان ءۇي-ءىشى تۇگەل شوشىپ كەتكەن. ايتقانداي اعامىز كوپ توستىرمادى, اكەمە ابايلاپ اڭگىمە باستادى. – قاسىمجان, جانىما جاقىن ءىنىمسىڭ. سەنەن سىر بۇگىپ قايتەمىن. مىنا اعاڭ قاراقامىستىڭ ءبىر ايەلىمەن ءسوز بايلاسىپ جۇرگەن. – ەندى... دەپ اكەم مۇدىرە بەردى. – ەر كەزەگى ۇشكە دەيىن. قايتىپ قي­ناماسپىن. ات-ارباڭدى جەگىپ, ءوزىڭ الىسىپ قايت. مەن قاسىڭدا وتىرايىن. – كامپيت جوق. نەمدى شاشام؟ – دەپ اجەم بۇل جولى دا ۇرشىعىنا جارماسقان. – مەنى سۇراسا ايت, ۇشىق شىعىپ اۋىرىپ جاتىر دە. بايدىڭ سولقىلداق مىرزاسىن­داي بولىپ ەكەۋى اتتانىپ كەتكەن. ەكىن­­دى كەزىندە كەرى ورالدى. اكەم بۇ جولى سەركە سويىپ, قوناقاسى بەردى. «ۇشىق شىعىپ» اۋىرىپ جات­قان اجەم داستارقان باسىنا ارەڭ كەل­دى. قاباعى اشىلمادى. – قۇداي, مىناۋسى جاتىپ-تۇرماسا جۇرە المايتىن اقساق قوي. قايدان تاپقان؟ – دەپ اجەم كوپكە دەيىن ساباسىنا تۇسپەدى. – ءسوزۋارىنا نە بەرەرسىڭ. ىندىنى جارىماعان بىرەۋ شىعار. توقپان جىلىككە جارماسقانى نەسى؟ شەشە, جەپ وتىر, دەپ ءوز ەتىمدى ءتىپتى وزىمە تىقپالاۋىن. اراعا اپتا سالىپ اعامىز اكەمە شارۋا ايتا كەلدى. – قاسىمجان, مىنا جەڭگەڭنىڭ بۇرىنعى كۇيەۋى قايتىس بولعان. ون جىل تولىپتى. سوعان مال شالىپ, ەسكە الايىق دەپ ەك. ءبىر توقتىنى سات, اينالايىن. – ىڭعايلى مال جوق. وزگە ۇيدەن الساڭىزشى. ءوزىم جول ءجۇرىپ بارامىن. اكەم داۋسى قوڭىرلاپ شىقتى. اۋىلدىڭ قاعىندى كەلگىر قا­تىن­دارىنىڭ ايتقانى ايداي كەلمەي تۇرا ما؟ بۇل جەڭگەمىز دە قۇتايمادى. ولگەن كۇيەۋىنە اس بەرگەن سوڭ كوپ كەشىكپەدى. ساندىعىن ەسىك كوزىنە شىعاردى. ۇستىنە كورپە-جاستىعىن جينادى. سوسىن جاتىپ-تۇرىپ اقساپ اكەمنىڭ جانىنا جەتتى. – قاينىم, قالىڭ ەلدى قاق جارىپ ءوزىڭ الىپ كەلىپ ەڭ, – دەدى نىعىزداپ. – ءدام-تۇزىمىز جاراسار ەمەس. ەندى كەرى ءوزىڭ اپارىپ سال. ءجونى سول عوي. مەن دە ابىرويمەن قايتايىن. اتام كولەڭكەدە شالعى وراق شىڭداپ وتىرعان. – شاپقان ءشوپتى اكەلە قويايىق دەسەم, وسى اربا ءارلى-بەرلى قاتىن تاسۋدان ءبىر بوسامادى, – دەدى كۇيىپ كەتىپ. – بار شومەلە كۇننىڭ استىندا جاتىر. قۋراپ قالاتىن بولدى! جازعان قۇلدا شارشاۋ بار ما؟ اكەم جۇكتى تيەپ, جانىنا جەڭگەسىن وتىرعىزىپ ەندى قوزعالا بەرگەندە... اعامىز ۇيدەن اتىپ شىققان. – ءاۋ, توقتاڭدار. ءبىر كەسەسى قالىپ قويىپتى. ءما, موينىما قارىز بولار... سودان بەرى نەبىر زامان اۋ­­ناپ اقتى. ءبارى دە ءپاني دۇنيەدەن ءجۇزىن اۋدار­عان. تەك ارا-تۇرا قا­را جولدىڭ بويىندا ىزدىك شاڭ كو­تەرىپ كەتىپ بارا جاتقان بىرەۋدى كور­سەم... اۋىلداس اعا ەمەس پە دەپ ەلەڭ­دەپ قالامىن. شايقى ادام ەدى, جارىقتىق. ءجىپ-جىڭىشكە داۋسى قۇ­لاعىما كەلەدى. – شيكىن-اي!..

