ەلىمىزدەگى ساياسي جاڭارۋ مەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ جاۋاپتى كەزەڭگە كوتەرىلۋى – قوعام سۇرانىسىنان تۋىنداعان تالاپ.
بىرىنشىدەن, قالىڭ جۇرتشىلىق مەملەكەتتىڭ ساپالى وزگەرىسىنە مۇددەلى بولدى. ول ناقتى ىسپەن جانە دايەكتى زاڭمەن ورىندالارى ءسوزسىز. الەمدىك تاجىريبەدە كونستيتۋتسيالىق رەفورما مەملەكەتتىك بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناس مودەلىن ترانسفورماتسيالاۋ ءۇشىن جۇرگىزىلەدى. بۇل مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى, زاڭ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى.
ەكىنشىدەن, تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن وتىز جىلدان استام ۋاقىتتى ارتقا تاستاعان قوعام يدەولوگيالىق باعدار مەن تاريحي تانىمدا ەلەۋلى ۇزىك بارىن ءجيى ايتاتىن. ءتىپتى باق جۇزىندە, عىلىمي زەرتتەۋلەردە كەيدە اششى, كەيدە تۇششى سىن بايقالاتىن. ساياسي جاڭارۋ وسىنى دا ورايىمەن تۇزەپ, ساباقتاستىق ارقاۋىن جالعاپ كەلەدى.
ۇشىنشىدەن, زاڭنىڭ وزىنە زاڭدىق قاعيداتپەن قارايتىن ۋاقىت تۋدى. مىسالى, قورعانسىزدى قورعايتىن ادۆوكاتۋرا جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, ءتۇرلى قارجىلىق قيىندىق تۇسىندا تۇرعىن ءۇي يەسى قۇقىن اياققا تاپتاتپاۋ, تسيفرلىق دەربەس دەرەكتەرگە قول سۇققىزباۋ ت.ب. ماسەلەنى شەشۋ دە وزەكتى-ءتىن. وسىنىڭ ءبارى كونستيتۋتسيانىڭ مازمۇندىق ءمانى مەن قۇرىلىمىن قايتا قاراۋدى كۇن تارتىبىنە شىعاردى.
ۇلتقا قادىرلى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى زاڭ مەن ەلدىك ءداستۇردى تەڭ ۇستاۋدى «قازاقتىڭ قازىلعان قارا جولى» دەپ باعالاپتى. اقىن ءدىني ساۋاتتى ءارى قايراتكەر بولعانى ءمالىم. بي مەن بيلىك تۋرالى ەڭبەگىندە ول ەلدىكتى, يماندىلىقتى بەكىتەتىن جوسىقتار «تاستاي قاتىپ قالماۋىن, ءار زاماننىڭ ىڭعايىنا قاراي لايىقتالۋىن» ەسكەرتەدى.
ەلدىك زاڭعا بايلانىستى ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى پىكىرى دە ايرىقشا. اقاڭ: «زاكۇن شىعارۋشىلار حالىقتىڭ قاعيدالى قالپىن, سالتىن, مىنەزىن جاقسى ءبىلۋ كەرەك» دەيدى. مۇنى ءبىر دەڭىز. الاش تۇلعاسى اسا كۇردەلى حح عاسىر باسىندا ۇلتتى ۇيىستىراتىن «قازاق قاعيداسى» دەگەن زاڭدار جيناعىن ازىرلەۋدى ۇسىنىپتى. «قازاق قاعيداسىن جيناۋ وڭاي ەمەس. بىراق نيەت بولسا, قولدان كەلەرلىك جۇمىس. ءار جەردەن... ءبىر جەرگە جيىلا بەرسە, جيىلىپ بولعان سوڭ, قاعيدا, شاريعات, نيزام بىلەتۇعىن ادامدار باس قوسىپ, جيىلعان نارسەنى قاراپ, قولايلىسىن الىپ, قولايسىزىن قالدىرىپ, ... «قازاق قاعيداسى» دەپ شىعارسا», دەپ جازادى اعارتۋشى.
ويلانا قاراساق, بۇگىنگى اتا زاڭ جوباسى – جوعارى دەڭگەيدەگى زاڭدىق قۇجات قانا ەمەس, ەل تاريحى مەن تاعدىرى, قوعام پاراساتى مەن سەنىمى قايناۋىنان شىققان جاۋاپكەرشىلىك جۇگى. ونىڭ وزەگىندە ء«بىز قازاقستاندى قاي باعىتتا دامىتپاقپىز؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ تۇر. تاريحىمىزدىڭ تۇرلاۋلى نەگىزدەرىنە تابان تىرەپ, زياتكەر, زايىرلى قالىپپەن مادەنيەت, ءبىلىم, عىلىم قۇندىلىقتارى مەن جەتىستىكتەرىن باسشىلىققا الۋ, تانىم-تۇسىنىكتە تازالىقتى تەمىرقازىق ەتۋ, جالپىادامزاتتىق يگىلىكتەر مەن جاسامپاز وتانشىلدىقتى ءاز تۇتۋ – مەملەكەتتىك دامۋىمىزدىڭ ستراتەگيالىق نەگىزى.
قازىر ەلدىك ناسيحات شاراسىنىڭ دايەكسوزىنە ادىلەتتىلىك پەن پروگرەسس ۇعىمى تاڭداپ الىندى. بۇل – جاڭاشىل قوعامدى تۇتاستاندىراتىن ولشەم. 80-90 جىلدارى وسى پروگرەستى – «ىلگەرىلەۋ» دەپ اۋدارىپ ءجۇردى. بىراق ول بۇگىنگى تىلگە سىڭە المادى. مۇنى ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى باستاعان ۇلت زيالىلارى قازاقشا قالىپپەن «تاراقي» دەپ جازادى (مادەني, رۋحاني ت.ب. سوزدەر سەكىلدى). ول بىزگە قايدان كەلدى؟ ءحىح عاسىر سوڭى مەن حح عاسىر باسىندا تۇركيانى, شىعىس ەلدەرىن جاڭارتقان «يتتيحاد ۆە تەراككي» (بىرلىك جانە پروگرەسس) اتتى قوزعالىس بولعان جوق پا؟ الاش ءباسپاسوزى تاريحىندا قاتتالىپ قالعان «تاراقي» سودان كەلدى.
سونىمەن, جاڭا كونستيتۋتسيا ۇلتتىڭ جوعىن جوقتاپ, ۇمىتىلعاندى كۇن تارتىبىنە قويسا, مۇنى – ەلدىك ءىس, العاداي باستاما دەي الامىز.
جۇرت تالقىسىنا ۇسىنىلىپ, رەفەرەندۋمعا شىعارىلعان اتا زاڭ جوباسىنىڭ باستى ارقاۋى – ادام مەن حالىق. ءسىز بەن ءبىز! جاڭا زامانداعى قازاقستان ازاماتىنىڭ ءبىلىم-بىلىك, اقىل-وي, رۋحانيات جەتىستىگىن, ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا, ءوز-ءوزىن جان-جاقتى قورعاۋعا ۇمتىلىسى.
كونستيتۋتسياداعى مۇرات تا ايقىن: ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىكتى, ەل مەن جەر تۇتاستىعىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ. بىزدىڭشە, تىلدىك ۇستانىم دا, دىلدىك ەرەكشەلىك تە, ۇلتتىق ۇيىسۋ دا وسىنىڭ ىشىندە. پاراسات العا شىقسا, شەشىلمەيتىن نارسە جوق. ەرىك-جىگەر, ادامشىلىق, تاباندىلىق, جاۋاپكەرشىلىك – وسىنىڭ قورعانى.
پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ «اتا زاڭ جوباسىندا «ادام مەملەكەت ءۇشىن ەمەس, مەملەكەت ادام ءۇشىن» قاعيداتى ايقىندالا ءتۇستى» دەۋى دە سوندىقتان.
دانا شاكارىم زامانىندا ەلدىك جولدى ء(بىزدىڭ جاعدايدا كونستيتۋتسيا) «قازاقتىڭ ەسكى قۇلاقتى كەمەڭگەرلەرى مەن وقىمىستى جاستارى اقىلداسىپ جازۋى كەرەك» دەسە, سول امانات ساتىمەن ورىندالىپ كەلەدى.
كونستيتۋتسيا كىرىسپەسىندەگى «مەملەكەتتىكتى نىعايتۋ» مەن « ۇلى دالانىڭ مىڭداعان جىلعى تاريحىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاۋدان» باستاپ, «كەلەشەك ۇرپاق الدىنداعى اسا جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋگە» دەيىنگى كەسەك ۇعىمدار, تولىقتىرىلعان زاڭ باپتارى وتكەن مەن بۇگىنگى ارمان-اڭساردىڭ ۇيلەسكەنىن اڭعارتادى.
مىنە, بۇل – ءبىرتۋار شاكارىم مەڭزەگەن تاجىريبەلى اعا بۋىن مەن العىر جاڭا بۋىن مۇددەسىنىڭ توعىسقان تۇسى.
اتا زاڭنىڭ جاڭاشىل نۇسقاسى – قوعامدى ۇيىستىرىپ, دىلگىر سۇرانىمىنا جاۋاپ بەرەتىن, حالىق مۇددەسىن مەملەكەتتىك مۇددە دەڭگەيىنە كوتەرەتىن, ورنىقتى ەلدىك باعداردى كورسەتەتىن تۇجىرىمداما.