بيىلعى جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى توراعالىق ەتەتىن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ (يكۇ) اياسىندا ۇيىمنىڭ سۋبسيديارلىق ينستيتۋتى مەن اففيليلەنگەن ينستيتۋتى جۇمىس ىستەيدى. بۇل ينستيتۋتتاردىڭ قۇرامىنا كىرەتىن قۇرىلىمداردىڭ قاتارى مولداۋ. ولاردىڭ اتقاراتىن قىزمەتتەرى مەن ماقساتى نەگىزىنەن يكۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا, سونداي-اق مۇسىلمان الەمىندە ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق جانە مادەنيەت سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان.
3. سۋبسيديارلىق جانە اففيليرلەنگەن ينستيتۋتتار
يكۇ-نىڭ سۋبسيديارلىق ينستيتۋتىنىڭ قۇرامىنداعى قۇرىلىمنىڭ ءبىرى – يسلام ەلدەرىنە ستاتيستيكالىق, ەكونوميكالىق ءجانە الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردى دايىنداۋ ورتالىعى. انكارا قالاسىندا ورنالاسقان بۇل ورتالىق 1977 جىلدىڭ مامىرىندا قۇرىلعان. ءبۇگىندە ول يكۇ-نىڭ ستاتيستيكالىق جانە عىلىمي-زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزەتىن نەگىزگى وقۋ بولىمشەسى رەتىندە سانالادى. ورتالىقتىڭ باستى ماقساتى – ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىندا ءتيىستى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ۇدەرىستەرىنە ىقپال ەتۋ بولىپ تابىلادى. تاراتىپ ايتقاندا, ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنداعى ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەرىن اقپاراتتار نەگىزىندە جيناقتاپ, سول بويىنشا زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىرادى.
ال سۋبسيديارلىق ينستيتۋتتىڭ يسلام تاريحىن, ونەرى مەن ءمادەنيەتىن زەرتتەۋ ورتالىعى يسلام وركەنيەتىنىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىلەرىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن عالىمدار مەن ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ, عىلىمي ينستيتۋتتار مەن ۇيىمدار قىزمەتكەرلەرىنىڭ كەزدەسۋلەرىن ءۇيلەستىرۋمەن اينالىسادى. ورتالىق سونداي-اق يسلام ونەرى مەن تاريحى, مادەني مۇراسىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزىپ, كىتاپتار مەن كاتالوگتار, البومدار, باسقا دا انىقتامالىق ماتەريالدار باسىپ شىعارادى. بۇل ءدۇنيەلەر يسلام وركەنيەتىن مۇسىلمان الەمىنە عانا ەمەس, ءتورتكۇل ءدۇنيەدەگى وزگە حالىقتارعا دا تانىستىرۋ ءۇشىن قاجەت. ورتالىق ءوزىنىڭ قىزمەتىن 1980 جىلى يكۇ-نىڭ ءمادەنيەت سالاسىنداعى العاشقى كومەكشى ورگانى رەتىندە باستادى. وسىنداي قۇرىلىم قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىستى 1976 جىلى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ ىستامبۇلدا ءوتكەن يسلام كونفەرەنتسياسىندا ءتۇرىك رەسپۋبليكاسى بىلدىرگەن ەكەن.
سۋبسيديارلىق ينستيتۋتتىڭ بۇدان كەيىنگى قۇرىلىمى – يسلام ساۋدا دامۋ ورتالىعى. ورتالىق 1981 جىلدىڭ قاڭتارىندا ماروككودا قۇرىلعان. شتاب-پاتەرى وسى ەلدىڭ كاسابلانكا قالاسىندا ورنالاسقان. قۇرىلىم قىزمەتىنىڭ باستى ماقساتىنا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ساۋدا الماسۋدى كوتەرمەلەۋ جاتادى. ناقتىراق ايتقاندا, تاۋارلار اينالىمى قوزعالىسىن جەڭىلدەتۋگە بايلانىستى ساۋدا كورمەلەرىن ۇيىمداستىرۋ, ەلدەردىڭ ىسكەر ادامدارى اراسىندا قاتىناستار ورناتۋعا ىقپال ەتۋ, ساۋداعا قاتىستى سيمپوزيۋمدار مەن سەمينارلار وتكىزۋ, تاعى باسقا دا شارالار ۇيىمداستىرۋ.
مالىمەتتەرگە قاراعاندا, اتالعان ورتالىق وتكەن كەزەڭدەردە ءبىرقاتار ءىس-شارالاردىڭ وتۋىنە ۇيىتقى بولعان ەكەن. مىسالى, 2008 جىلعى ماۋسىمدا ۋگاندادا بيزنەس-فورۋم, 2009 جىلدىڭ اقپانىندا مالي رەسپۋبليكاسىندا افريكاداعى تاعام ونەركاسىبىن دامىتۋعا ارنالعان فورۋم, يندونەزيادا 5-ءشى بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمى ءوتتى. سونىمەن قاتار, ورتالىق كاير مەن بەيرۋتتە دە ساۋدا مەن ءتۋريزمدى دامىتۋعا قاتىستى كورمەلەر ۇيىمداستىردى.
بۇگىندە يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ اياسىندا يسلام فيكح (يۋريسپرۋدەنتسيا) اكادەمياسى, يسلام تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانە نيگەريا مەن ۋگاندادا يسلام ۋنيۆەرسيتەتتەرى جۇمىس ىستەيدى. يسلام فيكح اكادەمياسىنىڭ قىزمەتى مۇسىلمان الەمىنىڭ يسلامعا دەگەن سەنىمىن نىعايتىپ, ونى شاريعات قاعيداتتارىنا سايكەس تۇسىندىرۋگە نەگىزدەلگەن. اكادەميا ءوزىنىڭ وتىرىستارىن جىل سايىن ءوتكىزىپ تۇرادى. مىسالى, ونىڭ وتىرىستارى ساۋد ارابياسىندا جەتى رەت, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە, يوردانيا مەن كۋۆەيت مەملەكەتتەرىندە ەكى رەتتەن, سونداي-اق برۋنەي, باحرەين, كاتار, ومان سۇلتاندىعى, باسقا دا ەلدەردە وتكىزىلگەن.
بانگلادەشتەگى يسلام تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەردەگى ادام رەسۋرستارىن ينجينيرينگ, تەحنولوگيا, كاسىبي-تەحنيكالىق سالالار بويىنشا بىلىمدەرىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرەدى. بۇعان قوسا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قاجەتتىلىگىنە قاراي ينجەنەرلەر مەن تەحنيكالىق پەرسونالداردى وقىتۋدى دا ۇيىمداستىرادى. ال نيگەرياداعى يسلام ۋنيۆەرسيتەتى افريكالىق مۇسىلماندار ءومىرىن جاقسارتۋدى ماقسات ەتە وتىرىپ, ستۋدەنت جاستاردىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق ءبىلىم الۋىنا باسا ءمان بەرەدى.
قازىرگى كەزدە نيگەرياداعى يسلام ۋنيۆەرسيتەتىندە شاريعات ءجانە يسلامدى زەرتتەۋ, اراب ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتتەرى, جوعارى ءبىلىم بەرۋ, پەداگوگيكا جانە مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىمىن كوتەرۋ ينستيتۋتى, يسلام مۇرالارىن وركەندەتۋدىڭ افريكالىق ورتالىعى, «IQRA» كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى, اسپيرانتتار ءبولىمى, ايەلدەردىڭ يسلام زەرتتەۋلەر جانە اراب ءتىلى كوللەدجى جۇمىس ىستەيدى. بۇل وقۋ ورنى نيگەريانىڭ ساي قالاسىندا ورنالاسقان.
يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ ءۇشىنشى نەگىزگى ينستيتۋتى – اففيليرلەنگەن ينستيتۋت. ونىڭ قۇرامىندا 11 قۇرىلىم بار. سونىڭ ءبىرى – يسلام ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسى. پالاتا ۇيىمعا مۇشە 57 مەملەكەتتىڭ جەكە سەكتورى رەتىندە سانالادى. وعان يكۇ-عا قاتىساتىن ەلدەردىڭ ۇلتتىق پالاتالارى, وداقتارى, ساۋدا-ونەركاسىپ فەدەراتسيالارى مۇشە بولىپ تابىلادى. پالاتانىڭ مىندەتىنە ساۋدا وپەراتسيالارىنىڭ قۇندىلىعىن جانداندىرۋ, يسلام ەكونوميكاسى تۋرالى تانىمدى كەڭەيتۋ, نيەتتەستىك پەن تۋىستىقتى تەرەڭدەتۋ جانە اراب ءتىلىن تاراتۋ جاتادى. ال تاجىريبە جۇزىندەگى ماقساتىنا جۇمىس كۇشتەرىن الماستىرۋ مەن تۋريزم كولەمىن كەڭەيتۋ, ينۆەستيتسيا تاسقىنىن ارتتىرىپ, تاۋار اينالىمىن كوبەيتۋ, ۇلتتىق ءوندىرىستى دامىتىپ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە باسا نازار اۋدارۋ ماسەلەلەرى كىرەدى. سونىمەن بىرگە, بۇۇ سياقتى ءىرى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مامانداندىرىلعان ينستيتۋتتارىمەن, حالىقارالىق ساۋدا ۇيىمدارىمەن بايلانىستى دامىتۋ دا ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسىنىڭ باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى سانالادى. پالاتانىڭ شتاب-پاتەرى پاكستاننىڭ كاراچي قالاسىندا ورنالاسقان.
اففيليرلەنگەن ينستيتۋتتىڭ قىزمەت اياسى اۋقىمدى قۇرىلىمىنىڭ ەكىنشىسى – يسلام استانالارى مەن قالالارىنىڭ ۇيىمى. 1980 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان بۇل قۇرىلىم حالىقارالىق ۇكىمەتتىك ەمەس جانە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم بولىپ ەسەپتەلەدى. قازىرگى كەزدە ۇيىمعا يكۇ-عا قاتىسۋشى ازيا, افريكا, ەۋروپا جانە وڭتۇستىك امەريكا قۇرلىقتارىنداعى 54 مەملەكەتتىڭ 141 قالاسى مەن استانالارى مۇشە. بۇعان قوسا قۇرىلىمعا يكۇ-عا مۇشە ەمەس التى ەلدىڭ 8 قالاسى بايقاۋشى رەتىندە قاتىسىپ كەلەدى. ۇيىمنىڭ قاراجات رەسۋرسى وعان مۇشە قالالاردىڭ جارناسىنان, سونداي-اق جەكە تۇلعالار مەن ينۆەستيتسيادان قۇرالادى. وسى جەردە اتاپ وتەيىك, بۇل ۇيىم ساياسي قىزمەتپەن اينالىسپايدى, مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپايدى. ماقساتى مەن مىندەتتەرى – مۇشە بولىپ تابىلاتىن قالالار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ, يسلام ەلدەرى استانالارى مەن قالالارىنىڭ اراسىندا دوستىق قاتىناستاردى نىعايتۋ.
يسلام استانالارى مەن قالالارىنىڭ ۇيىمى ءار ءۇش جىل سايىن تۇراقتى تۇردە قالالاردى ارحيتەكتۋرالىق جاعىنان جوسپارلاۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ تاقىرىپتارىنداعى جوبالارعا سىيلىق تاعايىنداپ وتىرادى. سىيلىق ۇيىمنىڭ باس كونفەرەنتسياسى اشىلۋ سالتاناتىندا تابىس ەتىلەدى. بۇل قۇرىلىم, سونداي-اق مۇسىلمانداردىڭ قاسيەتتى ورنى – مەككە قالاسىندا ءوزىنىڭ رەسمي جۋرنالىن دا شىعارىپ كەلەدى.