2.كورشى شەشەي

قىزىلشاقا كۇن ەڭكەيە بەردى. كوك­جيەككە ەرىپ سىڭەر. اپتاپتىڭ ءپاتى قايتىپ­تى. كەشكى ساۋمال اۋا تى­نىستى كەڭەيتتى. ەسىك كوزىنە شىق­تىم. ەرمەك جوق. كورشى شەشەي كولەڭكە بەتكە جايعاسىپ­­تى. بەت-اۋزى ءبىر ۋىس قارا كەمپىر. جاۋ­لى­عىن قات-قابات وراپ الىپ, ۇكى­دەي ۇرپيەدى دە وتىرادى. ءسوز ءلامى بولەك. قىلىعى – قىزىق. الدە قۇلاقتان قالعان سوڭ با؟ ەستەلىك ەمەدى. كەشەگى اڭگىمەنىڭ سونبەي قالعان شوعىن بۇگىن كوسەيدى. – سالەم بەردىك, – دەيمىن ۇزىنشا ورىندىققا وتىرىپ جاتىپ. – بالا-شاعا قالاي, شەشە؟ – ە, ءجۇر. بالا قىزمەتتە. كەلىن ۇيدە. قىزىم دوكتور عوي. جۇمىسى مازاسىز. – جاراعان. – الگىندە ساعان ۋكول سالام. قانىڭ تاسىپ تۇر. قۇلاعىڭ سودان شىڭىلدايدى دەيد. قوي دەدىم قىزعا. كارى ادامدا تاسيتىن قان قايدان قالسىن. بار-جوعى ءبىر قاسىق شىعار. ەرىكسىز كۇلەم. قىلىعى – قىزىق. ءالسىن-ءالسىن قوس قۇلاعىن باعادى. قاي قۇلاعى شىڭىلداسا, سول جاق كوزىن سىعىرايتىپ, ەرنىن ءبۇرىستىرىپ تىڭدايدى كەپ. سوسىن سويلەپ قويا بەرەدى. – شەشە, سودان اتامىز مول كەتتى مە؟ – دەيمىن داۋىستاپ. كەشە ۇزىلگەن اڭگىمەنىڭ جالعاسىن دامەتكەن ءتۇرىم. – ە, بالا تاپپادىڭ دەپ تورساڭداپ ءبىراز ءجۇردى, – دەيدى ۇكىدەي ءۇرپيىپ. – بەرمەسە نەمدى تابامىن؟ بۇزاۋباس ءبىر شارانانى قيمادى عوي. سونى ايتىپ جۇزىمە سى­عى­راي­ىپ قاراي­دى كەپ. ءوز-ءوزىم­نەن قىسىلامىن. كارى ادامنىڭ قۇ­پيا­سىن قوزعاپ... قاتىپ قالعان شەرىن ءجىبىتىپ... قوي, بولماس. ورنىمنان تۇرعىم كەلىپ قوزعالاقتاي باستادىم. – اسىقپا. كەشكى ساۋمال اۋانى قاراشى. اڭقاڭدى اشقانداي. قىزىعى – الدا. كيتاپ جازساڭ ازدىق ەتەر... ءسوزدىڭ اشتىعى ءوتىپ كەتكەن جاز­عان باسىم. قايتادان زەيىن تىك­تەيمىن. – كەشكە ايتتىم با, جوق پا, قىز الار كيىمىن قاپقا سالىپ قويعان ەكەن. ءبىر كەشتە اتىنا ءمىندى دە: «ال, اعيلا, ايىپقا بۇيىرما. امان بول», دەسىن. ءاي, ارتىنا ءبىر قايى­رىلىپ قارامادى-اۋ. مۇن­داي قاتتى بولار ما؟ قايتەيىن بۇزاۋباس ءبىر شارانانى قيماعان سوڭ. العان بەتىڭنەن جارىلقاسىن دەدىم. قاتىن – قانجىعادا. تاپقان شىعارسىڭ... سونى ايتتى دا وڭ قۇلاعىن كي­مە­شە­گى­نەن بوساتىپ, كوزىن سى­عى­رايتتى. ەرنىن ءبۇرىستىرىپ, باس يزەيدى. – اللەكە, ولىمنەن حابارىم بار. ءوزىڭ عوي الماي وتىرعان, – دەپ سايراپ قويا بەردى. – قۋ جانىمدى اياپ وتىرعان مەن جوق. شالىمنىڭ قاسىنا بارىپ جاتا قالايىن. جانىندا اجەپتاۋىر ورىن بار... شەشەيدىڭ كانىگى سوزىنە قانىق­پىن. – اللا عوي, – دەيدى جايباراقات. – پاندەسىن ءالسىن-ءالسىن تەكسەرىپ تۇ­را­دى دەيدى. و دۇنيەدەن حابارى بار ما, جوق پا دەپ. ەسەپ ءۇشىن كەرەك شىعار. سولاي, بالام. قۇلاعىڭ شى­ڭىلداماي ما؟ – ازىرگە جوق. – ە, جاسسىڭدار. اسىقپا, ءالى شىڭىلدار. – اتامىز الىس ساپاردان قاشان ورالدى؟ – حات جوق, قارا قاعاز جوق, ءۇش جىل ءجۇردى. ەستىپ جاتتىم. تىرپ ەتپەدىم. ەل اسپاپتى. كورشى اۋىلعا بارىپتى. شوپشىلەر قوسىنىندا اسپاز بولىپ جۇرەتىن الگى جاميعا بار عوي... سەن قايدان بىلەيىن دەپ ەدىڭ, سونى الىپتى. – ىم. – اتاڭ ءوزى سالقامسوق. ازداعان ءانشى ەدى. كارتانى قۋىپ ءجۇرىپ وينايتىن. نە ايتىپ كەتتىم, ە, ورالدى عوي. قوقاننىڭ سالىقشىلارى قۇساپ. كەشقۇرىم اتىنان دومالاپ ءتۇسىپ جاتىر. قوينىنان شىعارىپ كىشكەنە ءسابيدى قولىما ۇستاتتى. پەرىشتە عوي. قارنى اشقان. ومىراۋىمدى يىسكەلەيدى. سونى ايتتى دا سول قۇلاعىن كي­مە­­شەگىنەن بوساتىپ, كوزىن سىعى­راي­ت­- تى. ەرنىن ءبۇرىستىرىپ, بۇل جولى باس شاي­قايدى. – ءاي, جاميعا, تاعى مەنى جامانداپ جاتسىڭ با؟ شالابىڭدى شايقاما, – دەپ سايراپ قويا بەردى. – اۋزىمدى كوپ قىزدىرما. وسى بار عوي... شەشەيدىڭ كانىگى سوزىنە ق­ا­نىقپىن. – كورشى اۋىلداعى جاميعا شىعار. مەنى قاراقاتتاماسا وتىرا المايتىن كورىنەدى. باسقا كىم قالدى دەيسىڭ؟ – وعان قايتا العىس ايتپايسىز با؟ – نە ءۇشىن؟ – بالا تاۋىپ بەردى. – شالىم بولماسا كورەر ەم. كۇلگە اۋناپ تۋىپ پا؟ بالپاناقتاي ەتىپ. ءتىپتى وزىمە تارتقان. اۋلاق! بايى بار, ءبىر تابىن بالاسى بار دەيدى. مەنىڭ جالعىز قارعاما قاراپ قالىپ پا؟ شەشەمنىڭ ءبىر ۋىس بەتىنە ءتيىپ-قاشىپ قىزىل جۇگىردى. سوسىن ۇكى­دەي ۇرپيگەن جاۋلىعىن ءبىر قوز­عاپ قويدى. پياز قابىعىنداي بولسا دا ۇستەمدىگىنە سەنگەن جاننىڭ كەيپى. – سەندە ءبىر ايتپاستى ايتتىراتىن نەمە ەكەنسىڭ, – دەيدى كورشى شەشەم ەندى مەنى جازعىرىپ. – ول قايتىپ ورالعاندا مىنا مەن دە... قيسىق اياققا قىزىل كەبىس كيە قويام دەپ... ءىشىم اجەپتاۋىر ءدوڭ­گە­لە­نىپ قالعان. الگى دوكتور قىز عوي. جۇمىسى مازاسىز. – ويباي, شەشە ونىڭىز نە؟ – دەپپىن ساسقاننان. داۋسىم قاتتى شىعىپ كەتسە كەرەك. بەتىمە باعجاڭ ەتىپ ءبىر قارادى دا وتىرا بەردى. – قايتەيىن, – دەدى الدەن ۋاقىتتا تەرەڭ كۇرسىنىپ. – بۇقاسى باسقا بولعانمەن, بۇزاۋى سەنىكى. ۇندەمە دەدىم, شالعا. ۇندەمە! – ىم. – ويدان-قىردان قۇرالدى دەمە, شىراعىم. قاتىقتاي ۇيىپ وتىرعان ءبىر قاۋىم ەلمىز. يباي, ەكەۋى قوسا شىڭىلداپ كەتتى, – دەپ اسىپ-ساسىپ قۇلاعىنا جارماستى. – ءاي, جۇزقارا جاعالاسپاي قويا تۇر دەدىم. اللەكە, ولىمنەن حابارىم بار. ءوزىڭ عوي... – مامام ۇيدە مە؟ – دەيدى بالاسى اۋلا ىشىنەن. قىزمەتتەن كەلگەن بەتى دە. – سوتوۆوي تەلەفونىندا مازا جوق. وتىر عوي, – دەپ كەلىنى سىڭعىر ەتىپ كۇلدى. ساۋمال اۋانى ساۋىپ تۇرعان كەشقۇرىم ەدى. كوز الدىمنان كوپ سۋرەت كوشەدى. كەرىلىپ تۇسكەن كەم­پىرقوساق ەلەستەيدى. قىزىل, سارى, كوك... ءبارىن ءبىر دوعانىڭ بويىنا قوساقتاپ قويعان قۇدىرەتتىڭ كۇشىن ايتساڭشى! راقىمجان وتارباەۆ