ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلعانىنا ءبىراز ۋاقىت بولدى. باسىندا قازاقستان, بەلورۋس, رەسەي بىرىككەن ەكونوميكالىق بىرلەستىككە كەيىننەن ارمەنيا مەن قىرعىزستان كەلىپ قوسىلدى. قازىرگى كۇنى بۇلاردىڭ جاعدايى قالاي؟ ارينە, اتالعان ەلدەردە بولىپ جاتقان باستى جاڭالىقتاردان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى حاباردارمىز. بىراق بۇلتارتپاس زاڭدى دەرەك كوزى – ستاتيستيكا نە دەيدى؟ وسىنى بىلمەك بولىپ, وداقتىڭ باستى اتقارۋشى ورگانى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ سايتىنا كىرىپ, وداقتىڭ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىنە نازار اۋداردىق. ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ قالىڭدىعى ءبىر كىتاپ بولارلىقتاي ەكەن. ءبىرازىن اقتارىپ شىققانىمىزبەن, سونىڭ ءبارىن ەجىكتەپ كورسەتىپ وتىرۋعا گازەت مۇمكىندىگى كەلمەيدى. سوندىقتان نەگىزگى نازاردى ەكونوميكالىق احۋالدىڭ باستى كورسەتكىشى – ىشكى جالپى ءونىم كولەمى, ونىڭ جان باسىنا شاققانداعى كورىنىسى جانە ورتاشا ايلىق جالاقى تۋرالى دەرەكتەرگە اۋداردىق.
الدىمەن وداقتىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن شيكىزات بايلىقتارى تۋرالى بىرەر ءسوز:
جەر شارىنداعى قۇرلىقتىڭ 14 پايىزىن الىپ جاتقان وداق اۋماعىندا 182,2 ميلليون حالىق تۇرادى. الەم بويىنشا مۇناي وندىرۋدەن 1-ءىنشى, (جىلىنا 600 ملن توننا), گاز وندىرۋدەن 2-ءشى (جىلىنا 700 ملرد تەكشە مەتر), شويىن وندىرۋدەن 3-ءشى (جىلىنا 50 ملن توننا), ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋدەن 4-ءشى (جىلىنا 1 200 ملرد كۆت-ساعات), بولات وندىرۋدەن 5-ءشى (جىلىنا 75 ملن توننا), كومىر وندىرۋدەن 6-شى (جىلىنا 470 ملن توننا) ورىن الادى. كارتوپ, بيداي, ەت وندىرۋدەن دە الدىڭعى ورىنداردا. وسىلاي بولا تۇرا ونەركاسىپتىك ءوندىرىستىڭ دامۋى تۇرعىسىنان, ءوزىنىڭ شيكىزات بايلىقتارىنىڭ كولەمىمەن سالىستىرا قاراعاندا, ءبىرشاما كەنجەلەپ قالعاندىعى بايقالادى. ويتكەنى مۇنداعى ونەركاسىپتىك ءوندىرىستىڭ ۇلەسى الەمدىك ءوندىرىستىڭ 3,7 پايىزىن عانا قۇرايدى ەكەن. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ دامۋ الەۋەتى وتە زور ەكەندىگىن, مۇنداعى اشىلماعان مۇمكىندىكتەردىڭ مول ەكەندىگىن بىلدىرەدى.
دەگەنمەن جاڭازاماندىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى جاعىنان الەم ەلدەرى جىلدام العا باسىپ بارادى. بۇل جاعداي تەحنولوگيالىق دامۋ تۇرعىسىنان الەمدىك باسەكەگە توتەپ بەرۋ ماسەلەسىندە وداقتىق دامۋدىڭ جەدەلدىگىنە ءبىرشاما قىسىم تۇسىرەدى. مىنە, وسى تۇستا قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرە وتىرىپ, الەمدەگى ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ باسىن قوسىپ وتىرعان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ ستاندارتتارىن نەگىزگە الۋى, يندۋستريالاندىرۋ ىسىمەن تۇبەگەيلى شۇعىلدانۋى وتە دۇرىس ساياسات ەكەندىگىنە تاعى كوز جەتكىزە تۇسكەندەيمىز.
ەندى وداق ەلدەرىنىڭ جاعدايىنا كەلەيىك.
ارمەنيا رەسپۋبليكاسىندا 29,7 مىڭ شارشى شاقىرىم اۋماقتا 2 999 مىڭ ادام تۇرىپ جاتىر ەكەن (2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى كورسەتكىش بويىنشا). حالقىنىڭ جەرگە ورنالاسۋ تىعىزدىعى تۇرعىسىنىن العاندا 1 شارشى شاقىرىمعا 101 ادامنان كەلەدى. جەرىنىڭ كولەمى قازاقستاننان 91 ەسە, حالقىنىڭ سانى 5,8 ەسە از.
بەلورۋس رەسپۋبليكاسىندا 207,6 مىڭ شارشى شاقىرىم جەردە 9 489 مىڭ ادام ورنالاسقان. 1 شارشى شاقىرىمعا 45,8 ادامنان كەلەدى. جەرىنىڭ كولەمى قازاقستاننان 13 ەسە, حالقىنىڭ سانى 1,8 ەسە از.
قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا 199,9 مىڭ شارشى شاقىرىم اۋماق بار. مۇندا 6 019 مىڭ ادام تۇرادى. 1 شارشى شاقىرىم جەرگە 30,1 ادامنان كەلەدى. جەرىنىڭ كولەمى قازاقستاننان 13,6 ەسە, حالقىنىڭ سانى 2,9 ەسە از.
ءىرى كورشىمىز رەسەي فەدەراتسياسىندا 17 125,2 مىڭ شارشى شاقىرىم جەر بولسا, بۇل جەرگە 146 545 مىڭ ادام قونىستانعان. 8-9 ادامعا 1 شارشى شاقىرىم جەردەن كەلەدى. جەرىنىڭ كولەمى قازاقستاننان 6,2 ەسە, حالقىنىڭ سانى 8,2 ەسە ۇلكەن.
سونىمەن جوعارىداعى كورسەتكىشتەردەن ايقىندالعانىنداي قازاقستان جەرىنىڭ كولەمى, حالقىنىڭ سانى جونىنەن دە وداقتاعى رەسەيدەن كەيىنگى ەكىنشى ۇلكەن ەل بولىپ تابىلادى.
ال ەندى ەلدەردىڭ ونەركاسىپتىك دامۋ دەڭگەيىنە كەلەتىن بولساق, ارمەنيادا وڭدەۋ ونەركاسىبى وسى ءوندىرىس ءتۇرىنىڭ 61,9 پايىزىن, بەلورۋس ەلىندە 88 پايىزىن, قىرعىزستاندا 77 پايىزىن, رەسەيدە 66 پايىزىن قۇراعاندا, قازاقستاندا 39,3 پايىزىن عانا قۇرايدى ەكەن. بۇل كورسەتكىش وسى ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ تاريحىنان ءبىرشاما حابار بەرەدى. كەڭەس وداعىنىڭ تۇسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ باسقا رەسپۋبليكالاردىڭ شيكىزاتتىق بازاسى رەتىندە قالىپ كەتكەندىگىن كورسەتەدى. قازىر ءبىز وسى ءبىر ولقىلىقتى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن قولعا الۋ ارقىلى ەڭسەرە باستادىق. ارينە, يندۋستريالاندىرۋ دەگەنىمىز ءبىر كۇننىڭ نەمەسە ءبىر جىلدىڭ عانا شارۋاسى ەمەس. ۇزاققا كەتەتىن ۇدەرىس. ەكىنشى جاعىنان العاندا, بىزدە مۇناي مەن گاز, كومىر سەكىلدى كومىرسۋتەگى قورلارى مول بولعاندىقتان ولاردىڭ ءوندىرىسى ەكونوميكالىق سالالارداعى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسىنەن باسىم تۇسەتىندىگى شىندىق. ايتپەسە, ارمەنيا مەن قىرعىزستانداعى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋ دەڭگەيى سونشاما ءبىر الىسقا ۇزاپ كەتتى دەپ ايتا الماس ەدىك. مۇنى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر دە دالەلدەيدى. ماسەلەن, 2015 جىلى ارمەنيادا 1 718 ميلليون دوللاردىڭ وڭدەلگەن ونىمدەرى وندىرىلسە, قىرعىزستاندا 2 092 ميلليون دوللاردىكى وڭدەلگەن. ال قازاقستاندا – 25 936 ميلليون دوللاردىڭ ونىمدەرى. سالىستىرا قاراساق, بىزدىكى 15-12 ەسەدەي ارتىق. بەلورۋس ەلىندە جاعداي باسقاشا. مۇنداعى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى – 39 465 ميلليون دوللار. سوندا جەرى شاعىن, ەلى شاعىن, ءىجو-ءسىنىڭ كولەمى بىزدەن ءۇش ەسەدەي كەم ەل وڭدەلگەن ونىمدەردى بىزدەن 1,5 ەسە ارتىق شىعارىپ وتىر. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى كەڭەس وداعىنىڭ كەزىندەگى ءبىزدىڭ شيكىزات شىلاۋىندا قالعاندىعىمىزدىڭ كەسىرى.
سونىمەن جالپى احۋال تۇسىنىكتى. ەندى ەلدەردىڭ قازىرگى جاعدايىنا نازار اۋدارايىق. ول ءۇشىن اڭگىمەنى مەملەكەتتەردىڭ جالپى قۋاتىن ايقىندايتىن ءىجو كورسەتكىشىنەن باستايىق. بۇل ماسەلەگە كەلسەك, 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ارمەنيادا 10 561 ميلليون دوللاردىڭ, بەلورۋس ەلىندە 53 508 ميلليون دوللاردىڭ, قىرعىز ەلىندە 6 572 ميلليون دوللاردىڭ, قازاقستاندا 184 359 ميلليون دوللاردىڭ, رەسەيدە 1 332 086 ميلليون دوللاردىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپتى. مۇنىڭ ءوزى رەسەي قازاقستاننان 7,2 ەسە ەكونوميكالىق قۋاتتى, ال قازاقستان ارمەنيادان 17,4 ەسە, بەلورۋستەن 3,4 ەسە, قىرعىز ەلىنەن 28 ەسە قۋاتتى دەگەن ءسوز.
بىراق مۇنىڭ ءوزى ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ جالپى كولەمى تۋرالى تۇسىنىك بەرگەنىمەن, ونىڭ حالىق جاعدايىنا جاسايتىن اسەر ەتۋ مۇمكىندىگىن اشا المايدى. ول ءۇشىن ءبىز ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمىن ايقىنداپ الۋىمىز كەرەك. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا رەسمي تۇردە جاريالاپ وتىرعان ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە نازار اۋدارساق, بۇل جايىندا مىناداي مالىمەت بار: 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ەلدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جان باسىنا شاققانداعى جىلدىق كولەمى ارمەنيادا 3 515 دوللاردان, بەلورۋس ەلىندە 5 639 دوللاردان, قىرعىز ەلىندە 1 154 دوللاردان, قازاقستاندا 10 478 دوللاردان, رەسەيدە 9 099 دوللاردان اينالعان. دەمەك ءىجو-ءنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمى جاعىنان 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا قازاقستان ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ وتىر.
ءبىز نەگە جوعارىدا كەلتىرگەن دەرەكتەرىمىزدە 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسىن نەگىزگە الىپ وتىرمىز. سەبەبى 2016 جىلدىڭ دەرەكتەرى تولىق ەمەس. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ ەسەپتەرىندە 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى ءالى جاسالماعان. ويتكەنى مۇنداي قورىتىندىنى ازىرگە ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى دە جاساپ ۇلگىرگەن جوق. سوندىقتان وداقتىڭ اتقارۋشى ورگانىنىڭ سايتىندا 2016 جىلدىڭ قىركۇيەك, قازان ايىنا دەيىنگى دەرەكتەر عانا كەلتىرىلگەن. بىراق سول كەزەڭنىڭ وزىندە 2015 جىلعى جالپى جاعدايدىڭ وزگەرە قويماعاندىعىن بايقادىق. ماسەلەن 2016 جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىنداعى دەرەكتەردە وسىنىڭ الدىنداعى جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ىشكى جالپى ءونىم كولەمى ارمەنيادا 100,5 پايىز, بەلورۋستە 97,1 پايىز, قىرعىز ەلىندە 102 پايىز, قازاقستاندا 104,4 پايىز, رەسەيدە 99 پايىز كورسەتكىش كورسەتكەنى كەلتىرىلگەن.
ەندى ورتاشا نومينالدىق ايلىق جالاقى تۋرالى ءسوز قوزعاساق, 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا قازاقستان بۇل جونىندە دە توپ باستاپ تۇر ەكەن. ياعني ورتاشا ايلىق جالاقى كولەمى قىرعىزستاندا 206 دوللاردان, ارمەنيادا 386, بەلورۋستە 413, رەسەيدە 560, قازاقستاندا 565 دوللاردان اينالعان. ال ورتاشا زەينەتاقى جاعدايىنا كەلسەك, بۇل جاعىنان رەسەي مەن بەلورۋس زەينەتكەرلەرىنىڭ ءبىرشاما جاقسى تۇراتىندىعى بايقالدى. ماسەلەن رەسەيدە ول 173 دوللار, بەلورۋستە 156, قازاقستاندا 122, ارمەنيادا 85 دوللار كولەمىندە بولىپ شىقتى. قىرعىز ەلىندە بۇل جونىندەگى دەرەك كەلتىرىلمەگەن. وسى رەتتە بيىل ەلىمىزدە ورتاشا زەينەتاقى كولەمى 25 پايىزعا كوتەرىلەتىندىگىن ايتۋعا بولادى. دەمەك, بۇل جونىندەگى كەمىستىك تە ەڭسەرىلەدى دەپ ەسەپتەيمىز. ويتكەنى وتكەن 2016 جىلى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتىنە قارجى كۇتكەندەگىدەن الدەقايدا مول ءتۇستى. مەملەكەتتىڭ حالىق الدىندا موينىنا العان الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا جاقسى مۇمكىندىگى بار.
سونىمەن قورىتا ايتقاندا, قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى جاعدايى وسال ەمەس. ەكونوميكامىزدىڭ الەۋەتى مەن قۋاتى جاعىنان رەسەيدەن كەيىنگى ەكىنشى ەلمىز. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمى, جالاقى كولەمى جاعىنان الدىڭعى ورىندامىز. 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ەكونوميكا سالاسىنداعى جاعىمدى جاڭالىقتارعا تولى بولدى. جىلدى تابىسپەن قورىتىندىلادىق. دەمەك وداق ىشىندەگى الار ورنىمىز ەڭسەلەنبەسە, تومەن تۇسكەن جوق دەپ ەسەپتەيمىز.
سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»