ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسىنىڭ التىن قازىعى بولىپ وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ كوتەرەر جۇگىنىڭ بارعان سايىن كولەمى ۇلعايىپ, جاۋاپكەرشىلىگى دە ارتا ءتۇسىپ وتىر. ەگىن شارۋاشىلىعىنداعى ورگانيكالىق ەگىنشىلىك مادەنيەتىن زاماناۋي تالاپتارعا ساي دامىتۋ الدىمىزداعى ايقىن تالاپتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ونى تەحنولوگيالىق تالاپتار بويىنشا ورىنداي بىلسەك, عىلىمي تۇرعىدان ىزدەنىس پەن زەرتتەۋدى تەرەڭدەتە تۇسسەك ولقىلىق اتاۋلىدان ارىلارىمىز انىق. سوندىقتان دا وسىعان وراي ورگانيكالىق ەگىنشىلىكتىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى جايلى وي تولعاپ, ءوز ۇسىنىس, پىكىرىمدى ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىم.
اتاپ ايتقاندا, ەگىنشىلىك ءونىمىن ءوز مانىندە مولايتۋ ناتيجەسىندە الەمدىك قاۋىمداستىق ازىق-ت ۇلىك ماسەلەسىنە قاتىستى پروبلەمالاردى شەشۋدە ۇلكەن تابىستارعا جەتىپ كەلەدى. دەي تۇرعانمەن, اسا جوعارى ماڭىزى بار وسى باعىتتاعى جەتىستىكتەرمەن قاتار, تۇبەگەيلى شەشىمىن تابا الماي وتىرعان پروبلەمالاردىڭ دا تۋىنداپ وتىرعانىن جاسىرا المايمىز. سونىڭ ىشىندە ەكولوگيالىق سيپاتتاعى ماسەلەلەر الدىڭعى قاتاردا تۇر. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى ەگىنشىلىكتى قارقىندى جۇرگىزگەنىمەن, جاھاندىق دەڭگەيدەگى ەكولوگيالىق داعدارىستا تۇرعان ايماقتار قاتارىنا ەندى. امەريكالىق ەكولوگ بارري كوممونسوم «ءبارى دە ءوزىمىزدىڭ ۇيلەستىرە بىلۋىمىزگە بايلانىستى» دەگەن ءتۇيىندى تۇجىرىمدامانى دۇرىس ايتقان. ءبىزدىڭ پلانەتامىز قانداي ۇلكەن بولىپ كورىنگەنمەن, وندا بولىپ جاتقان پروتسەستەردىڭ بارلىعى ءوزارا بايلانىستا. ماسەلەن, ەۋروپا مەن سولتۇستىك امەريكا ەلدەرىندە قولدانىلاتىن پەستيتسيدتەر (ددت) انتاركتيدانى مەكەندەيتىن پينگۆيندەردىڭ باۋىرىنان تابىلعان. ال, چەرنوبىل اەس راديونۋكليدتەرى ۋكراينا, بەلورۋسسيا مەن رەسەيدىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار گفر, شۆەتسيا, نورۆەگيا جانە باسقا دا باتىسەۋروپالىق ەلدەردە تۇراتىن ايەلدەردىڭ ءسۇتىنىڭ قۇرامىنان تابىلعانى تاڭداندىرماي قويمايدى.
سوڭعى كەزدەرى ادامزاتتىڭ قيسىنسىز ارەكەتتەرىنىڭ سالدارىنان جەرلەردىڭ شولەيتتەنۋ ءۇردىسى ۇدەي ءتۇستى. ادامزاتتىڭ دامۋ تاريحى كەزىندە ءونىمدى بولعان جەرلەردىڭ 1 ميللياردتان استامى شولەيتكە اينالىپ كەتتى. تابيعاتتى ۇنەمدى پايدالانباۋدىڭ, اۋانى, سۋ مەن توپىراقتى حيميالىق لاستاۋدان, سونىمەن قاتار بۇلدىرگىش تابيعي پروتسەستەردىڭ سالدارىنان الەمدە جىل سايىن 6 ميلليون گەكتار جەر شارۋاشىلىق اينالىمىنان شىعىپ قالۋدا. تاعى 20 ميلليون گەكتار جەر اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتتا پايدالانۋعا جارامسىز جاعدايدا. مۇنىڭ ءوزى توپىراق قۇنارلىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان كول-كوسىر قاراجاتتى تالاپ ەتەدى. وسى قاۋىپتى جاھاندىق ەكولوگيالىق كۇيزەلىس, توپىراقتىڭ ازۋى مەن توزۋىنان عانا ەمەس, سونداي-اق, ەكولوگيالىق تۇراقسىزدىقتان, ءتىپتى تابيعي كورىنىستەردىڭ ب ۇلىنۋىنەن دە انىق بايقاۋعا بولادى.
ءوزىنىڭ شارۋاشىلىق قىزمەتى پروتسەسىندە, اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا كوپتەگەن اگرو ءتاسىلدەر پايدالانىلادى. ولار – مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ باستاپقى مولشەرىن, اۋرۋلاردان, زيانكەستەر مەن ارامشوپتەردەن قورعاۋدىڭ حيميالىق زاتتارىن ەنگىزۋ. جىل سايىن الەمدە ميلليوننان استام پەستيتسيد وندىرىلەدى. مينەرالدى تىڭايتقىشتارمەن بىرگە پەستيتسيدتەردى الەمدىك دەڭگەيدە ءوندىرۋ ۇنەمى ءوسىپ كەلەدى. پەستيتسيدتەر, ىستاعىشتار جانە تاعى باسقالارى نەگىزىنەن توپىراقتا ىدىرامايدى ءارى توپىراقتا وسىمدىك لاندشافىنا كوپ رەتتە كەرى اسەر ەتۋمەن بولادى.
ارينە, حيميالىق زاتتاردى ەنگىزۋ اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەدى. الايدا, حيميالىق تۇرعىدان توسقاۋىل قويۋمەن قاتار, توپىراق قۇنارلىلىعىنىڭ نەگىزىن, ونىڭ گۋميندى زاتتارىن بۇزادى. ناقتى حيميالىق امالداردى قولدانۋ ناتيجەسىندە توپىراقتىڭ قايتا قۇرىلىمى جۇزەگە اسادى.
ىسىك اۋرۋلارىن زەرتتەۋ ءجونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ ءمالىمەتتەرىنە سايكەس, ادامداردا پايدا بولاتىن ىسىكتەردىڭ 85 پايىزىن قورشاعان ورتانىڭ تەرىس فاكتورلارىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. پلانەتامىزداعى حالىق سانى ۇدايى وسۋدە, سونىمەن بىرگە ازىق-ت ۇلىككە دەگەن قاجەتتىلىك تە ۇنەمى ۇلعايۋدا. تۇقىمدىق ينجەنەريا ادىسىمەن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ جاڭا, جوعارى ءونىمدى سورتتارى مەن جانۋارلاردىڭ تۇقىمى شىعارىلىپ, كەڭىنەن قولدانىلۋدا. بۇگىنگى تاڭدا گەندىك وزگەرتىلگەن اعزانى تاماققا جۇيەلى تۇردە پايدالانۋ ادامدا بيولوگيالىق جاڭا بەلگىنىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلەتىندىگىن كىشكەنتاي بالاعا دەيىن بىلەدى. سوندىقتان دا, زاماناۋي اگرولاندشافتاردا ەكولوگيالىق جاعدايلاردى جاقسارتۋ ماسەلەلەرى, توپىراق قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ مەن جاڭعىرتۋ, داقىلداردىڭ ءونىمدىلىگىن ارتتىرۋ مەن اۋىسپالى ەگىستىكتەردىڭ الۋانتۇرلىلىگىمەن ەكولوگيالىق قاۋىپسىز اگروەكو جۇيەلەردى جاساۋ ارقىلى وسىمدىك شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ قازىرگى تاڭدا وتە وزەكتى بولىپ وتىر. قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەن ەكولوگيالىق تازا ءونىم الۋ ماقساتىندا جالپى ەگىنشىلىكتىڭ ورگانيكالىق جۇيەسىن جۇرگىزۋ, ەكولوگيالىق تۇراقتى جانە قاۋىپسىز تەحنولوگيالار مەن امالداردى قولدانۋ قاجەتتىگى تۋىنداۋدا.
ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعىن زەرتتەۋ ينستيتۋتى (FiBL) جانە حالىقارالىق ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعى قوزعالىسى فەدەراتسياسىنىڭ (IFOAM) ءمالىمەتتەرى بويىنشا, الەمدە ورگانيكالىق ەگىنشىلىككە پايدالانىلاتىن جەرلەردىڭ كولەمى ۇدايى ارتۋدا. سوڭعى 16 جىلدا ولاردىڭ كولەمى 4 ەسەگە ۇلعايدى جانە 2016 جىلى 48,7 ميلليون گەكتار القاپتى قۇرادى. ورگانيكالىق ءوندىرىس تۋرالى ستاتيستيكالىق مالىمەت 172 ەلدەن كەلىپ تۇسەدى. الەمدە بارلىعى 2,3 ميلليونعا ورگانيكالىق وندىرۋشىلەر سەرتيفيكاتتالعان, ولاردىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى دامۋشى ەلدەردە ورنالاسقان.
ورگانيكالىق ءونىمنىڭ نەگىزگى ءمولشەرى دە الەمنىڭ جوعارى دامىعان يندۋستريالى ەلدەرىندە ساۋدالانادى. جالپى تۇتىنۋ جاعىنان شامامەن 78 پايىزى باتىس ەۋروپا مەن سولتۇستىك امەريكا ەلدەرىنە تيەسىلى. قازاقستان ءۇشىن دە ەكولوگيالىق تازا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ جانە ساتۋدىڭ تيىمدىلىگى زور. وسى باعىتتى بەرىك ماقسات ۇستانىپ, الەمدىك نارىقتا نىق ورىنعا يە بولۋعا ۇمتىلۋ كەرەك.
كەزىندە ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋى, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ فورماسىنىڭ اۋىسۋى, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ قىمباتتاۋى سالدارىنان 1990 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكادا 672,1 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىش وندىرىلگەن. ءوندىرىس كولەمىنىڭ دە, تاناپتاردى پايدالانۋدىڭ دا اۋقىمى كۇرت تومەندەگەنى بايقالادى. بۇل ءۇردىس بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ كەلەدى. 2015 جىلى قازاقستاندا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى پايدالانۋ گەكتارىنا 5 كيلو اسەر ەتۋشى زات شاماسىنا عانا جەتتى. ال, بۇل كورسەتكىش دامىعان ەلدەردە 300-400 كيلودان قۇرالدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ حالىققا ارناعان جولداۋلارىندا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا اۋىل شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋدىڭ باسىم باعىتى ورگانيكالىق ەگىنشىلىك بولىپ تابىلاتىنىن ۇنەمى ايتىپ ءجۇر. بۇل سالا الەم بويىنشا قارقىندى تۇردە دامىپ كەلەدى.
«جاسىل ەكونوميكانى» قالىپتاستىرۋ قازاقستان دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق ۆەكتورى نەگىزىندە پرەزيدەنتىمىز بىلاي دەگەن: «ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جەرلەردىڭ 90 پايىزى حيميكاتتارمەن لاستانباعان. سوندىقتان دا, بۇكىل الەم بويىنشا ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولاتىن تازا ورگانيكالىق اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وسىرۋگە مۇمكىندىك بار. ازىق-ت ۇلىككە دەگەن سۇرانىس 2050 جىلى 40 پايىزعا ارتادى جانە «جاسىل ەكونوميكا» يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانىڭ نەگىزى بولادى», دەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى. وسى تۇرعىدا بىرقاتار مىندەتتەر دە الدىمىزعا قويىلدى. ولار – ەگىنشىلىك مادەنيەتىن وزگەرتۋ, مال شارۋاشىلىعىن جانداندىرۋ, ەت, ءسۇت جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءىرى ەكسپورتتاۋشىسى بولۋ. قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسى رەتىندە 2050 جىلعا دەيىن اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمى ەلىمىزدىڭ ءىجو ۇلەسىندە 5 ەسەگە ارتۋى ءتيىس.
قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە ورگانيكالىق ءونىم ءوندىرۋدىڭ ستاتيستيكالىق ءمالىمەتتەرى جۇرگىزىلمەيدى. بۇل باعىت قازاقستاندا ەندى دامىپ كەلە جاتىر. دەگەنمەن, زەرتتەۋلەر بارىسىندا انىقتالعانداي, جالپى كولەمى 300 مىڭ گەكتار القاپتا وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ ورگانيكالىق ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى جۇزەگە اسىرىلادى.
قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عزي-دا 1996 جىلدان باستاپ ەگىنشىلىكتى بيولوگيالاندىرۋ باعىتىندا اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن ءوسىرۋدى زەرتتەۋ بويىنشا كەشەندى سىناقتى زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزىلۋدە. ول ەڭ الدىمەن, توپىراق قۇنارلىلىعىنا وراي ءوندىرىس قارقىنى ىقپالىنىڭ تەرىس اسەرىن تومەندەتۋدى, سونىمەن قاتار, زاماناۋي جەر پايدالانۋ جاعدايلارىندا كەڭىنەن قولدانۋ ءمۇمكىندىگى مەن وڭتايلى جۇزەگە اسىرۋدى قاراستىرادى. ينستيتۋت عالىمدارى سيدەرالدى داقىلداردى, ءوسىمدىك قالدىقتارىن جانە بيولوگيالاندىرۋ امالدارىن (بيوگۋمۋس, كوڭ, سابان جانە ت.ب.) قولدانۋ نەگىزىندە ەگىنشىلىكتىڭ ورگانيكالىق جۇيەسىن, قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى سۋارمالى جانە ءتالىمى توپىراق جاعدايلارىندا ەگىنشىلىكتىڭ ورگانيكالىق جۇيەسىندە توپىراق قۇنارلىلىعىن رەتتەۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن ازىرلەدى.
قازاقستاننىڭ جىرتىلاتىن جەرلەرى قورىنىڭ 80 پايىزدان استامىن ءتالىمى جەرلەر قۇرايدى. ەلدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا ءتالىمى جەرلەر سۇر توپىراق جانە اشىق-سۇر توپىراقتاردان تۇرادى. ولار تومەن تابيعي قۇنارلىلىعىمەن سيپاتتالادى, اشىق سۇر توپىراقتارداعى گۋمۋس قۇرامى شامامەن 0,6-1,2 پايىزدى قۇرايدى. كادىمگى سۇر توپىراقتا – 1,5-1,8 پايىز, ال اشىق قوڭىر توپىراقتاردا 1,9-2,4 پايىز شاماسىندا بولادى. ينستيتۋت عالىمدارى العاش رەت توپىراقتى ەڭ تومەنگى جانە نولدىك وڭدەۋ امالدارىن زەرتتەدى. وسىلايشا, الىنعان مالىمەتتەر نەگىزىندە اۋىسپالى ەگىستىكتەردەگى بيولوگيالاندىرۋ امالدارى ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق تۇرعىدان ءوزىن-ءوزى اقتادى. بىراق, ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا ورگانيكالىق ءوندىرىستى كەڭىنەن دامىتۋ ءۇشىن ءالى دە كوپتەگەن شارالار قاجەت.
وسىناۋ ماڭىزدىلىعى جوعارى ماسەلەلەر ءومىردىڭ وزىنەن تۋىنداپ وتىرعان قاجەتتىلىكتەر. ەگەر ولاردى ءىس جۇزىندە ءوندىرىس اۋقىمىندا پايدالاناتىن بولساق, بەلگىلى ءبىر ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە الاتىنىمىز انىق. بۇعان تەك ىنتا مەن ىقىلاس قاجەت. سوندا عانا تازا ورگانيكالىق ەگىنشىلىكتىڭ اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق بيىك دەڭگەيىنەن كورىنەتىن بولامىز.
سەرىك كەنەنباەۆ,
قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عزي باس ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى