2016 جىل قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى اياسىندا ءوتىپ, مۇنىڭ ءوزى تيىسىنشە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ەل پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ قىزمەتىنىڭ مازمۇنىندا وزىندىك ءىزىن قالدىردى.
جىلدىڭ ءون بويىندا شەت ەلدەرگە ساپارلاردى, وڭىرلەرگە جاسالعان جۇمىس ساپارلارىن, ءتۇرلى ماجىلىستەر مەن كەڭەستەردى, حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق فورۋمداردىڭ, كونفەرەنتسيالار مەن سەزدەردىڭ جۇمىستارىن, شەتەلدىك مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىن قابىلداۋلاردى, جۇرتشىلىق پەن ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەردى, ونەركاسىپ كاسىپورىندارى مەن الەۋمەتتىك نىسانداردى ارالاۋدى قوسا العاندا, پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن 700-گە تارتا حاتتامالىق ءىس-شارا بولىپ ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى 11 كەڭەس وتكىزدى, اتاپ ايتقاندا, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى بويىنشا – 3, جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا – 2, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ قورىتىندىلارى بويىنشا – 2, بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا – 1, جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيا قىزمەتىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا – 1, استانا قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جانە ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەگە دايىندىق ماسەلەلەرى بويىنشا – 1, الماتى قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جانە 28-ءشى دۇنيەجۇزىلىك قىسقى ۋنيۆەرسياداعا دايىندىق ماسەلەلەرى بويىنشا 1 كەڭەس بولىپ ءوتتى.
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن سونداي-اق ۇكىمەتتىڭ 2 كەڭەيتىلگەن ءماجىلىسى, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى كوللەگياسىنىڭ 1 كەڭەيتىلگەن ءماجىلىسى, شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ
1 وتىرىسى جانە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ
4 ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى.
جىل ىشىندە پرەزيدەنت پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وتىرىسىنا ەكى مارتە قاتىستى. سونداي-اق, پارلامەنت پالاتالارىنىڭ توراعالارىمەن كەزدەسىپ, دەپۋتاتتىق كورپۋسپەن تۇراقتى نەگىزدە ءوزارا بىرلەسە جۇمىس جۇرگىزدى.
مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىنە 17 جۇمىس ساپارىن جاسادى: الماتى قالاسىندا 5 رەت, پاۆلودار جانە اقمولا وبلىستارىندا ەكى رەتتەن, سونداي-اق اقتوبە, الماتى, اتىراۋ, شىعىس قازاقستان, باتىس قازاقستان, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا بولدى. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنتتىڭ استانا قالاسى بويىنشا دا تۇراقتى تۇردە جۇمىس ساپارلارى بولدى.
ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ اياسىندا شەت ەلدەرگە جاسالعان 16 ساپاردى, سونداي-اق 9 حالىقارالىق سامميت پەن 2 حالىقارالىق فورۋمدى قوسا العاندا, پرەزيدەنتتىڭ قاتىسۋىمەن حالىقارالىق سيپاتتاعى 100-گە تارتا كەزدەسۋ مەن ءىس-شارالار بولىپ ءوتتى.
ن.ءا.نازارباەۆ 21 ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسى مەن بريفينگ وتكىزدى, وتاندىق جانە شەتەلدىك باق-قا 13 سۇحبات بەردى,
2 بەينە ۇندەۋ جولدادى. بۇدان باسقا, ونىڭ اۆتورلىعىمەن قازاقستاننىڭ ورتالىق گازەتتەرىندە 2016 جىلعى 6 قاڭتاردا «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» جانە 4 ساۋىردە اقش-تىڭ «The Hill» كۇندەلىكتى ساياسي گازەتىندە «يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت: ىلگەرى باستاعان جول» دەپ اتالاتىن
2 ماقالا جارىق كوردى.
جىل بويىندا پرەزيدەنت 6 مىڭنان استام قۇجاتتى قاراپ, قول قويدى, ولاردىڭ قاتارىندا 107 زاڭ, 243 جارلىق, 88 وكىم, 16 ءماجىلىس حاتتاماسى, 1042 قىزمەتتىك قۇجات, 4200 تالدامالىق جانە اقپاراتتىق-انىقتامالىق ماتەريال, ازاماتتاردىڭ 309 ارىز-شاعىمى بار.
وسى كەزەڭدە مەملەكەت باسشىسى
56 كۇن ساپاردا بولدى, سونىڭ 31 كۇنى شەت ەلدەردە جانە 25 كۇنى قازاقستاننىڭ وڭىرلەرىندە ءوتتى.
* * *
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىن تويلاعان مەرەيتويلىق جىل «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ءجۇزەگە اسىرۋدىڭ باستالۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ جىل باسىندا مەرزىمدىك باسىلىم بەتتەرىندە جارىق كورگەن ءوزىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىندا ۇلت جوسپارى «ءبىزدىڭ قازاقستاندىق ارمانىمىز – ءححى عاسىردا كوشباسشى 30 ۇلتتىڭ ءبىرى بولۋعا قول جەتكىزۋىمىزگە جول اشاتىندىعىن» اتاپ كورسەتتى.
2 قاڭتاردا ەلباسىنىڭ توراعالىعىمەن ۇكىمەتتىڭ جانە پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىلىعىنىڭ قاتىسۋىمەن بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جانە ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندە كەڭەس بولىپ ءوتتى. «اۋقىمدى دايىندىق جۇمىستارى اتقارىلدى, ءتيىستى قۇجاتتار قابىلداندى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى, ۇكىمەت, ءاربىر مينيسترلىك جانە اكىمدىكتەر قويىلعان مىندەتتەردى ناقتى ورىنداۋعا اتسالىسۋى قاجەت», – دەپ مالىمدەدى مەملەكەت باسشىسى.
الدا تۇرعان جۇمىستىڭ اۋقىمى مەن ماڭىزىن تۇسىنگەن بەسىنشى شاقىرىلعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى پرەزيدەنتكە ءماجىلىس پەن بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىن مەرزىمىنەن بۇرىن وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىردى. پارلامەنت پالاتالارىنىڭ توراعالارىمەن, پرەمەر-مينيسترمەن جانە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسىمەن اقىلداسقاننان كەيىن پرەزيدەنت حالىق قالاۋلىلارىنىڭ باستاماسىن قولدادى.
پارلامەنت سايلاۋىنا دايارلىق اياسىندا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن 29 قاڭتاردا بولىپ وتكەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ حVII سەزىندە «قازاقستان-2021: بىرلىك. تۇراقتىلىق. جاسامپازدىق» سايلاۋالدى باعدارلاماسى قابىلداندى, سونداي-اق پارلامەنت ءماجىلىسىنە دەپۋتاتتىقتان ۇمىتكەرلەردىڭ پارتيالىق ءتىزىمى بەكىتىلدى.
20 ناۋرىزدا بولىپ وتكەن ماجىلىسكە كەزەكتەن تىس پارلامەنتتىك سايلاۋ قورىتىندىلارى بويىنشا, «نۇر وتان» پارتياسى داۋىس بەرۋگە قاتىسقان سايلاۋشىلاردىڭ 82,2% داۋىسىن يەلەنىپ, ايقىن جەڭىسكە جەتتى. پارلامەنتكە سونداي-اق «اق جول» قازاقستان دەموكراتيالىق پارتياسى مەن قازاقستان كوممۋنيستىك حالىقتىق پارتياسىنىڭ وكىلدەرى دە ەندى.
التىنشى شاقىرىلعان پارلامەنتتىڭ ءى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا ءسوز سويلەگەن مەملەكەت باسشىسى جاڭادان سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ نازارىن ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ كونتەكسىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق رەفورمالاردى زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مىندەتتەرگە اۋداردى.
ءوز كەزەگىندە, اتقارۋشى بيلىكتىڭ قۇرىلىمدارى الدىنا مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن مەملەكەتتىك اپپارات قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ودان ءارى ارتتىرۋ جونىندە مىندەتتەر قويىلدى. وسىعان بايلانىستى جىل ىشىندە اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار, ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام, قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىكتەرى جاڭادان قۇرىلدى.
سونىمەن قاتار, جىل باسىنان پرەزيدەنتتىڭ 2015 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن «مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەتيكالىق كودەكسى» كۇشىنە ەندى. وندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جۇمىستا جانە تۇرمىستا وزدەرىن ۇستاۋىنىڭ ەتيكالىق نورمالارى مەن ەرەجەسى بەلگىلەنگەن. بۇدان باسقا, ەتيكا جونىندەگى ۋاكىلەتتى وكىل ينستيتۋتى قۇرىلدى. ونىڭ مىندەتتەرىنە ەتيكالىق نورمالاردىڭ بۇزىلۋىنىڭ الدىن الۋ, ولاردىڭ قولدانىلۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەڭەس بەرۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ, ۇجىمداعى قولايلى مورالدىق-پسيحولوگيالىق احۋالدى قولداۋ فۋنكتسيالارى كىرەدى.
ن.ءا.نازارباەۆ قاراشادا بولىپ وتكەن سۋديالاردىڭ VII سەزىندە ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ەلدىڭ سوتتىق-قۇقىقتىق جۇيەسىن دامىتۋ باسىمدىقتارىن سۋديالار كورپۋسى الدىندا بەلگىلەپ بەردى. قۇقىقتىق رەفورمانىڭ كوزگە كورىنەتىن العاشقى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋى بولدى. ماسەلەن, وتكەن جىل بارىسىندا جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر مەن ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ توپ-مەنەدجەرلەرىنە قاتىستى بىرقاتار قىلمىستىق ىستەر قوزعالىپ, سوتقا دەيىن جەتكىزىلدى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ساۋىردەگى «تاۋەلسىزدىك. كەلىسىم. بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت» تاقىرىبىنداعى ءححىV سەسسياسىن دا مەرەكەلى جىل كۇنتىزبەسىندەگى ەلەۋلى ءىس-شارالاردىڭ قاتارىندا اتاپ وتۋگە بولادى, ونىڭ جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسى قابىلداندى. وندا, پرەزيدەنت ايتقانداي, ءبىزدىڭ حالقىمىز قۇرعان ءارى اڭساعان باستى جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتار, قازاقستاننىڭ تاعدىرىنا, دامۋى مەن وركەندەۋىنە مەملەكەتتىڭ, قوعامنىڭ جانە ازاماتتاردىڭ ءوزارا جاۋاپكەرشىلىگى كورىنىس تاپتى.
ءبىزدىڭ قۇرامامىزدىڭ ريو-دە-جانەيرو قالاسىنداعى ءحححى جازعى وليمپيا ويىندارىندا تابىستى ونەر كورسەتۋى قازاقستاندىق پاتريوتيزم مەن بىرلىكتىڭ جارقىن ايعاعى بولدى, وندا ءتۇرلى دارەجەدەگى 17 مەدالدى جەڭىپ الدىق. ەلدىڭ وليمپيادالىق قۇراماسىنىڭ سەنىمدى جەڭىسى ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ ءوز وتانى ءۇشىن ءپاتريوتيزمى مەن ماقتانىشىنىڭ ارتۋىنا قوسىمشا سەرپىن بەردى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن 26 تامىزدا بولىپ وتكەن وليمپيا ويىندارىنىڭ چەمپيوندارى مەن جۇلدەگەرلەرىن سالتاناتتى ۇلىقتاۋ ءراسىمىنىڭ زور ورلەۋ تۋعىزعانى كەزدەيسوق ەمەس.
قىركۇيەكتە الماتى قالاسىنىڭ 1000 جىلدىعىن تويلاۋ مەرەيتويلىق جىلدىڭ ماڭىزدى مادەني وقيعاسى بولدى. «بۇل داتا يۋنەسكو-نىڭ ادامزاتتىڭ اتاۋلى جانە مەرەكەلىك كۇنتىزبەسىنە ەنگەن. اتالعان شەشىم الماتىنىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق دامۋداعى بىرەگەي ءرولىنىڭ ايرىقشا ەكەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان ءبىز بۇكىل حالىق بولىپ قالانىڭ مىڭجىلدىعىن وتانىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى بەلەسىندە مەرەكەلەۋدەمىز», – دەدى پرەزيدەنت مەرەكەلىك ءىس-شارالار بارىسىندا.
2016 جىلى ەلىمىز, سونداي-اق, سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 25 جىل تولۋىن اتاپ ءوتتى. 29 تامىزدا استانا قالاسىندا بولىپ وتكەن «يادرولىق قارۋسىز الەم قالىپتاستىرۋ» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا ءسوز سويلەگەن مەملەكەت باسشىسى يادرولىق قارۋ-جاراقتى قىسقارتۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق شارت ازىرلەۋ, بارلىق جەرلەردە وڭىرلىك يادروسىز ايماقتار قۇرۋ جانە سولتۇستىك-شىعىس ازيادا, ەۋروپا مەن اركتيكادا قوسىمشا ايماقتار قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىستاردى ورتاعا سالدى.
سونىمەن بىرگە, وتكەن جىلى ەلدىڭ ىشكى ساياسي ومىرىندە بىرقاتار ەلەڭ ەتكىزەرلىك وقيعالار بولدى.
كوكتەمدە قوعامدىق كۇن تارتىبىندە جەر ماسەلەسى وتكىر كوتەرىلدى. ۇكىمەت باستاماشىلىق تانىتقان جەر كودەكسىنە مەملەكەت مەنشىگىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى جەكەشەلەندىرۋگە قاتىستى وزگەرىستەر قوعامدا تەرىس پىكىر تۋعىزدى. ءارى مۇنى جەكەلەگەن كۇشتەر پايدالانىپ قالۋعا تىرىستى.
وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت جەر زاڭناماسىنا ارنالعان تۇزەتۋلەرگە موراتوري جاريالادى, سونداي-اق جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيا قۇرىلىپ, وعان ۇكىمەت مۇشەلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ساياسي پارتيالاردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, ساراپشىلار, ازاماتتىق بەلسەندىلەر كىردى.
كوميسسيا جۇمىسى بارىسىندا
6 ءماجىلىس جانە اقمولا, الماتى, اتىراۋ, قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ جۇرتشىلىعىمەن 4 كوشپەلى كەزدەسۋ وتكىزىلدى.
مەملەكەت باسشىسى 18 تامىزدا بولىپ وتكەن كەڭەستە جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيا قىزمەتىن قورىتىندىلاي كەلە, كوميسسيا ۇسىنىستارىن, سونىڭ ىشىندە ءموراتوريدى 5 جىلعا ۇزارتۋ تۋرالى ۇسىنىستى تولىعىمەن قولدادى. سونىمەن بىرگە, پرەزيدەنت جەر زاڭناماسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان كەزدە ۇكىمەتتىڭ نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا قارجى تارتۋ ماقساتىن باسشىلىققا العانىنا نازار اۋداردى. «بۇكىل الەم اگرارلىق سەكتورعا ينۆەستيتسيالار تارتۋ ىسىمەن اينالىسۋدا. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز دە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن كوبىرەك كاپيتال تارتۋدى قالادى. ەگەر بۇل جۇمىس تۇسىندىرۋدەن باستالىپ, تەك سودان كەيىن عانا زاڭدار قابىلدانعاندا, وندا احۋال باسقاشا قالىپتاسقان بولار ەدى», – دەپ مالىمدەدى پرەزيدەنت.
بۇكىل الەمدى شارپىعان حالىقارالىق تەرروريزمنىڭ ورشىگەن جاعدايىندا, بۇل قاسىرەت, وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ ەلىمىزدى دە اينالىپ وتپەدى. جازدا اقتوبە جانە الماتى قالالارىندا بولعان قايعىلى وقيعالار تەرروريزمنىڭ شەكاراسى جوقتىعىن, كەز كەلگەن ەلدىڭ لاڭكەستەردىڭ نىساناسىندا قالۋى مۇمكىن ەكەنىن بارىنشا ايقىن كورسەتتى.
تەراكتىلەردەن كەيىن پرەزيدەنت بىردەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن جەدەل شاقىرىپ, قاجەتتى, سونىڭ ىشىندە تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە, قارۋ-جاراق اينالىمىنا, ساقتاۋ مەن ساتۋعا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ, ميگراتسيا مەن ءدىني بىرلەستىكتەردى رەتتەۋ جونىندە قاجەتتى تاپسىرمالار بەردى.
ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جانە تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزمنىڭ كورىنىستەرىنە قارسى ءىس-قيمىل بويىنشا مەملەكەت قابىلداعان الدىن الۋ شارالارى قوعامدا تولىق تۇسىنىستىك پەن قولداۋ تاپتى.
تۇتاسىمەن العاندا, بولىپ وتكەن وقيعالارعا قاراماستان, قازاقستان ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنىڭ مەرەيتويلىق بەلەسى جالپىۇلتتىق ورلەۋ مەن بىرلەسۋ اۋانىندا ءوتتى. جىل بويى ەلدىڭ بارلىق وڭىرىندە, سونداي-اق قازاقستاننىڭ شەت ەلدەردەگى وكىلدىكتەرىندە مەرەيتويعا ارنالعان كوپتەگەن ءىس-شارالار بولىپ ءوتتى. ەرەكشە كوزگە تۇسكەن قازاقستان ازاماتتارىن مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتاۋ ءراسىمى ايتۋلى داتاعا ۇيلەستىرىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن 15 جەلتوقساندا تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتكەن سالتاناتتى جينالىس مەرەكەلىك ءىس-شارالاردىڭ شارىقتاۋ شەگى بولدى. ۇلتتىق مەرەكە كۇندەرىندە ەلوردادا سالتاناتتى جاعدايدا اشىلعان «تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى» مونۋمەنتى ەل ءۇشىن تاريحي مەجەنى ەستە قالدىراتىن سيمۆولدىق بەلگى بولىپ قالدى.
* * *
الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ تەرىس ىقپالىنا قاراماستان, 2016 جىلى قازاقستان ءوز ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ مەن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى جالعاستىردى.
كۇرت وزگەرىستەردى باستان وتكەرىپ وتىرعان جاھاندىق احۋال جاعدايىندا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ رەسپۋبليكانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باسقارىلۋىن ءوز باقىلاۋىندا مىعىم ۇستادى. ۇلت جوسپارى مەن باعدارلامالىق قۇجاتتاردى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا كوزدەلگەن رەفورمالاردىڭ پارامەترلەرىن ناقتىلاۋ ماقساتىندا ەلباسى جىل بويى جۇمىس ءماجىلىستەرىن جۇيەلى تۇردە وتكىزىپ تۇردى.
ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسى مامىردا, تامىزدا, قاراشادا ەل دامۋىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەڭەستەر, سونداي-اق اقپان مەن قىركۇيەكتە ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىستارىن وتكىزدى. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنت جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا مەن جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيانىڭ جۇمىسىن دا نازاردان تىس قالدىرعان جوق.
وتكەن جىلى ءداستۇرلى تۇردە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋدىڭ «نۇرلى جول», تۇرعىن ءۇي, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى نىعايتۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرى ادەتتەگىدەي مەملەكەتتىك ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ باسىمدىقتارى بولدى.
جىل اياقتالار تۇستا كوپتەن كۇتكەن قاشاعان مۇناي-گاز كەن ورنىنىڭ ىسكە قوسىلۋى وسى اۋقىمدى جۇمىستىڭ زاڭدى ناتيجەسىنە اينالدى. «قاشاعان كەن ورنىنىڭ اشىلۋى الەمدىك ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى سوڭعى 50 جىلدا ەڭ ەلەۋلى وقيعا بولدى. وندا 4,5-تەن 5,5 ملرد تونناعا دەيىنگى مولشەردە مۇناي جانە 3 ترلن تەكشە مەتردەي گاز قورى بار دەپ جوبالانۋدا. وسىلايشا ءبىز كەن ورىندارىن پايدالانۋدىڭ قارقىندى كەزەڭىنە كوشتىك. بۇل مەجەمەن شەكتەلمەي, تەزىرەك جوبالىق قۋاتتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى», – دەدى ن.ءا.نازارباەۆ كەن ورنىن رەسمي پايدالانۋعا بەرۋ راسىمىندە.
2016 جىل اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن دە جەمىستى بولدى. ەلدە استىقتىڭ رەكوردتىق ءونىمى جينالدى. استىقتىڭ جيىنتىق ءونىمى بۋنكەرلىك سالماقتا 23,1 ملن توننانى قۇرادى, مۇنىڭ ءوزى 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,4 ەسە جوعارى ءارى تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى رەكوردتىق ونىمدەردىڭ ءبىرى بولدى. ورتاشا ونىمدىلىك گەكتارىنا 15,2 تسەنتنەردى قۇرادى.
قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ پروبلەمالارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇدايى باستى نازارىندا بولدى. مەرەيتويلىق جىل پرەزيدەنتتىڭ ەلىمىز بويىنشا جۇمىس ساپارلارى كەستەسىنىڭ تىعىزدىعىمەن ەستە قالدى, ەلباسىمىز سونىڭ اياسىندا وبلىستاردىڭ اكتيۆتەرىمەن, ەڭبەك ۇجىمدارىمەن, جۇرتشىلىق وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, ونداعان ونەركاسىپتىك, الەۋمەتتىك جانە مادەني نىسانداردا بولدى, بىرقاتار جاڭا وندىرىستىك نىسانداردىڭ ىسكە قوسىلۋىنا قاتىستى. ولاردىڭ قاتارىندا ورال قالاسىنداعى «بولاشاق-ت» جشس ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتى, اقتوبە قالاسىنداعى مۇناي جابدىقتارى زاۋىتى, پاۆلودار قالاسىنداعى مۇناي كوكسىن قىزدىرۋ زاۋىتى, شىمكەنت قالاسىنداعى «حيمفارم» اق جاڭا تسەحى جانە باسقا نىساندار بار.
پرەزيدەنت دۇنيەجۇزىلىك قىسقى ۋنيۆەرسيادا-2017 مەن الماتى قالاسى مەرەيتويىنىڭ 1000 جىلدىعىن مەرەكەلەۋدى وتكىزۋگە دايارلىق ماسەلەسىنە بايلانىستى وڭتۇستىك استانادا بىرنەشە رەت بولدى. وندا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتتىك سپورت فەدەراتسياسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, «مەدەۋ» مۇز ايدىنىن جانە «شىمبۇلاق» تاۋ شاڭعىسى كۋرورتىن قايتا جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىمەن ارنايى بارىپ تانىستى. سونداي-اق, ن.ءا.نازارباەۆ بەرگەن تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋ بارىسى, «الماتى-2020» باعدارلاماسىنىڭ, پيك رەفورماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى, الماتى اگرومەليوراتسيالىق بەلدەۋىندە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ بارىسى تۋرالى قالا باسشىلىعىنىڭ ەسەپتەرىن جىل بويى ۇدايى تىڭداپ وتىردى.
سونداي-اق ەل استاناسى دامۋىنىڭ ماسەلەلەرى دە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا بولدى. ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋگە بايلانىستى بۇل ماسەلەلەردىڭ كوكەيكەستىلىگى ارتا ءتۇستى. ەلباسى جىل بويى «استانا ەكسپو-2017» ۇلتتىق كومپانياسى» اق باسشىلىعىنىڭ ەسەپتەرىن ۇزبەي تىڭداپ وتىردى, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق پاۆيلونى, حالىقارالىق تاقىرىپتىق جانە كورپوراتيۆتىك پاۆيلوندار, ساۋدا, ويىن-ساۋىق نىساندارى ورنالاساتىن كورمەنىڭ قۇرىلىس الاڭىن ءوزى ارالاپ كوردى.
سونىمەن قاتار, ەكسپو-2017 كورمەسى اياقتالعاننان كەيىن كورمە كەشەنىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن پايدالانۋ ءماسەلەلەرى دە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەرەكشە قاداعالاۋىندا بولدى. وسىعان بايلانىستى مامىر ايىندا پرەزيدەنت كەشەن اۋماعىندا ورنالاستىرۋ جوسپارلانىپ وتىرعان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن باسقارۋ جونىندەگى كەڭەس مۇشەلەرىن قابىلدادى. كەزدەسۋگە ەقدب, «JP Morgan Cھase International», «The Blackstone Group», «سبەربانك روسسي» جانە باسقا دا دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى قارجى قۇرىلىمدارىنىڭ باسشىلارى قاتىستى. قازاقستان باسشىسى «استانا» حقو ماسەلەسىنە ءوزىنىڭ توراعالىعىمەن 29 مامىردا وتكەن شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ ءححىح پلەنارلىق وتىرىسىندا دا توقتالىپ ءوتتى.
تۇتاستاي العاندا, 2016 جىلى قازاقستان ەكونوميكاسى مۇناي-گاز سەكتورى, مەتاللۋرگيا, كولىك, اۋىل شارۋاشىلىعى, تاماق ونەركاسىبى, فارماتسەۆتيكا سياقتى سالالاردا ءوز دامۋىنىڭ قارقىنىن ساقتاپ, تۇراقتىلىق تانىتتى. ەكونوميكاداعى قولايلى احۋال, مەملەكەتكە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مەن قولداۋ ساياساتىن جالعاستىرىپ, 2017 جىلى زەينەتاقىلار مەن بالا تۋىنا بايلانىستى تولەماقىلاردىڭ مولشەرىن 20%-عا ارتتىرۋ ءۇشىن قارجى قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
* * *
وتكەن جىل ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن حالىقارالىق سالادا جاڭا ءىرى ديپلوماتيالىق جەتىستىكتەرگە جەتكىزگەن, مەيلىنشە مازمۇندى ءارى ناتيجەلى جىل بولدى.
بىرىنشىدەن, بۇل – قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋى. مۇنىڭ ءوزى – كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق, يران, ۋكراينا, سيريا جانە رەسەي-تۇركيا باعىتتارىنداعى بىتىمگەرشىلىك باستامالاردى بەلسەندى ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى كوپ جىلعى دايەكتى ساياساتتىڭ ناتيجەسى. ن.ءا.نازارباەۆ
وتانداستارىنا ارناعان ءوز ۇندەۋىندە: «بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە سايلانۋ – بۇكىل قازاقستان حالقىنىڭ لايىقتى تابىسى. بۇل – ۇلت تولىسقاندىعىنىڭ كورسەتكىشى. ءبىز بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ورتاق قۇندىلىقتارىن ىلگەرىلەتۋگە قابىلەتتى جاۋاپكەرشىلىگى بار مەملەكەت رەتىندە وزدەرىنىڭ داۋىستارىن قازاقستاننىڭ كانديداتۋراسىنا بەرگەن بارلىق ەلگە ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز», دەپ اتاپ ءوتتى.
قازاقستان 2016 جىل اياقتالار تۇستا سيرياداعى جاعدايدى رەتتەۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەرگە ارنالعان الاڭ ۇسىنۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. بۇل ۇسىنىس الدا بولاتىن كەلىسسوزدەرگە كەپىل رەتىندە قاتىساتىن رەسەي, تۇركيا جانە يران تاراپىنان قولداۋ تاپتى.
ەكىنشىدەن, جاھاندىق يادرولىق سىناققا قارسى قوزعالىستا قازاقستاننىڭ كوشباسشىلىق ۇستانىمىن ودان ءارى نىعايتۋ. ساۋىردە ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە مەملەكەت باسشىسى جاريا ەتكەن «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى الداعى ونجىلدىقتارداعى حالىقارالىق دامۋدىڭ سىن-قاتەرلەرىن بارىنشا ايقىن كورسەتىپ بەردى. ءارى كۇردەلەنە تۇسكەن يادرولىق تۇيتكىلدەر بويىنشا جاھاندىق پىكىرسايىسقا سەرپىن قوستى.
ۇشىنشىدەن, قازاقستان باسشىسىنىڭ قىتايدىڭ حانچجوۋ قالاسىندا وتكەن G-20 سامميتىنە قاتىسۋى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ماڭىزىنىڭ ارتا تۇسكەنىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى بولدى. ن.ءا.نازارباەۆ ءوز سوزىندە جاھاندىق دامۋدىڭ بۇدان ارعى جولى كوبىنە-كوپ بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىق ءىس-قيمىلىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگىنە بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ەكونوميكا مەن قارجىنى حالىقارالىق رەتتەۋدە باستى ءرولدى ءبىرتۇتاس جاھاندىق ۇيىم اتقارۋى ءتيىس دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. بۇۇ-نىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەسى نەگىزىندە جاھاندىق دامۋ كەڭەسىن قۇرۋ جانە الەمدىك ەكونوميكانى جانداندىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى ەلباسى العا تارتقان ۇسىنىستار «ۇلكەن جيىرمالىق» كەزدەسۋىنە قاتىسۋشىلاردىڭ زور قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2016 جىلى شەت ەلدەرگە جاساعان ساپارلارىنىڭ اۋقىمدى گەوگرافياسى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بايلانىستارىنىڭ ودان ءارى نىعايا تۇسۋىنە ىقپال ەتتى.
تمد ەلدەرىمەن, ەڭ الدىمەن رەسەيمەن اراداعى ءداستۇرلى تىعىز ۇنقاتىسۋ جالعاسىن تاپتى. مەملەكەت باسشىسى وتكەن جىل بارىسىندا ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى فورماتتاعى ءتۇرلى حالىقارالىق ءىس-شارالار اياسىندا پرەزيدەنت ۆ.ۆ.پۋتينمەن 7 رەت كەزدەسۋ وتكىزدى. سونداي-اق, استانا قالاسىندا قازان ايىندا وتكەن قازاقستان مەن رەسەي وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ ءحIIى فورۋمى جانە ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن دامىتۋ جونىندەگى قازاقستان-رەسەي بيزنەس-فورۋمى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستارعا تىڭ سەرپىن بەردى.
وزبەكستانمەن قارىم-قاتىناستاردىڭ دا ەلەۋلى جاندانا تۇسكەنى بايقالدى. قازاقستان باسشىسىنىڭ ءساۋىر ايىندا تاشكەنت قالاسىنا جاساعان جۇمىس ساپارىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ەكىجاقتى ساۋدانى ۇلعايتۋدىڭ, ينۆەستيتسيالىق كووپەراتسيانى جانداندىرۋدىڭ, ورتالىق ازيا ترانسشەكارالىق وزەندەرىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسە پايدالانۋدىڭ, ارال ماڭىن ەكولوگيالىق ساۋىقتىرۋ مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ, سونداي-اق, حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىلدىڭ جولدارى بەلگىلەندى.
ن.ءا.نازارباەۆ قىركۇيەك ايىندا كورشى رەسپۋبليكاعا كەزەكتى جۇمىس ساپارىمەن بارىپ, سامارقاند قالاسىندا وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ي.ا.كاريموۆتىڭ زيراتىنا گۇل شوقتارىن قويۋ راسىمىنە قاتىسىپ, رەسپۋبليكا باسشىسى مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى ش.م.ميرزيوەۆپەن كەزدەسۋ وتكىزدى. بۇل كەلىسسوزدەر ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى سىندارلى جالعاستىرۋ ءۇشىن اۋقىمدى نەگىز قالادى.
سونداي-اق, تاياۋ شەت ەلدەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىل تمد, ەاەو جانە ۇقشۇ مەملەكەتارالىق بىرلەستىكتەر اياسىندا ءوربىدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى دوستاستىقتىڭ 25 جىلدىعىنا وراي, بىشكەك قالاسىندا قىركۇيەكتە وتكەن تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ مەرەيتويلىق وتىرىسىندا 1991 جىلى قول قويىلعان الماتى دەكلاراتسياسى ارقىلى نەگىزى قالانعان تمد مەملەكەتتەردىڭ جاقىنداسۋىنا ارنالعان بىرەگەي الاڭ بولىپ قالا بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. «دوستاستىقتىڭ جۇمىسىن جالعاستىرۋى جانە بولاشاققا دەگەن ءوزىنىڭ جوسپارلارىن ىسكە اسىرۋ فاكتىلەرى ارقىلى ول ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن, ورىندىلىعىن جانە پەرسپەكتيۆالىلىعىن دالەلدەپ بەردى. سونىمەن قوسا, دوستاستىقتىڭ تاجىريبەسى ەاەو جانە شىۇ ءتارىزدى ينتەگراتسيالىق ۇيىمدارعا دا سەپتىگىن تيگىزدى. وسىلايشا, الماتىدا 1991 جىلى 21 جەلتوقساندا تمد-نىڭ قۇرىلۋى زور تاريحي مانگە يە بولدى. مەنىڭ باستامام بويىنشا, بۇگىن ءبىز تمد-نىڭ 25 جىلدىعى جونىندە مالىمدەمە قابىلداپ وتىرمىز. ول باعدارىمىزدى ايقىنداپ, الدىمىزعا جاڭا مىندەتتەر قويادى», دەپ اتاپ كورسەتتى.
قازاقستان باسشىسى جىل بويى, سونداي-اق, مامىر جانە جەلتوقسان ايلارىندا وتكەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ 2 وتىرىسىنا قاتىستى. مامىر ءسامميتى بارىسىندا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا 2016 جىل «ءۇشىنشى ەلدەرمەن جانە نەگىزگى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەرمەن ەاەو-نىڭ ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارىن تەرەڭدەتۋ جىلى» بولىپ جاريالاندى. ال جەلتوقساندا سانكت-پەتەربۋرگتە وتكەن جەەك-ءتىڭ كەلەسى وتىرىسىندا اتالعان باستامانى دامىتۋ باعىتىندا ۇندىستانمەن, يرانمەن, مىسىرمەن جانە سينگاپۋرمەن ەركىن ساۋدا ايماعى تۋرالى كەلىسىمدەر جاساۋ مۇمكىندىگى جونىندەگى ماسەلەلەر قارالدى.
قازاقستاننىڭ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋى ماڭىزدى مانگە يە بولدى. وتكەن جىلى ۇقشۇ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2 سەسسياسى (قازاندا ەرەۆان قالاسىندا جانە جەلتوقساندا سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا) بولىپ ءوتتى. سونىڭ بارىسىندا 2025 جىلعا دەيىنگى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسى قابىلداندى, سونداي-اق حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىلداردىڭ بىرلەسكەن شارالارى ايقىندالدى.
قىتايمەن ىنتىماقتاستىق ورلەۋ قارقىنىمەن ءورىس الدى. بۇل باعىتتاعى كەزەكتى ۇلكەن قادام ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وسى ەلگە وتكەن جىلعى قىركۇيەكتەگى جۇمىس ساپارى كەزىندە جاسالدى.
قحر توراعاسى سي تسزينپينمەن كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا بىرقاتار ستراتەگيالىق قۇجاتتارعا, سونىڭ ىشىندە «نۇرلى جول» جانە «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باعدارلامالارىن ۇشتاستىرۋ ءجونىندەگى ىنتىماقتاستىق جوسپارىنا قول قويىلدى. سونداي-اق, جالپى سوماسى 20 ملرد دوللاردان استام قارجىنى قۇرايتىن 51 جوبا بويىنشا ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزىلدى. ولاردى ىسكە اسىرۋ بارىسى كەيىننەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاراشا ايىندا قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەن قحر مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى لي كەتسيانمەن بولعان كەزدەسۋىندە قارالدى.
وتكەن ءبىر جىل ىشىندە ن.ءا.نازارباەۆ قحر توراعاسى سي تسزينپينمەن ۆاشينگتون قالاسىندا بولعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت, تاشكەنت قالاسىنداعى شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ وتىرىسى جانە حانچجوۋ قالاسىنداعى G-20 ءسامميتى اياسىندا ەكىجاقتى فورماتتا تاعى دا ءۇش مارتە كەزدەستى.
قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ شەشۋشى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناس بولىپ قالا بەردى. ۆاشينگتون قالاسىندا ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت بارىسىندا ن.ءا.نازارباەۆ امەريكالىق يستەبليشمەنت وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, ولارمەن حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن, سونداي-اق جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىس اياسىندا قازاقستان مەن اقش ىنتىماقتاستىعىنىڭ جاي-كۇيى مەن پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى.
جىل سوڭىندا اقش-تا پرەزيدەنتتىك سايلاۋ اياقتالعاننان كەيىن, قازاقستان باسشىسى جاڭادان سايلانعان اقش پرەزيدەنتى د.ترامپتى تەلەفون ارقىلى جەڭىسىمەن قۇتتىقتاپ, ونىمەن ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق پەن حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەرى بويىنشا پىكىر الماستى. ن.ءا.نازارباەۆ يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان قازاقستان حالىقارالىق قوعامداستىقپەن بىرلەسە وتىرىپ, يادروسىز الەم ءۇشىن كۇرەستى جالعاستىرۋعا ءازىر ەكەنىن اتاپ ءوتتى. د.ترامپ بۇل ۇستانىممەن كەلىسەتىنىن ءبىلدىرىپ, قازاقستان پرەزيدەنتىمەن تەزىرەك كەزدەسۋگە مۇددەلىلىك تانىتتى.
قازاقستاننىڭ ەۋروپا باعىتىنداعى قارىم-قاتىناستارى قارقىندى دامىدى.
ەۋروپالىق وداقپەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى ودان ءارى نىعايتۋعا قازاقستان باسشىسىنىڭ بەلگياعا جۇمىس ساپارى بارىسىندا ەۋروپالىق كەڭەستىڭ توراعاسى د.تۋسكپەن جانە ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى ج.-ك.يۋنكەرمەن كەلىسسوزدەرى ىقپال ەتتى. قازاقستان مەن ەو اراسىندا بۇرىن جاسالعان كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرىمەن قاتار, ەو مەن ەاەو اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى جولعا قويۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارى كەلىسسوزدەردىڭ اسا ماڭىزدى تارماعى بولدى.
سونداي-اق, ن.ءا.نازارباەۆتىڭ پولشا مەن سەربياعا ساپارى دا ايتارلىقتاي ءرول اتقاردى. سولاردىڭ بارىسىندا نەگىزىنەن ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ترانزيتتىك-كولىك سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىققا باسا ءمان بەرىلدى. پولشا تاراپىمەن 845 ملن دوللاردان استام قارجى جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويىلۋى جانە سەربيامەن ىنتىماقتاستىقتى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن ىسكەرلىك كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ ساپارلاردىڭ ناقتى قورىتىندىسى بولدى.
قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ ازيا باعىتىنداعى باسىمدىقتارى قىتايمەن قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى نىعايتۋمەن قاتار, تۇركيا, يران, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, ءباا, ساۋد ارابياسى سياقتى ىقپالدى مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاستىقتى ۇلعايتۋعا باعىتتالدى.
جىل بويىندا مەملەكەت باسشىسى تۇركياعا رەسمي جانە جۇمىس ساپارىمەن ەكى مارتە باردى, سولاردىڭ بارىسىندا ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىعىنىڭ جاي-كۇيى مەن پەرسپەكتيۆالارى جان-جاقتى تالقىلاندى.
2015 جىلعى قاراشا ايىندا سيريادا تۇرىك اسكەري-اۋە كۇشتەرى رەسەيلىك اسكەري ۇشاقتى اتىپ تۇسىرگەننەن كەيىن كۇرت ۋشىعىپ كەتكەن تۇركيا-رەسەي قارىم-قاتىناستارىن قالپىنا كەلتىرۋدە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ شەشۋشى ءرول اتقارعانىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. ن.ءا.نازارباەۆ كۇردەلى ارااعايىندىق مىندەتتى ءوز موينىنا الدى. ارادا جارتى جىل وتكەندە ەلباسىنىڭ كۇش سالۋىمەن ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي ديالوگ قالپىنا كەلتىرىلدى, وسىعان وراي ۆ.ۆ.پۋتين مەن ر.ەردوعان قازاقستان باسشىسىنا رەسمي تۇردە ءوز العىستارىن ءبىلدىردى.
يرانمەن قارىم-قاتىناستا ناعىز ىلگەرىلەۋ بولدى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساۋىردەگى رەسمي ساپارى بارىسىندا مەتاللۋرگيا, تاۋ-كەن ءوندىرۋ, كولىك-لوگيستيكا, اگرارلىق, تۋريزم, عىلىم-ءبىلىم جانە مەديتسينا سالالارىندا جالپى سوماسى 2 ملرد دوللاردان استام قارجىنى قۇرايتىن 66 شارتقا قول قويىلدى. كەلىسسوزدەردىڭ تابىستىلىعىنا كوبىنە-كوپ «قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران» تەمىر جولىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە بۇرىن جاسالعان جاعدايدىڭ ىقپالى بولدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جاپونياعا رەسمي ساپارى 2016 جىلدىڭ ماڭىزدى وقيعاسى بولدى. بۇل ساپار قاراشا ايىندا, ەكى ەلدىڭ اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناتىلۋىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا ءوتتى. سونىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن جاپونيا اراسىنداعى ازيانىڭ وركەندەۋ داۋىرىندەگى ەرەكشە ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى» بىرلەسكەن مالىمدەمە قابىلداندى.
قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك كورەيامەن ءوزارا ءىس-قيمىلى تابىستى ىلگەرىلەدى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وسى ەلگە مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ستراتەگيالىق ارىپتەستىك قاتىناستاردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراتسياعا قول قويىلدى. سونداي-اق كورەيا تاراپىنىڭ قازاقستاندىق كاسىپورىنداردى جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسىنە, الدا بولاتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ جۇمىسىنا جانە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قىزمەتىنە قاتىسۋى تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى مەن ساۋد ارابياسىنا جاساعان ساپارى جەمىستى بولدى, سولاردىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ سالاسى جانە اگرارلىق سەكتور بويىنشا شارتتاردىڭ اۋقىمدى توپتاماسىنا قول قويىلدى.
سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى ازيا باعىتىنداعى بايلانىستاردى ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا يىۇ مەن شىۇ سياقتى ۇيىمداردىڭ الاڭدارىن بەلسەندى پايدالاندى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءساۋىر ايىندا ىستانبۇل قالاسىندا وتكەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ ءحىىى سامميتىندە «يسلام ينفراقۇرىلىمدىق ىقپالداستىعى» ستراتەگيالىق جوباسىن ىسكە اسىرۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىن قۇرۋ, 2017 جىلى قازاقستان ەلورداسىندا يىۇ عىلىم جانە تەحنولوگيا جونىندەگى ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى باستامالار كوتەردى.
مەملەكەت باسشىسى ماۋسىمدا تاشكەنت قالاسىندا وتكەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى. بۇل ۇيىم ءوزىنىڭ 15 جىلدىق مەرەيتويىن ءوز قاتارىنا ءۇندىستان مەن پاكىستان سياقتى جاڭا مۇشەلەردى قابىلداۋىمەن اتاپ ءوتتى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ پىكىرى بويىنشا, بۇل وقيعا شىۇ-نىڭ الەمدىك ارەناداعى بەدەلى مەن ءرولىنىڭ ارتا تۇسكەنىن كورسەتە وتىرىپ, ونىڭ دامۋىنىڭ ساپالى جاڭا كەزەڭى ەكەنىن بايقاتتى.
2016 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى العاش رەت رەسمي ساپارمەن كۋبا رەسپۋبليكاسىنا بارىپ, وندا وسى ەلدىڭ مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ جانە مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ر.كاسترومەن كەزدەستى. كەلىسسوزدەر تاقىرىبى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى بولدى. ورتاق پىكىر بويىنشا, ساۋدا, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, فارماتسەۆتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە مادەنيەت سالالارى باسىمدىقتار بولىپ تانىلدى.
بارلىعىن قوسا العاندا, ن.ءا.نازارباەۆ 2016 جىلى ەكىجاقتى قاتىناستار جەلىسى بويىنشا 16 شەت ەلگە ساپار جاسادى. سونىڭ ىشىندە 2 مەملەكەتتىك, 7 رەسمي جانە 7 جۇمىس ساپارلارى جاسالدى. اتاپ ايتقاندا, ول مەملەكەتتىك ساپارلارمەن – پولشاعا (22-23 تامىز) جانە وڭتۇستىك كورەياعا (10-11 قاراشا), رەسمي ساپارلارمەن – كۋباعا (2-3 ءساۋىر), يرانعا (11-12 ءساۋىر), تۇركياعا (5 تامىز), سەربياعا (24-25 تامىز), قىتايعا (2-3 قىركۇيەك), ساۋد ارابياسىنا (24-25 قازان), جاپونياعا (7-9 قاراشا) جانە جۇمىس ساپارلارىمەن بەلگياعا (29-30 ناۋرىز), تۇركياعا (13 ءساۋىر), وزبەكستانعا (15 ءساۋىر, 12 قىركۇيەك), رەسەيگە (8-9 مامىر, 16 تامىز), ءباا-گە (20-21 قازان) باردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق اياسىندا 9 مەملەكەتارالىق سامميتكە: G-20 سامميتىنە (قىتاي), يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتكە (اقش), شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا (وزبەكستان), يىۇ ءحىىى سامميتىنە (تۇركيا), قازاقستان مەن رەسەي ءوڭىرارالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ ءحIIى فورۋمىنا (قازاقستان), تمد مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ وتىرىسىنا (قىرعىزستان), جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ 2 وتىرىسىنا (قازاقستان, رەسەي), ۇقشۇ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەڭەستىڭ سەسسياسىنا (رەسەي), سونداي-اق, 2 حالىقارالىق فورۋمعا: Iح استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنا (قازاقستان) جانە حح پەتەربۋرگ حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمىنا (رەسەي) قاتىستى.
بۇدان بولەك, مەملەكەت باسشىسى جىل بويى ەلىمىزدە جانە ءتۇرلى حالىقارالىق الاڭداردا بىرقاتار شەتەل كوشباسشىلارىن, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعامدىق-ساياسي قايراتكەرلەردى, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن كومپانيالاردىڭ باسشىلارىن, ىسكەرلىك توپتاردىڭ وكىلدەرىن قابىلدادى جانە ولارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
سونداي-اق, ن.ءا.نازارباەۆ بۇۇ باس حاتشىسىمەن, يوردانيا كورولىمەن, اقش, رەسەي, ۋكراينا, قىرعىزستان, سەربيا, اۋعانستان, تۇركيا, ازەربايجان, ارمەنيا, وزبەكستان پرەزيدەنتتەرىمەن, ءۇندىستان پرەمەر-مينيسترىمەن تەلەفون ارقىلى سويلەستى.
پرەزيدەنتكە 12 شەت مەملەكەتتىڭ – اۆستريانىڭ, ازەربايجاننىڭ, ۆاتيكاننىڭ, گرەكيانىڭ, ءيزرايلدىڭ, قاتاردىڭ, نيدەرلاندتىڭ, تايلاندتىڭ, وزبەكستاننىڭ, گفر-ءدىڭ, شۆەيتساريانىڭ, جاپونيانىڭ ەلشىلەرى, سونداي-اق, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ تۇراقتى وكىلى سەنىم گراموتالارىن تاپسىردى.
* * *
تۇتاستاي العاندا, قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ وتكەن مەرەيتويلىق جىلدا قازىرگى زامان جەدەل قارقىنمەن وزگەرىستەرگە ءتۇسىپ جاتقان تۇستا ءوز مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋ جانە الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا ەنۋ ءۇشىن ەلەۋلى قادام جاسادى.
ماحمۇت قاسىمبەكوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ باستىعى