كوپشىلىككە بەلگىلى, 2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا «كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە ەكسترەميزمگە جانە تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى. وسىعان سايكەس, «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭنىڭ 51-بابىنا ازاماتتاردى قازاقستان اۋماعىندا ۋاقىتشا تۇراتىن ورنى بويىنشا ءتىركەلۋگە مىندەتتەيتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى.
بەلگىلى بولعانداي, اتالعان تۇزەتۋلەر اسەرىنىڭ العاشقى كۇندەرى قوعامدا ءتۇرلى پىكىرلەر, ازاماتتاردىڭ شاعىمدارى مەن ارىزدارى پايدا بولدى. وسى ورايدا بۇگىن ءبىز ەلىمىزدەگى ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى ۋاكىل مەكەمەسىنىڭ اتالعان ماسەلە بويىنشا ۇستانىمىن نەگىزگە الا وتىرىپ, بىرقاتار ماسەلەلەردى ءسوز ەتۋدى ءجون كوردىك.
زاڭناماداعى اتالعان وزگەرىستەردىڭ ۇلتتىق جانە حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنا سايكەس كەلۋى تۋرالى ايتساق, كونستيتۋتسيانىڭ 21-بابى قازاقستان اۋماعىندا زاڭدى تۇردە جۇرگەن ءاربىر ادامنىڭ ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋىنا جانە تۇرعىلىقتى مەكەندى ءوز قالاۋىنشا تاڭداپ الۋىنا قۇقىقتىق كەپىلدىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.
سونداي-اق, ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ 12-بابى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ اۋماعىندا زاڭدى جۇرگەن ءاربىر ادامعا بۇل اۋماق شەگىندە ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋ جانە تۇرعىلىقتى مەكەندى ءوز قالاۋىنشا تاڭداپ الۋ قۇقىعىن ۇسىنادى. الايدا, اتالعان باپتىڭ 3-تارماعىنا سايكەس, زاڭ بويىنشا مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىكتى, قوعامدىق ءتارتىپتى نەمەسە حالىقتىڭ رۋحاني قۇندىلىعىن, باسقالاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن جوعارىدا اتالعان قۇقىقتار ەشبىر شەكتەۋلەردىڭ نىسانى بولا المايدى.
وسىلايشا, ازاماتتاردىڭ تۇراتىن ورنى بويىنشا قوسىمشا ۋاقىتشا تىركەۋدى ەنگىزۋگە قاتىستى قابىلدانعان شارالار حالىقارالىق جانە ۇلتتىق قۇقىقتىڭ جوعارىدا كەلتىرىلگەن ەرەجەلەرىنە قاراما-قايشى كەلمەيتىنىن پايىمداپ ايتۋعا بولادى.
قازىرگى ۋاقىتتا, ەلدە تىركەلمەگەن ازاماتتاردىڭ سانى ەداۋىر ەكەنى بايقالۋدا. وسىلايشا, ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا, قالالارداعى حالىقتىڭ 20-50 پايىزى رەسمي ستاتيستيكاعا ەنگىزىلمەگەن. مۇنداي جاعداي ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قولداۋلارعا, ءبىرىنشى كەزەكتە, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى يگىلىكتەرگە قول جەتىمدىلىگىن ايتارلىقتاي شەكتەيدى.
تاعى ءبىر ايتار جايت, تۇرعىن ۇيلەردىڭ مەنشىك يەلەرى كوپ جاعدايدا وزدەرىنەن مەكەنجايلاردى جالعا الۋشىلاردى تىركەمەيدى. بۇل ولاردىڭ سالىقتاردان بۇلتارۋىنا, وسىلايشا, قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ بۇزىلۋىنا جول اشادى. وسىعان بايلانىستى, مەملەكەت ەنگىزگەن شارالار نەگىزدى ءارى وڭ سيپاتقا يە. ويتكەنى, «جاسىرىن كوشى-قون» دەپ اتالاتىن ماسەلە شەشىلەدى جانە زاڭسىز پايدا تابۋشىلاردىڭ ارەكەتتەرىنە توسقاۋىل قويىلادى.
2016 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە پارلامەنت ماجىلىسىندە ءتيىستى جۇمىس توبىنىڭ جوعارىدا اتالعان زاڭنىڭ ول كەزدەگى جوباسىن تالقىلاۋ ءۇشىن بىرقاتار وتىرىستار ءوتتى. وعان بەلگىلى قۇقىق قورعاۋشىلار, ساياساتكەرلەر, قوعامدىق قايراتكەرلەر قاتىستى. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ پايىمداۋىنشا, قابىلدانىپ جاتقان جاڭا وزگەرىستەر تۋرالى حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزىلمەگەن.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بولجامى بويىنشا, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنداعى (حقو) تىركەۋدى رەسىمدەۋ پروتسەدۋراسى 15-20 مينۋتتان اسپايتىن بولۋى قاجەت. سونداي-اق, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 7 قاڭتارىنان باستاپ زاڭسىز جالعا بەرۋشى ازاماتتار 10 اەك نەمەسە 22 960 تەڭگە مولشەرىندە جانە تىركەلمەگەن تۇرعىندار 7 اەك نەمەسە 15 883 تەڭگە مولشەرىندەگى ايىپپۇل تۇرىندە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنى مالىمدەنگەن ەدى. سونىمەن قاتار, ازاماتتار ءبىرىنشى بۇزۋشىلىق كەزىندە ەسكەرتۋ الادى, تەك قايتالاما بۇزۋشىلىق كورسەتسە, كورسەتىلگەن ايىپپۇلدى تولەۋگە تارتىلاتىنى تۋرالى ايتىلعان بولاتىن.
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىقتىڭ قىزمەتكەرلەرى ەلوردالىق حقو-داعى كەزەكتىڭ كوپ بولعانىن انىقتاعانىن دا ايتا كەتۋىمىز كەرەك. باق پەن الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى قازاقستاننىڭ باسقا دا قالالارىنداعى حقو-لارداعى تىركەۋدى رەسىمدەۋدەگى ۇزاق كۇتۋلەر تۋرالى اقپاراتتار كوپ جاريالانۋدا. حقو-لار قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ازاماتتاردىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرىنە جاۋاپ بەرۋ دە قيىندىقتار تۋدىرۋدا. بۇل ۋاقىتشا تىركەۋدى رەسىمدەۋ پروتسەدۋراسىنا بايلانىستى اقپاراتپەن جەتكىلىكتى ءتۇردە قامتىلماۋدىڭ سەبەبىنەن ورىن الۋدا.
تاعى ءبىر ماسەلە, پوليتسيا ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى تەكسەرىس جۇرگىزۋ كەزىندە ازاماتتارعا جەكە اقپاراتتىڭ قوماقتى ءتىزىلىمىن ۇسىنۋ تالابى بار بلانكىلەردى كورسەتەتىن كورىنەدى. ازاماتتاردان وسىنداي اقپاراتتاردىڭ تالاپ ەتىلۋ زاڭدىلىعى تۋرالى جانە ولاردىڭ جەكە ءومىرىنىڭ مالىمەتتەرىنىڭ قورعالۋ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا قاتىستى قاۋىپتەنۋ جونىندە ماسەلە تۋىنداۋى زاڭدى. سوندىقتان, جاڭا زاڭدى ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى ماسەلەلەر ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىندىگى انىق.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»