ازاماتتاردى تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەۋ تالابى الەمدىك تاجىريبەدە بار. سوندىقتان تىركەۋ ينستيتۋتى حالىقارالىق تاجىريبەگە ساي كەلگەندىكتەن, ەشكىمنىڭ دە ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋ قۇقىعىن شەكتەمەيدى. مۇنداي تىركەۋ بارىسى كوپتەگەن ەلدەردە بۇرىننان جۇرگىزىلەدى, ويتكەنى, بۇعان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ساياساتتى جوسپارلاۋدىڭ تىكەلەي قاتىسى بار. ماسەلەن, رەسەي, لاتۆيا, ليتۆا, مولدوۆا, ەستونيا جانە گرۋزيا سەكىلدى ەلدەردە تۇرعىنداردىڭ بىرىڭعاي تىركەلىمى قالىپتى تۇردە ىسكە اسىرىلادى. گفر-دە مۋنيتسيپالدىق قىزمەتتەر تىركەۋدى مەكەنجايعا كەلگەننەن كەيىن ەكى اپتا ىشىندە ءجۇرگىزەدى. ەگەر كەلگەنى, كەتكەنى جونىندە ۋاقتىلى حابار بەرمەسە نەمەسە بىرەۋدىڭ مەكەنجايىن پايدالانسا, وندا بىردەن 50 مىڭ ەۋرو مولشەرىندە ايىپپۇل تولەتەدى.
سول سياقتى, اۆستريادا تىركەۋگە تۇرۋ ءۇشىن پوليتسياعا جەكە كۋالىگىن, ءۇيدى جالعا بەرۋ نەمەسە ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىمشارتتى ۇسىنادى. ال يزرايلدە پوليتسيا ازاماتتارعا جەكە كۋالىگىنىڭ ىشىنە قوسىپ, ونىڭ تۇرعىلىقتى مەكەنجايى كورسەتىلگەن قوسىمشا پاراقشا بەرەدى. بەلگيادا دا تۇرعىلىقتى مەكەنجاي جەكە كۋالىككە ەنگىزىلەدى. وسىنداي تارتىپتەر بۇدان باسقا ەلدەردە دە بار. وڭتۇستىك كورەيادا جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا تىركەلۋ ءبىلىم الۋعا, مەملەكەتتىك قىزمەتكە قول جەتكىزۋ ءۇشىن اسا قاجەت.
دەمەك, جالپى العاندا, ءبىزدىڭ ەلدە ازاماتتاردى مەكەنجاي بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان تىركەۋ بارىسى الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستاندا مەكەنجاي جانە ۋاقىتشا تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا ەسەپكە الۋ و باستا-اق زاڭمەن قارالعان. بۇل بۇگىن عانا ايتىلىپ وتىرعان جاي ەمەس. ماسەلەن, بۇل ورايدا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى پاسپورت جۇيەسى تۋرالى ەرەجەنى (ۇكىمەتتىڭ 05.04.1993 جىلعى قاۋلىسى), حالىقتى تىركەۋ مەن قۇجات بەرۋ ەرەجەسىن (ۇكىمەتتىڭ 10.07.2000 جىلعى قاۋلىسى), ىشكى كوشى-قوندى تىركەۋ ەرەجەسىن (ۇكىمەتتىڭ 01.12.2011 جىلعى قاۋلىسى) ايتۋعا بولادى.
دەمەك, قازىرگى قولدانىستاعى زاڭ ازاماتتاردىڭ مەكەنجاي بويىنشا مىندەتتى تىركەلۋىن كوزدەيدى. مۇنداي مىندەت «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭدا دا (51-باپ, 2-تارماعىنىڭ 1-تارماقشاسى) قارالعان. ال تىركەلمەي تۇرعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك تە قاراستىرىلعان (2001 جىلعى اكقبك 377-باپ, جانە جاڭا اكقبك 492-بابى). ءارينە, بۇعان دەيىن پاتەر يەلەرى ءۇيىندە تۇرعان ادامداردى تىركەۋگە مىندەتتەلمەيتىنى راس ەدى. سونىڭ سالدارىنان پاتەر جالداۋشىلار – سولاردىڭ اراسىندا ستۋدەنتتەر, باسقا وڭىرلەردەن جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن ادامدار, ءتىپتى, ءوزدەرى قالاعاننىڭ وزىندە ناقتى تۇرىپ جاتقان جەرى بويىنشا تىركەۋگە تۇرا المادى. مۇنىڭ كەرى اسەرى سول, ولاردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋلەردى, باسقالاي الەۋمەتتىك يگىلىكتەردى پايدالانۋعا قولدارى جەتپەدى.
سوندىقتان, زاڭدى بۇزباس ءۇشىن ولار ءىس جۇزىندە وزدەرى تۇرمايتىن مەكەنجايلار بويىنشا جالعان تىركەۋلەردى جۇرگىزۋ جولدارىن ىزدەدى. كوبىنەسە مۇنداي مەكەنجايلاردا ون شاقتى, ءتىپتى جۇزدەگەن ادام تىركەۋدە تۇردى. ال ولاردىڭ ءبارى ناقتى قايدا تۇراتىنىن ءىس جۇزىندە ەشكىم بىلمەدى. وسىنداي جاعدايلاردى كريمينالدىق ەلەمەنتتەر ساتىمەن پايدالاندى, ونى ءىس جۇزىندە اقتوبە مەن الماتىداعى ەكسترەميستىك اعىمدى ۇستانۋشىلاردىڭ ارەكەتى كورسەتىپ بەردى. مىنە, ەندى تۇسىنىكتى بولىپ وتىرعانداي, وسى جاعدايلارعا بايلانىستى 2016 جىلدىڭ سوڭىندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىمەن ءبىز ايتىپ كەلە جاتقان بىرقاتار قوسىمشا شارالار قابىلداۋعا مۇمكىندىك تۋدى.
وسىلايشا, اتالعان زاڭ ەندى ءبىرقاتار كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىرىپ, كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الىپ وتىر. وسىعان وراي, پاتەر يەلەرىنە ۇيلەرىندە تىركەۋسىز تۇرعان ازاماتتار ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلدى. مۇنداي امال ءبىر پاتەرگە ۇيمەلەتىپ ادامداردى تىركەي بەرۋ ماسەلەسىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, تىركەۋسىز تۇرۋ جاعدايىن دا ازايتپاق. وعان قوسا, تىركەۋسىز تۇرۋدىڭ مەرزىمى ءۇش ايدان ءبىر ايعا قىسقارىپ وتىر. سەبەبى, بۇرىنعى ىشكى كوشى-قوندى تىركەۋ ەرەجەسى بويىنشا ءۇش ايدان استام مەرزىمگە ۋاقىتشا تۇرۋعا كەلگەندەر ىشكى ىستەر ورگاندارى ارقىلى ۋاقىتشا تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا ەسەپكە الىناتىن. دەمەك, ۋاقىتشا كەلگەن ازاماتتاردى ەسەپكە الۋ جۇرگىزىلگەنىمەن, ازاماتتاردى تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا زاڭدى تىركەۋ بەكىتىلمەگەن ەدى. ەندى اتالعان زاڭ ارقىلى «كوشى-قون تۋرالى» زاڭداعى قۇقىقتىق اعاتتىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا «ۋاقىتشا كەلۋ (تۇرۋ) ورنى» تۇسىنىگى ەنگىزىلىپ, «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭنىڭ 51-بابىنا ساي ۋاقىتشا كەلگەن تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلۋ مىندەتتەلىپ وتىر.
بۇگىندە بۇل ماسەلەگە بايىپپەن قاراعاندار ۋاقىتشا كەلگەن تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلىپ جاتىر. وعان مىسال رەتىندە استانا قالاسىن الۋعا بولادى. ەلوردامىزدا بۇل زاڭ تالاپتارىن جۇزەگە اسىرۋ بىرقالىپتى جۇرۋدە. استانا قالاسى ءىىد كوشى-قون پوليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا ازاماتتاردى قابىلداۋدا. وندا كەلۋشىلەرگە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ جانە تىركەۋدەن تەز ءوتۋ ءۇشىن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا كوشى-قون پوليتسياسىنىڭ جۇمىس ورنى قالا اۋدانى بويىنشا جانە حالىقتىڭ سانىنا وراي تورتتەن التى ورىنعا دەيىن ۇلعايتىلدى.
بۇل ورايدا, ازاماتتاردىڭ نازارىنا تاعى ءبىر سالارىمىز, ۋاقىتشا تىركەلۋ ءۇشىن ءۇي يەسىنىڭ كەلىسىمى, ونىڭ جەكە كۋالىگى بولۋى قاجەت. ەستە ۇستايتىن تاعى ءبىر جايت, ءۇي يەسى مىندەتتى تۇردە بىرگە ەرىپ بارۋى ءتيىس نەمەسە ونىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامى بولۋى كەرەك. ال تىركەۋگە تۇراتىن ادامنان جەكە كۋالىگى مەن تۇرعىلىقتى ورنى بويىنشا تىركەلۋى ءۇشىن 226,9 تەڭگە كولەمىندە مەملەكەتتىك باجدى تولەگەندىگى تۋرالى تۇبىرتەك قاجەت.
تىركەۋدىڭ ءتارتىبى مەن شارتتارىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك جاعىنان ءالسىز قورعالعان ادامدارعا قولايلى بولۋ ءۇشىن تىركەۋ ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن كۇنى رەسىمدەلەدى, بۇرىنعى تۇرعىلىقتى ورنىنان الدىن الا تىركەۋ ەسەبىنەن شىعىپ كەتۋ تالاپ ەتىلمەيدى. ويتكەنى, بۇرىنعى مەكەنجايدان شىعۋ بىردەن اۆتوماتتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلادى, بەلگىلى ءبىر مەكەنى جوقتار ءۇشىن الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ جانە وڭالتۋ ورتالىقتارىندا تىركەلۋ قاراستىرىلعان, جەكە كۋالىگى بولماعان, جوعالعان نەمەسە جارامسىز بولىپ قالعان جاعدايدا ۋاقىتشا بەرىلەتىن جەكە كۋالىك بويىنشا تىركەۋ كوزدەلگەن. زاڭ تالاپتارى ورىندالۋى ءۇشىن مۇنىڭ ءبارى ەسكەرىلۋى قاجەت.
جالپى العاندا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى تۇرعىلىقتى نەمەسە ۋاقىتشا مەكەنجاي بويىنشا تىركەۋ تۋرالى زاڭ تالابىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ازاماتتاردىڭ ءمۇددەسىن بارىنشا ءتيىمدى قورعاۋعا, سونداي-اق, ىشكى كوشى-قوندى باقىلاۋدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سەرىك سايىنوۆ,
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى
كوشى-قون پوليتسياسى دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى