قازىر ۋاقىتشا تىركەۋ تۋرالى كوپ ايتىلىپ جاتىر. بىلە-بىلگەن جانعا بۇل تىركەۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كەلگەن ادامداردىڭ سانىن ءبىلۋ. سول ارقىلى ايماقتى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك ءجانە وڭىرلىك باعدارلاماسىن دايىنداۋ بارىسىندا ءار ەلدى مەكەننىڭ دامۋ الەۋەتىن انىقتاۋ ءۇشىن ونداعى ازاماتتار سانىن ناقتى ەسەپكە الۋ بولىپ تابىلادى.
مىنە, وسى نەگىزدەر ەسەپتەلە كەلە جۇمىس ورنىن اشۋ, مەكتەپ, اۋرۋحانا سالۋ جانە ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى جوسپارلاۋ دا جۇزەگە اسادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مۇنىڭ ءبارى ادامداردىڭ يگىلىگى ءۇشىن كەرەكتى ءىس. ال ءوركەنيەتتى ەلدەر تاجىريبەسىنە قارار بولساق, ولاردا ەڭبەك ءونىمدىلىگى دە, جاڭا جۇمىس ورىندارىن تابۋ مۇمكىندىگى دە وتە جوعارى. سوعان ساي ەڭبەكاقى دا تولەنەتىنى بەلگىلى. ادامدار تۇرمىسىنىڭ دەڭگەيى, ءال-اۋقاتىنىڭ كورسەتكىشى ەڭبەكاقىنىڭ مولشەرىنە بايلانىستى دەسەك, بەلگىلى ءبىر وڭىردە قانشا ادامنىڭ ناقتى جۇمىس ىستەيتىنىن ايقىنداۋ قاجەت.
بۇل ورايدا ادامداردى تۇراتىن جەرى بويىنشا تىركەۋدىڭ ءوزىندىك ءتيىمدى جاقتارى بارلىعى بايقالادى. ەلىمىز ىشىندە ءبىر جاققا ءبىر ايدان استام ۋاقىتقا ساپارلاپ بارعان ادام, مىندەتتى تۇردە سول تۇراتىن جەرى بويىنشا تىركەۋگە الىنۋى ءتيىس. مۇنداي تىركەۋ – الەم بويىنشا قالىپتاسقان ءۇردىس. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا نەمەسە ۋاقىتشا تۇرعىن جەرى بويىنشا تىركەۋ زاڭمەن قاراستىرىلعان. وعان ەل ۇكىمەتىنىڭ 1993 جىلعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى پاسپورت جۇيەسى تۋرالى ەرەجەنى», 2000 جىلعى «حالىقتى قۇجاتتاندىرۋ ەرەجەسىن» جانە 2011 جىلعى «ىشكى كوشى-قوندى تىركەۋ ەرەجەسىن» مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى.
دەمەك, ءبىزدىڭ زاڭ ازاماتتاردى تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەۋدى كوزدەيتىنى انىق. سونىمەن قاتار, مۇنداي ءمىندەت «كوشى-قون تۋرالى» زاڭدا دا قاراستىرىلعان. ال ءتىركەلمەي تۇرىپ جاتقاندار ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپتىلىق تا كوزدەلگەن. بۇل ورايدا كەلگەن ازامات تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلمەگەن بولسا, وندا سول ءۇيدىڭ يەسى جاۋاپقا تارتىلادى. مۇنداي امال ءبىر پاتەرگە سانسىز ادامدى تىركەي بەرۋدىڭ جولىن كەسسە, ەكىنشىدەن, تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەۋسىز ءجۇرۋدى توقتاتادى. مۇنىڭ ءبارى دە سول جەردە تۇراتىن ادامداردىڭ بەيبىت تۇرمىسى مەن قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قاجەت. ءارى بۇل ارادا زاڭعا ەشقانداي قاراما-قايشىلىق جوق.
ويتكەنى, قازاقستاندا ءتىركەۋ ينستيتۋتى 1993 جىلى ەنگىزىلگەن. ول ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋ قۇقىعىن شەكتەمەيدى, بىراق جاڭا تۇرعىلىقتى جەرگە كەلگەن ازامات ءوزىنىڭ مەكەنجايى تۋرالى حابارلاۋى ءتيىس. جاڭا مەكەنجايعا تىركەلۋ ءۇشىن پوليتسيادان نەمەسە باسقالاي ورگانداردان قانداي دا ءبىر ارنايى رۇقسات الۋدىڭ قاجەتتىگى جوق. ءتىپتى, تۇرعىلىقتى مەكەنجايى بويىنشا تىركەۋمەن قاتار, ۋاقىتشا كەلگەن جەرىندە تىركەۋ دە جۇزەگە اسىرىلادى. ۋاقىتشا تىركەۋگە تۇرۋ ءۇشىن بۇرىنعى تىركەۋدە تۇرعان جەرىنەن شىعۋدىڭ دا قاجەتى جوق, ياعني تۇراقتى تىركەۋى ساقتالادى. ۋاقىتشا تىركەۋ ازاماتتاردىڭ ءوزى كورسەتكەن بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە رەسىمدەلەدى, بۇل مەرزىم وتكەننەن كەيىن تىركەۋ اۆتوماتتى تۇردە جويىلادى. ياعني, ۋاقىتشا تىركەۋدەن شىعۋ ءۇشىن حقو-عا ارنايى بارۋدىڭ قاجەتى دە بولمايدى.
ادامدار ۋاقىتشا ءتىركەلمەسە, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋلەردى, باسقالاي الەۋمەتتىك يگىلىكتەردى پايدالانا المايدى. سوندىقتان, مىندەتتى تۇردە ءتىركەلۋى ءتيىس. ال تىركەۋسىز ءجۇرگەن ۋاقىتى ءبىر ايدان از بولسا, قۇقىق بۇزۋشىعا ەسكەرتۋ جاسالادى جانە تىركەۋگە تۇرۋعا ءمۇمكىندىك بەرىلەدى. سونداي-اق, ماڭىزدى جاڭالىقتىڭ ءبىرى – وبلىستىق ماسليحاتتارعا كوشى-قون ۇدەرىستەرىن رەتتەۋ ءتارتىبىن بەكىتۋ قۇقىعىنىڭ بەرىلۋى. بۇل سول جانە باسقا ءوڭىردەگى جاعدايعا بايلانىستى تۇرعىلىقتى مەكەنجاي بويىنشا جەكەلەگەن ءتىركەلۋ ەرەكشەلىكتەرىن بەكىتۋگە ءمۇمكىندىك جاساماق.
سونىمەن بىرگە, ازاماتتاردى تىركەۋ رەسىمدەرى بارلىق جەردە بارىنشا قاراپايىم ءجۇرگىزىلەدى. حقو-عا جۇگىنگەندە ول 15-20 مينۋت ۋاقىت الادى. ول ءۇشىن بۇرىنعى تۇرعىلىقتى مەكەنجايىنان الدىن-الا تىركەۋ ەسەبىنەن شىعۋدىڭ قاجەتتىلىگى بولمايدى, بۇرىنعى مەكەنجايىنان تىركەۋ جانە شىعارۋ اۆتوماتتى تۇردە جۇرگىزىلەدى. مەكەنجاي اۋىسقان كەزدە جاڭا قۇجاتتار الۋدىڭ دا قاجەتتىگى جوق – بارلىق مالىمەتتەر ازاماتتاردىڭ جەكە كۋالىگىندەگى ەلەكتروندى «چيپكە» ەنگىزىلەدى.
«جالپى العاندا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى تۇرعىلىقتى نەمەسە ۋاقىتشا مەكەنجاي بويىنشا ءتىركەۋ تۋرالى زاڭ تالابىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن بارىنشا ءتيىمدى قورعاۋعا, سونداي-اق, ىشكى كوشى-قوندى باقىلاۋدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»