دۋبايداعى كەزەكتى دۇنيەجۇزىلىك ەكسپو-2020 كورمەسى «اقىل-ويلاردى جۇمىلدىرا وتىرىپ, جارقىن بولاشاققا جەتەمىز» دەگەن تاقىرىپ اياسىندا وتەدى. قازاقستان مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى جونىندە گازەت وقىرماندارىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قايرات لاما ءشارىپ اڭگىمەلەپ بەرەدى.
– قايرات قايىربەك ۇلى, قازاقستان مەن امىرلىكتەر اراسىنداعى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ قازىرگى جاعدايى قانداي دەڭگەيدە دامۋدا؟
– وسى جىلى ءبىز قازاقستان مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار ورناتۋىنىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. وسى جىلدار ىشىندە امىرلىكتەر قازاقستان ءۇشىن اراب جانە مۇسىلمان الەمىندەگى سەنىمدى ارىپتەسكە اينالدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەكى ەل اراسىندا اسا قارقىندى جانە جەمىستى ساياسي ۇنقاتىسۋ ورناعان, جاھاندىق وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە قاتىستى ۇقساس ۇستانىمدار بار. سونداي-اق, ەكونوميكا سالاسىندا ماڭىزدى ينۆەستيتسيالىق جوبالار تابىستى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا.
مەرەيتويلىق جىل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە جاسايتىن رەسمي ساپارىمەن باستالادى. امىرلىكتەر باسشىلىعىنىڭ شاقىرۋىمەن مەملەكەت باسشىسى ۇستىمىزدەگى جىلعى 16 قاڭتاردا ءابۋ دابيدە وتەتىن X مەرەيتويلىق «بولاشاق ەنەرگياسى» الەمدىك سامميتىنە قاتىسادى. ال 15-17 قاڭتار ارالىعىندا بولاتىن ساپار شەڭبەرىندە قازاقستان – بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ 6-شى بىرلەسكەن وتىرىسى وتكىزىلەدى جانە بىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, قر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن ءباا سىرتقى ىستەر جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق مينيسترلىگى اراسىندا كونسۋلدىق ماسەلەلەر بويىنشا بىرلەسكەن كوميسسيا قۇرۋ جونىندەگى ءوزارا ءتۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم, قر ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى مەن ءباا ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ اراسىنداعى تۋريزم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق بويىنشا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم, قر ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى مەن ءباا جەر ءۇستى جانە سۋ كولىگى فەدەرالدى اگەنتتىگى اراسىنداعى جولاۋشىلار مەن جۇكتەردىڭ حالىقارالىق اۆتوموبيل تاسىمالدارى جونىندەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم, تاعى باسقا دا ەكىجاقتى قۇجاتتار بار.
تاياۋ شىعىس ەلدەرى ىشىندە امىرلىكتەر قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ينۆەستورى بولىپ تابىلاتىنىن ەرەكشە اتاعان ءجون. قازاقستان ۇلتتىق بانكىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2005-2016 جىلدار ارالىعىندا ءباا-دەن ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا تارتىلعان تىكەلەي ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى 2 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. بۇعان قوسا, ءباا وتەۋسىز نەگىزدە قازاقستانداعى الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ قۇرىلىسىنا 100 ملن اقش دوللارىنان استام قارجى ءبولدى. دوستىق بايلانىستاردىڭ ايقىن ايعاعى رەتىندە ءباا قايىرىمدىلىق قورىنىڭ گرانتىنا استانادا وتكەن جىلى سالىنعان قازاق-امىرلىكتەر ورتا مەكتەبىن اتاۋعا بولادى.
– استانا مەن ءابۋ دابي اراسىنداعى سەرىكتەستىكتى ءارى قاراي دامىتۋ ءۇشىن قانداي ناقتى قادامدار جاسالۋدا؟
– ساۋدا-ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتىڭ ناقتى سالالارىنا كەلەتىن بولساق, بىرىنشىدەن, قازاقستاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءباا-گە ەكسپورتتاۋدى الۋعا بولادى. سوڭعى جىلدارى امىرلىكتەردىڭ ينۆەستورلارى مەن سەرىكتەستەرى قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنە ەرەكشە ءمان بەرۋدە جانە ولاردىڭ پىكىرىنشە, ەكىجاقتى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ باسقا باعىتتارى ءۇشىن نەگىز بولادى. سونداي-اق, بۇل ەل قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ شتاب-پاتەرى استانادا ورنالاسقان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىن قۇرۋ جونىندەگى باستاماسىن بەلسەندى تۇردە قولدادى. وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ءباا كليماتتىڭ وزگەرۋى جانە قورشاعان ورتا مينيسترلىگىنىڭ دەلەگاتسياسى اتالعان ۇيىمنىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلتاي سەسسياسىنا قاتىستى.
يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ (يىۇ) جاڭا ورگانى اتالعان ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى بويىنشا كۇش-جىگەرلەرىن ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, ۇيىم اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا باعىتتالعان باعدارلامالار مەن ستراتەگيالار ازىرلەۋگە, مۇقتاج مۇسىلمان ەلدەرگە تەحنيكالىق كومەكتەر كورسەتۋگە جانە اشتىققا قارسى ناقتى شارالاردى ىسكە اسىرۋعا ۇلەس قوسادى. جالپى, استاناداعى يسلام ۇيىمىنىڭ قىزمەتى قازاقستاننىڭ مۇسىلمان الەمىندەگى بەدەلىنىڭ كۇشەيۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى, سونداي-اق, ەلىمىزدى يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ نارىقتارىنا جەتەكشى ازىق-ت ۇلىك ەكسپورتتاۋشى رەتىندە كۇشەيتەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
سوڭعى جىلدارى امىرلىكتەر عارىش سالاسىن يگەرۋگە جانە زەرتتەۋگە باسا نازار اۋدارىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى بۇل ەل عارىش سالاسىن دامىتۋ باعدارلاماسىن قابىلدادى جانە فەدەرالدى عارىش اگەنتتىگى مەن مۇحاممەد بەن راشيد ءال-ماكتۋم اتىنداعى دۋباي عارىش ورتالىعى قۇرىلدى. ءباا قۇرىلۋىنىڭ 50 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ شەڭبەرىندە 2021 جىلى امىرلىكتەر مارسقا جاساندى جەر سەرىگىن ۇشىرۋدى جوسپارلاۋدا. قازاقستان عارىش تەحنولوگيالارى بار 30 مەملەكەتتىڭ جانە جوعارى تەحنولوگيالار بويىنشا 10 مەملەكەتتىڭ اراسىنا كىرەتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز بىرلەسكەن جاعدايدا امىرلىكتەردىڭ 2021 جىلى مارسقا عارىش زوندىن ۇشىرۋ جونىندەگى ءورشىل جوسپارىن ءساتتى جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسە الامىز.
وتكەن جىلدىڭ مامىرىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاعدايىن زەردەلەپ, الداعى بىرلەسكەن ءىس-شارالاردى انىقتاۋ ءۇشىن ءباا فەدەرالدى عارىش اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى حاليفا ار-رۋمەيسي باستاعان دەلەگاتسيا جۇمىس ساپارىمەن استانادا بولىپ قايتتى. ساپار قورىتىندىسى بويىنشا قر يدم-ءنىڭ اەروعارىش كوميتەتى مەن ءباا-ءنىڭ فەدەرالدى عارىش اگەنتتىگى اراسىندا عارىش كەڭىستىگىن بەيبىت ماقساتتاردا زەرتتەۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. وسىلايشا, ەلدەر اراسىندا عارىش سالاسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز قالاندى.
– استانا مەن دۋباي قالالارى ەكسپو-2017 جانە ەكسپو-2020 حالىقارالىق كورمەلەرىنىڭ وتەتىن ورىندارى رەتىندە تاڭدالعاندىعى جايدان-جاي ەمەس. وسى رەتتە امىرلىكتەردىڭ استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە قاتىسۋعا دايىندىقتارى قاي دەڭگەيدە؟
– ءباا تاياۋ شىعىستاعى اراب ەلدەرىنىڭ اراسىندا استاناداعى ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنە قاتىساتىندىعىن رەسمي تۇردە راستاعان ءبىرىنشى مەملەكەت بولدى جانە ءوزىنىڭ ۇلتتىق پاۆيلونىنىڭ كوميسسارىن تاعايىنداپ, قاتىسۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. ال ءامىرلىكتەر تاراپىنا جالپى كولەمى 1000 شارشى مەتردەن اساتىن ەڭ ءىرى پاۆيلوننىڭ ءبىرى ءبولىندى. بارشامىزعا ءمالىم, قازىرگى تاڭدا ءابۋ دابي بالامالى ەنەرگيا مەن ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالاردىڭ حالىقارالىق ورتالىعىنا اينالدى. ەل باسشىلىعى تابيعي قازبالارىنىڭ نەگىزىندە قالانعان ەكونوميكانىڭ اۋىتقۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوز ەكونوميكاسىن, سونداي-اق, ەنەرگەتيكالىق قۇرىلىمىن ارتاراپتاندىرۋعا قاتىستى ناقتى جوبالاردى قولعا الۋدى جالعاستىرۋدا.
امىرلىكتەردىڭ «ماسدار» كومپانياسى مۇنايدان تىس ەكونوميكا سەكتورلارىن كۇشەيتۋ جانە مۇناي نارىعىنان تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ باعىتىندا ەڭ ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ءباا استاناسىنىڭ ماڭايىندا بوي كوتەرگەن «ماسدار-سيتي» قازىرگى كەزدە اۆتوكولىكسىز, كۇن مەن جەلدىڭ بالامالى ەنەرگياسىمەن قامتىلعان جانە ءوز قالدىقتارىن قايتا ءوندىرىپ پايدالاناتىن الەمدەگى تۇڭعىش ەكوقالا بولىپ تابىلادى. كۇندىز ساقتالىنعان كۇن ەنەرگياسى تۇنگى ۋاقىتتا ەلەكتر قۋاتىن شىعارۋ ءۇشىن پايدالانىلادى جانە ەكوقالاعا تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سونداي-اق, «ماسدار» كومپانياسى 2013 جىلى ءابۋ دابيدەن 120 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان زايد قالاسىندا جالپى الاڭى 250 گەكتار نەمەسە 285 فۋتبول الاڭىن قۇرايتىن «شامس-1» كۇن ەلەكتر ستانساسىن دا ىسكە قوستى. ونىڭ قۋاتى 100 مۆت قۇرايدى جانە ونىڭ ىسكە قوسىلۋىنىڭ ارقاسىندا اتموسفەراعا زياندى زاتتاردىڭ تارالۋى 175 مىڭ تونناعا ازايدى. جالپى, ەكسپو-2017 كورمەسى شەڭبەرىندە بيىلعى جىلعى 6 قىركۇيەكتە امىرلىكتەردىڭ قازاقستانداعى ۇلتتىق كۇنىن وتكىزۋ جوسپارلانۋدا.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ساباەۆا,
جۋرناليست