ال بۇكىلالەمدىك يسلام عىلىمى اكادەمياسى 1986 جىلى يكۇ-نىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا قۇرىلعان. ونىڭ اتقارۋشى ورگانى اكادەميا حاتشىلىعى, ول اممان قالاسىندا ورىن تەپكەن. اكادەميا باس اسسامبلەيانىڭ باسقارۋىنداعى دەربەس ورگان بولىپ تابىلادى. ونىڭ قۇرامىندا قازىرگى كەزدە 102 مۇشە بار. باس اسسامبلەيا ءتورت جىل مەرزىمگە سايلانعان 11 ادامنان تۇرادى. اتالعان عىلىمي قۇرىلىم حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ قولداۋ كورسەتۋىمەن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيالار ءوتكىزىپ وتىرادى. وندا الەمدىك قوعامداستىققا ورتاق وزەكتى پروبلەمالار تالقىلانادى. اكادەميا يكۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ عىلىمي ورتالىقتارىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋدى باستى نازاردا ۇستايدى. وسىعان بايلانىستى اتالعان قۇرىلىم قازاقستاننىڭ, ءازىربايجاننىڭ جانە وزبەكستاننىڭ عىلىم اكادەميالارىمەن ءوزارا ءتۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويعان.
اففيليرلەنگەن ينستيتۋت قۇرامىنداعى تاعى ءبىر ەرەكشە قۇرىلىم – يسلام كونفەرەنتسياسىنىڭ جاستار فورۋمى دەر ەدىك. ىنتىماقتاستىق پەن ۇنقاتىسۋعا ءۇندەيتىن جاستار فورۋمىنىڭ جۇمىس ىستەي باستاعانىنا التى جىلعا جۋىقتادى. ماقساتى – يكۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەر جاستارىنىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋدى كوزدەيدى. فورۋم ءوز جۇمىسىن نەگىزگى بەس باعىت بويىنشا جۇرگىزەدى. ولار: جاستار ءمۇددەسىن قورعاۋ, ءبىلىم الۋعا قولداۋ كورسەتۋ, جاستاردىڭ مورالدىق قۇندىلىقتارىن نىعايتۋ, وركەنيەت پەن مادەنيەت اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى دامىتۋ جانە جاستاردىڭ ورنىقتى دامۋىنا ىقپال ەتۋ. بۇگىندە فورۋم ءوزىنىڭ قۇرامىنا 35 جەتەكشى ۇلتتىق جانە 6 حالىقارالىق جاستار ۇيىمىن بىرىكتىرىپ وتىر. فورۋمنىڭ جەتەكشى جوعارى ورگانى – ونىڭ باس اسسامبلەياسى. سونداي-اق فورۋمنىڭ پرەزيدەنتى مەن باس حاتشىسى دا بار. ال ورنالاسقان جەرى ىستامبۇل قالاسى. وعان 30-دان استام ەلدىڭ جاستار ۇيىمدارى مۇشە. ىشىندە قازاقستاندىق جاستار ۇيىمى دا بار.
يكۇ-نىڭ اففيليرلەنگەن ينستيتۋتىنىڭ قۇرامىندا اتالعانداردان باسقا يسلام حالىقارالىق جارتى اي كوميتەتى, بۇكىلالەمدىك اراب-يسلام مەكتەبى فەدەراتسياسى, يسلام نيەتتەستىك سپورت ويىندارى فەدەراتسياسى, حالىقارالىق سكاۋتتار مۇسىلمان وداعى, يسلام كەمە يەلەرىنىڭ قاۋىمداستىعى جانە يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ كونسۋلتانتتار فەدەراتسياسى قىزمەت ەتەدى. بۇل قۇرىلىمداردىڭ ارقايسىسىنىڭ اتقاراتىن قىزمەتى, الدارىنا قويعان ماقساتى مەن مىندەتتەرى بار.
* * *
ءبىز گازەتتىڭ وتكەن ءنومىرلەرىندە جاريالانعان ماقالالاردا, سونداي-اق وسى ماتەريالدا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ نەگىزگى قۇرىلىمدارىن جانە ولاردىڭ قىزمەتتەرىن ورتاعا سالدىق. ونداعى ماقساتىمىز – قالىڭ وقىرماندى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىمەن تانىستىرۋ. ويتكەنى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ وسى ءىرى حالىقارالىق ۇيىم – يكۇ-عا توراعالىق ەتەتىن بولادى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي.