قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ
قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە ساياسي ۇندەۋى
قاۋىپسىز, ءادىل جانە وركەندەگەن الەم قۇرۋ ءۇشىن جاھاندىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋ جونىندەگى
قازاقستاننىڭ تۇجىرىمدامالىق كوزقاراسى
2017 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى الداعى ەكى جىلدىق كەزەڭگە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ (بۇۇ) قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە ءوز جۇمىسىن باستادى. قازاقستان ءوز كانديداتۋراسىنا قولداۋ كورسەتكەن بۇۇ-نىڭ بارلىق مۇشە مەملەكەتتەرىنە ءوز ريزاشىلىعىن ءبىلدىرەدى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە سايلانۋىمىزدى جوعارى جاۋاپكەرشىلىك جانە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جانە ونىڭ بەيبىت ساياساتىنا, قازاقستاندىق باستامالار مەن بۇۇ-نىڭ الەمدە بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندە ءرولىن كۇشەيتۋ بويىنشا ۇسىنىستارعا سەنىمى رەتىندە قاراستىرامىز. 2017 جىلعى 1 قاڭتاردان جاڭا بۇۇ باس حاتشىسى انتونيو گۋتەررەش مىرزانىڭ ءوز قىزمەتىن باستاۋىن قۇپتايمىز. قازاقستان كەڭەستە قورعايتىن ماقسات-مۇراتتارى مەن قاعيداتتارىنا تولىعىمەن سايكەس كەلەتىن ونىڭ قوزقاراستارىن, باسىمدىقتارى مەن ادال كۇش-جىگەرىن قولدايدى. 2017 جىلعى 2 ناۋرىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇۇ-داعى مۇشەلىگىنە 25 جىل تولادى. شيرەك عاسىر ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز بۇۇ جارعىسىنىڭ ماقساتتارى مەن ءمىندەتتەرىنە, حالىقارالىق قۇقىق نورمالارى مەن قاعيداتتارىنا تولىق بەيىلدىلىگىن كورسەتتى. قازاقستان قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ مەن نىعايتۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماڭىزىن ەسكەرە وتىرىپ, كەڭەستىڭ تولىق كۇن ءتارتىبى بويىنشا ءادىل جانە بەيتاراپ قىزمەت اتقاراتىن بولادى. ءبىز قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ بارلىق مۇشەلەرىمەن تەڭ نەگىزدە ىنتىماقتاسۋعا, حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا ىمىراعا جەتۋگە جانە باتۋالاستىقتى قالىپتاستىرۋعا نيەتتىمىز. ءبىز بۇۇ-نىڭ بارشا مۇشە مەملەكەتتەرى, ەڭ الدىمەن, كەڭەستىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى قالپىنا كەلتىرىپ, ونى دامىتۋعا ءجانە سەنىمدى نىعايتۋعا جان-جاقتى جاردەم كورسەتەتىن بولامىز. ەلىمىز قاۋىپسىزدىك كەڭەسىمەن جانە ونىڭ قوسالقى ورگاندارىمەن, سونداي-اق بۇۇ حاتشىلىعىمەن جانە ونىڭ ءتيىستى ءبولىمشەلەرىمەن كەڭەستىڭ كۇن ءتارتىبىنىڭ بارلىق ماسەلەلەرى بويىنشا سىندارلى ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايدى. ءبىز جاھاندىق جانە وڭىرلىك سىن-قاتەرلەردى شەشۋگە ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىك قالىپتاستىرىلىپ, كەڭەستىڭ مۇشە ەلدەرى اراسىندا XXI عاسىرعا سايكەس كەلەتىن, مەملەكەتتەر قارىم-قاتىناستارىنىڭ جاڭارتىلعان مودەلىن قۇرۋ ماڭىزدىلىعى تۇسىنىگىن نىعايتۋعا ۇمتىلامىز. كەڭەستە اتقاراتىن جۇمىس كەزىندە ءوز ميسسياسىنىڭ وسىنداي قاعيدالارىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان ءوزىنىڭ الدىندا كەلەسى باسىمدىلىقتاردى قويادى. ءبىرىنشى. شيرەك عاسىر بۇرىن الەمدە ءبىرىنشى بولىپ سەمەي سىناق يادرولىق پوليگوندى جاۋىپ, الەمدەگى قۋاتتى يادرولىق ارسەنالىن جويعان ەل رەتىندەگى قازاقستان ءۇشىن يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋعا قول جەتكىزۋ ادامزاتتىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى ماسەلەسى بولىپ تابىلادى. ءبىز عالامشاردى يادرولىق قارۋدان قۇتقارۋ بويىنشا الەم قوعامداستىعىنىڭ كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋدى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن جۇيەلى تۇردە بەكەمدەۋ مەن نىعايتۋ, سونداي-اق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 1540 قارارىن مۇلتىكسىز ورىنداۋ ارقىلى جالعاستىرۋعا نيەتتىمىز. يران يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا كەلىسىمنىڭ جەتىستىكتەرىن جانە ولاردىڭ ىسكە اسۋىن قۇپتاي وتىرىپ, قازاقستان بۇكىل ۇقساس جاعدايلار مەن داعدارىستاردا ولاردى ۇلگى رەتىندە قولدانۋدى جاقتايتىن بولادى. بۇل ءۇشىن ءبىز كەڭەستىڭ 2231 قارارى بويىنشا ۇيلەستىرۋشىسىمەن بەلسەندى جۇمىس ىستەۋگە دايىنبىز. بۇل تۇرعىدان العاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كورەي تۇبەگىندەگى يادرولىق قارۋ پروبلەماسى بويىنشا كوپجاقتى كەلىسسوزدەر پروتسەسىن كىدىرتپەي قايتا باستاۋعا شاقىرا وتىرىپ, ونى شۇعىل جانە سىندارلى تۇردە شەشۋدى باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قارايدى. زادىندا قازاقستان بۇۇ-نىڭ بارلىق مۇشە مەملەكەتتەرىن, اسىرەسە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرىن, 2045 جىلى بۇۇ-نىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا الەمدى يادرولىق قارۋدان قۇتقارۋعا شاقىرادى. ەكىنشى. قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى كۇش-جىگەرى جاھاندىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدەگى اسكەري تەكەتىرەستىڭ دارەجەسىن ازايتۋ ارقىلى جاھاندىق سوعىستىڭ الدىن الۋ جانە ونى تولايىم جويۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايلاردى جاساۋعا باعىتتالماق. بەيبىتشىلىككە جەتۋ جانە مەملەكەتتەر اراسىنداعى پروبلەمالاردى رەتتەۋ قۇرالى رەتىندە سوعىستان باس تارتۋ ادامزاتتىڭ XXI عاسىردا امان قالۋىنىڭ نەگىزگى ماسەلەسى ەكەنىنە قاتتى سەنەمىز. وسى ورايدا قازاقستان قاقتىعىستار مەن زورلىق-زومبىلىقتى توقتاتۋ بويىنشا بىرلەسكەن ءىس-ارەكەتتەر الگوريتمىن قامتيتىن مەنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىمدى ىلگەرىلەتۋگە نيەتتى. قازاقستان بۇۇ بىتىمگەرشىلىك جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى قولداپ, بۇۇ-نىڭ بەيبىتشىلىكتى قولداۋ جونىندەگى ميسسيالارىنداعى باقىلاۋشىلارى مەن بىتىمگەرلەردىڭ سانىن ۇلعايتۋعا نيەتتى. كەڭەستەگى جۇمىسىمىز كەزىندە ءبىز پالەستينا-يزرايل اراسىنداعى قارسىلىقتى, تاياۋ شىعىستاعى, اۋعانستانداعى, تمد كەڭىستىگىندەگى قاقتىعىستاردى بەيبىت تۇردە شەشۋگە, كورەي تۇبەگىندەگى شيەلەنىستى باسەڭدەتۋگە, افريكا مەن ازياداعى داعدارىستاردى شەشۋگە قولدان كەلگەنشە ۇلەسىمىزدى قوسۋعا نيەتتىمىز. ءۇشىنشى. قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە سايلانعان العاشقى ورتالىق ازيا مەملەكەتى بولىپ تابىلادى. ءبىز ءوڭىردىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ءوڭىرلىك سىن-تەگەۋرىندەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەرگە ءتيىمدى قارسى ءىس-قيمىل جاساۋ, ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جانە ونىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ىقپال ەتۋ مەن ونى دامىتۋ بويىنشا وڭىردەگى بارلىق مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋ جونىندە بەلسەندى جۇمىس ىستەۋگە نيەتتىمىز. ءبىز ورتالىق ازيادا بارلىق ءمۇددەلى ەلدەردىڭ مۇددەلەرىن ۇيلەسىمدى بايلانىستىرۋ نەگىزىندە بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك, ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ جونىندەگى وڭىرلىك ايماق ۇلگىسىن قۇرۋعا جانە ونى سىناقتان وتكىزۋگە بولاتىنىنا سەنىمدىمىز. ءبىز ءوزىمىزدىڭ كەڭەستەگى توراعالىعىمىز كەزىندە اۋعانستانداعى جاعداي جانە ورتالىق ازياداعى بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك پەن دامۋدى نىعايتۋ شارالارى بويىنشا اۋقىمدى, تەڭدەستىرىلگەن, مازمۇندى جانە ناتيجەلى تالقىلاۋ ۇيىمداستىرۋعا, سونداي-اق قورىتىندىسى بويىنشا ارنايى قۇجات قابىلداۋعا باستاماشىلىق جاساۋعا نيەتتىمىز. ءبىز اۋعانستاننىڭ بەيبىت ومىرگە جەدەل ورالۋى ءۇشىن بۇل ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنا جان-جاقتى جاردەم كورسەتۋ, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك قاتەرىنە قارسى تۇرۋدى جانە ەلدىڭ الەۋەتىن نىعايتۋدى جاقتايمىز. ءبىز اۋعانستان/تاليبان جونىندەگى 1988 كوميتەتىنىڭ توراعاسى رەتىندە ماقساتتى جۇمىس اتقارۋعا دايىنبىز. ءتورتىنشى. حالىقارالىق تەرروريزم مەن زورلىق-زومبىلىق ەكسترەميزمى بۇگىندە جاھاندىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە تونگەن جانە شيەلەنىسكەن سىن-قاتەرلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. تەك بارلىق مەملەكەتتەر, حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىمدار مەن باسقا دا نەگىزگى ارىپتەستەردىڭ بىرلەسكەن كۇش-ءجىگەرلەرىمەن عانا وسى وربىگەن داعدارىستى باسقا ارناعا اۋىستىرىپ, بۇل زۇلماتتى جويا الامىز. وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستان ساياسي جانە ءدىني كوشباسشىلاردىڭ, اسىرەسە, زورلىق-زومبىلىق ەكسترەميزمى جانە راديكاليزم سالاسىنداعى ديالوگتى جانداندىرۋعا شاقىرادى. قازاقستان قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ يليم (دايش) مەن ءال-قاعيدا ءجونىندەگى 1267 كوميتەتىندە وسى سەنىممەن توراعا بولادى. وسى ورايدا, بۇۇ با-نىڭ 70-ءشى سەسسياسىنداعى سويلەگەن سوزىمدە ۇسىنىلعان بۇۇ اياسىندا جاھاندىق انتيتەرروريستىك كواليتسيانى (جۇيەنى) قۇرۋ ءۇشىن نەگىزى بولۋى مۇمكىن حالىقارالىق انتيتەرروريستىك وپەراتسيالار جۇرگىزۋ كەزىندە استانا ارەكەت كودەكسىن دايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىستى بۇۇ جانە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشە مەملەكەتتەرىنە جاساۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بەسىنشى. افريكادا تولىق بەيتبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ىسكە اسىرمايىنشا ورنىقتى جاھاندىق بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقستان افريكا وداعىنىڭ بايقاۋشى ەلى جانە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ سومالي/ەريترەيا جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى رەتىندە افريكا ءمۇيىزى ءوڭىرى مەن بۇكىل كونتينەنتتە ۇلتتىق تاتۋلاسۋ ءارى بەيبىتشىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا حالىقارالىق كۇش-جىگەرگە ۇلەس قوساتىن بولادى. التىنشى. ءبىز بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك پەن دامۋدىڭ ءبىر-بىرىنە بايلانىستىلىعىن (security-development nexus) قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى عانا ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋ بويىنشا كەشەندى ءىس-قيمىلدى كەلىسىلگەن تۇردە جۇزەگە اسىرا الاتىنىمىزعا سەنىمدىمىز. سوعىس پەن جانجالداردىڭ الدىن الۋ, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ, ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىن ىسكە اسىرۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەس, ونىڭ ىشىندە بارلىق مۇشە مەملەكەتتەر كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى پاريج كەلىسىمى شەڭبەرىندە ءوز مىندەتتەرىن ورىنداۋ بويىنشا بىرلەسكەن شارالار وسىنداي بايلانىستىڭ نەگىزى بولۋى ءتيىس. قازاقستان تۇراقتى دامۋعا قول جەتكىزۋگە ءوزىنىڭ پراكتيكالىق ۇلەسىن قوسۋدا. 2017 جىلعى جازدا استانادا الدىن الۋ ديپلوماتياسىنىڭ ماڭىزدى كومپونەنتتەرى – ورنىقتى ەنەرگيانى دامىتۋ مەن كليمات وزگەرۋىنىڭ سالدارىن بارىنشا ازايتۋعا باعىتتالعان «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىندا «ەكسپو-2017» مامانداندىرىلعان حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋ وسىنداي قادامداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. جەتىنشى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى جۇمىس بارىسىندا قازاقستان كەڭەس پەن بۇكىل بۇۇ جۇيەسىن XXI عاسىردا ادامزاتقا تونگەن قاۋىپ-قاتەرلەرگە بەيىمدەۋگە جانە دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمنىڭ الەمدىك ىستەردەگى ءرولىن نىعايتۋعا باعىتتالعان شەشىمدەردى ازىرلەپ, قابىلداۋدى قولدايدى. بۇۇ, سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدەگى باسقا دا جاھاندىق قۇرىلىمدار سياقتى ءححى عاسىردىڭ جوعارى تالاپتارىنا ساي كەلتىرىلۋى ءتيىس. قازاقستان ەۋروپا مەن امەريكانىڭ, ازيا مەن افريكانىڭ بارلىق وڭىرلىك ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە كۇش سالاتىن بولادى. كۇشتى جۇمىلدىرۋ جانە جاھاندىق ءارى وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ, مەملەكەتتەر اراسىنداعى شىنايى سەنىمدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ۇجىمدىق ساياسي ەرىكتى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا جىلىنا ءبىر رەت نەمەسە ەكى جىلدا ءبىر رەت كەڭەسكە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى دەڭگەيىندە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىستارىن وتكىزۋدى ۇسىنامىز. اتالعان ساياسي ۇندەۋدەگى ماقساتتار مەن مىندەتتەر قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە 2017-2018 جىلدارى ءتوراعالىعى قىزمەتىندەگى جۇمىسىنىڭ ساياسي باسىمدىقتارى مەن پراكتيكالىق كومپونەنتتەرى بولماق. قازاقستان كەڭەستە بارلىق مۇشە مەملەكەتتەرمەن بىرگە كورسەتىلگەن ماڭىزدى باعىتتار بويىنشا اشىق, ءادىل جانە ساياسي كونيۋنكتۋراسىز, جاۋاپتى, بايىپتى جانە سىندارلى تۇردە جۇمىس جاساۋعا نيەتتى. قازاقستان ماڭىزدى ماقسات – ءححى عاسىردا قاۋىپسىز, ءادىل جانە ءوسىپ-ءوركەندەگەن الەم قالىپتاستىرۋعا قول جەتكىزۋ جولىنداعى ءوزىنىڭ باستامالارى ارىپتەستەرى تاراپىنان قولداۋ تابادى دەگەن سەنىمدە.