پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ امەريكاي قۇراما شتاتتارىنا رەسمي ساپارى قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتىنىڭ جاڭا كەزەڭىن ايقىندادى. ساپار اياسىندا وتكەن جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەر, امەريكاندىق كورپوراتسيالارمەن كەلىسسوزدەر جانە ستراتەگيالىق باستامالار ەلىمىزدىڭ جاھاندىق ەكونوميكاداعى ورنىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. بۇل ساپار قازاقستاننىڭ باستى ماقساتى – ەكونوميكانى رەسۋرستىق تاۋەلدىلىكتەن ارىلتىپ, جوعارى قوسىلعان قۇندى وندىرىستەردى دامىتۋ, وڭدەۋ ونەركاسىبىن كەڭەيتۋ جانە شەتەلدىك كاپيتالمەن ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەستىك ورناتۋ ەكەنىن ايقىن كورسەتتى.
وسىنداي جوبالاردىڭ ءبىرى – حالىقارالىق كومپانيا Mars-پەن جاسالعان ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم. بۇل قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنى مەن وڭدەۋ سەكتورىنا جاڭا تەحنولوگيالار مەن وندىرىستىك مادەنيەت اكەلۋگە باعىتتالعان قادام رەتىندە قاراستىرىلادى. پرەزيدەنتتىڭ اقش-تاعى كەلىسسوزدەرى ءدال وسىنداي جوبالارعا جول اشىپ, امەريكالىق ءىرى بيزنەسپەن ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتىڭ ۇزدىك مودەلدەرىن كەڭەيتۋگە تۇرتكى بولدى. ەكونوميست يۋليا باەۆا اقش ساپارىنىڭ ينۆەستيتسيالىق ماڭىزىن, جوعارى قوسىلعان قۇندى ءوندىرىس ترەندىن جانە ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەستىك فورماتىنىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا ىقپالىن تالداپ بەرەدى.
– جوعارى قوسىلعان قۇندى ءونىم ءوندىرۋ جانە ونى دامىتۋ – جاڭا ترەند. Mars سەكىلدى كەلىسىمدەر قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتە الا ما؟
– ىشكى دە, سىرتقى نارىققا باعىتتالعان جوعارى قوسىلعان قۇندى ءونىم شىعارۋ – ءبىزدىڭ يندۋستريالىق ساياساتتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. ءۇي جانۋارلارىنا ارنالعان جەمنىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق ءونىم دەپ ايتۋ قيىنداۋ بولسا دا, مۇنداي ينۆەستيتسيالىق جوبالار ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سالاسىن دامىتۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ پايدا بولۋىنا, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ەنگىزىلۋىنە ىقپال ەتەدى.
بۇل كەلىسىم شەتەلدىك قانا ەمەس, وتاندىق ينۆەستورلار ءۇشىن دە ەلىمىزدە وڭدەۋ ونەركاسىبىندە ناقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگىن كورسەتەتىن ماڭىزدى بەلگى. وسىنداي جوبالاردىڭ كەڭەيۋى مەن تيراجدالۋى قازاقستان ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسا الادى.
– قازاقستان ورتالىق ازيادا پي كولەمى بويىنشا كوشباسشى. ينۆەستورلار ءۇشىن باستى تارتىمدى فاكتور — رەسۋرستار ما, گەوگرافيا ما, الدە ينستيتۋتتىق رەفورمالار ما؟
– قازاقستان شىن مانىندە شەتەلدىك كاپيتال تارتۋ بويىنشا ايماقتا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كوش باستاپ كەلەدى. ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنىڭ نەگىزگى فاكتورى – باي رەسۋرس بازاسى جانە ونى يگەرۋدىڭ قولايلى جاعدايلارى: كاپيتالدى قاۋىپسىز ەنگىزۋ جانە شىعارۋ, ينۆەستورلار ءۇشىن قولايلى ءونىم ءبولىسۋ كەلىسىمدەرى, سالىقتىق تۇراقتىلىق.
تارتىمدىلىق رەسۋرستىق جوبالاردىڭ جوعارى رەنتابەلدىلىگىمەن, سونداي-اق ينستيتۋتسيونالدىق ورتاداعى قولايلى جاعدايلارمەن نىعايا تۇسەدى. ءداستۇرلى تۇردە شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ ەڭ كوپ تارتىلعان سالاسى – مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ سەكتورى. كەي جىلدارى بۇل سالاعا باعىتتالعان تىكەلەي ينۆەستيتسيا كولەمى 56%-عا دەيىن جەتتى (2018–2019 جج.).
سونىمەن قاتار, شيكىزاتتىق سەكتوردىڭ دامۋى وڭدەۋ سالاسىنا دا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. مىسالى, اتىراۋداعى پوليەتيلەن وندىرەتىن زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى – مۇناي-گاز حيمياسىنىڭ دامۋىنا نەگىز بولاتىن ءىرى جوبا.
گەوگرافيالىق فاكتور دا سوڭعى جىلدارى كۇشەيدى. قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن اشۋ تالپىنىسى كوتەرمە ساۋدا, كولىك جانە لوگيستيكا سالالارىنداعى ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ ارتۋىنا اسەر ەتىپ وتىر.
اقش-قا تىكەلەي اۋە رەيسىن اشۋ ماقساتىندا ەلىمىزگە Boeing 787 Dreamliner ۇشاقتارى جەتكىزىلەدى
– ۆالدىق جانە تازا تىكەلەي ينۆەستيتسيالار اراسىنداعى ايىرماشىلىققا نازار اۋدارۋ نەگە ماڭىزدى؟
– ۆالدىق كورسەتكىش بىزگە ينۆەستورلاردىڭ ەلگە قانشا قاراجات ەنگىزگەنىن كورسەتەدى: اكتسيونەرلىك كاپيتالعا قاتىسۋ (10%-دان جوعارى), ەلدە تاپقان تابىستى قايتا ينۆەستيتسيالاۋ نەمەسە كومپانيالار اراسىنداعى قارىز بەرۋ. بۇل كورسەتكىش ۇزاق جىلدار بويى 20 ملرد دوللاردان جوعارى بولدى, الايدا سوڭعى ەكى جىلدا 14 ملرد دوللارعا دەيىن تومەندەدى.
بىراق ودان دا ماڭىزدىسى – تازا تىكەلەي ينۆەستيتسيالار كولەمى. ويتكەنى بۇل كورسەتكىش ەلدەن شىعارىلعان كاپيتالدى دا ەسكەرەدى. مىسالى, ينۆەستوردىڭ ەلدەن تولىق نەمەسە ءىشىنارا كەتۋى.
2024 جىلى قازاقستان بۇل كورسەتكىش بويىنشا ايماقتاعى كوشباسشىلىعىن وزبەكستانعا بەردى. سوڭعى ەكى جىلدا تازا ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى تيىسىنشە 0,15 ملرد جانە 1,18 ملرد دوللاردى عانا قۇرادى. بۇل ەلدەن شىعارىلاتىن پايدا كولەمىنىڭ ءوسىپ, جاڭا جوبالارعا قاتىساتىن ينۆەستورلار سانىنىڭ ازايۋىن كورسەتۋى مۇمكىن.
قازاقستان مەن اقش كورپوراتسياسى بىرلەسكەن ينفراقۇرىلىم جوبالارىن تالقىلادى
– قازىر ءبىر رەتتىك مامىلەلەردەن گورى ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەستىك قۇرۋ تۋرالى ءجيى ايتىلادى. مۇنداي ءتاسىل ەكونوميكا ءۇشىن نەنى بىلدىرەدى جانە ول جاھاندىق تۋربۋلەنتتىك جاعدايىندا قانشالىقتى تۇراقتى؟
– بۇل ءتاسىلدىڭ ءوز ارتىقشىلىقتارى دا, بەلگىلى شەكتەۋلەرى دە بار. ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەستىك بيزنەس ءۇشىن سەرىكتەستەردى ىزدەۋگە كەتەتىن شىعىنداردى ازايتادى, ىنتىماقتاستىقتىڭ بولجامدىلىعىن ارتتىرادى, ال سەنىم دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋى ترانزاكتسيالىق شىعىنداردى ازايتادى.
گلوبالدىق تۋربۋلەنتتىك جاعدايىندا ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەستىك وزىندىك تۇراقتاندىرۋ مەحانيزمى رەتىندە جۇمىس ىستەيدى: داعدارىستار مەن سىرتقى شوكتارعا توزىمدىلىكتى كۇشەيتەدى.
الايدا مۇنداي سەرىكتەستىك بيزنەستىڭ يكەمدىلىگىن تومەندەتەدى: نارىقتا تيىمدىرەك شارتتار ۇسىناتىن جاڭا كونتراگەنتكە اۋىسۋ قيىنعا سوعۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى كومپانيالار ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمدەر مەن ءبىر رەتتىك مامىلەلەردىڭ پايداسى مەن تاۋەكەلدەرىن ارقاشان مۇقيات ولشەيدى.