سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى, كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ايدا بالاەۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن «ادىلەتتى جانە پروگرەسسيۆتى قازاقستاننىڭ حالىقتىق كونستيتۋتسياسى ءۇشىن!» جالپىۇلتتىق كواليتسياسى مۇشەلەرى بىرقاتار كەزدەسۋ وتكىزدى.
اتالعان توپ الدىمەن پەتروپاۆلدا ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن كەزدەستى. ءىس-شاراعا سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولگا پەرەپەچينا, ءماجىلىس دەپۋتاتى, «Amanat» پارتياسى فراكتسياسى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى ەرلان سايروۆ, «قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» باسقارما توراعاسى جۇلدىزاي ىسقاقوۆا, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى, استانا قالاسى ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى تالعات دۇيسەكوۆ, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى عالىم بايتوق جانە باسقالار قاتىستى.
جيىندا ايدا بالاەۆا جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ تۇپكى فيلوسوفياسى ادامعا, ازاماتتاردىڭ يگىلىگىنە باعدارلانعانىن اتاپ ءوتتى.
«جاڭا كونستيتۋتسيادا ادام كاپيتالى ەل دامۋىنىڭ باستى باسىمدىعى رەتىندە ايقىن بەلگىلەنگەن. جاڭا ەكونوميكالىق ءوسۋ مودەلىندە ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسى, ونىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى مەن جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگى شەشۋشى ءرول اتقارادى. عالامدىق ەكونوميكالىق داعدارىستار مەن گەوساياسي سىن-قاتەرلەر كۇشەيگەن جاعدايدا ەلدىڭ تۇراقتىلىعى مەن گۇلدەنۋى ەڭ الدىمەن ءبىلىمدى ۇلتقا, مىقتى عىلىمي الەۋەتكە جانە يننوۆاتسيالىق ويلاۋ قابىلەتىنە نەگىزدەلەدى. وسىلايشا, جاڭا كەزەڭدە مەملەكەتتىڭ دامۋىنداعى باستى ولشەم – ادامنىڭ ءبىلىمى, عىلىمي ىزدەنىستەرى مەن شىعارماشىلىق الەۋەتى. ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت جانە يننوۆاتسيا سالالارىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى, ال ۇلتتىق مادەنيەتتى قولداۋ جانە تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنا اينالدى. كونستيتۋتسيا جوباسىندا ادامعا باعىتتالعان ءتاسىل ايقىن كورسەتىلگەنى جانە ء«بىلىم», «عىلىم» جانە «يننوۆاتسيالار» سياقتى ماڭىزدى قۇندىلىقتاردىڭ العاش رەت كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتىلگەنى وتە ماڭىزدى», دەدى ا.بالاەۆا.
سەنات دەپۋتاتى ولگا پەرەپەچينا قازاقستان جاڭا ساياسي دامۋ كەزەڭىنە قادام باسىپ, بۇل رەفورما قوعامنىڭ كەڭ قولداۋىنا يە بولىپ, بارلىق باسقارۋ جۇيەسىن ساپالى جاڭارتۋعا مۇمكىندىك اشاتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيا ءبىلىم, عىلىم جانە ۇلتتىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن دامىتۋعا قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرادى.
«اتا زاڭ جوباسىندا مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا تەگىن باستاۋىش جانە ورتا ءبىلىم الۋعا كەپىلدىك بەرەدى. بىراق ءبىلىم ساپاسى ماڭىزدى. ءبىلىم عىلىمنىڭ, يننوۆاتسيالاردىڭ جانە ادام كاپيتالىنىڭ نەگىزى رەتىندە قاراستىرىلادى. عالامدىق باسەكەلەستىكتە ءبىلىم جەڭەدى. سوندىقتان مەملەكەت مۇعالىمدەردى قولداۋعا, وقۋ باعدارلامالارىن جاڭارتۋعا, تسيفرلىق ساۋاتتى, سىني ويلاۋدى جانە جاستاردىڭ شىعارماشىلىق داعدىلارىن دامىتۋعا مۇددەلى», دەدى و.پەرەپەچينا.
ەرلان سايروۆ ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي رەفورمالار دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى نىعايتۋعا جانە قوعامدىق سانانى دامىتۋعا باعىتتالعانىن ايتتى. ول جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىن ءححى عاسىردىڭ تالاپتارىنا بەيىمدەۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
وتىرىستا جۇلدىزاي ىسقاقوۆا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى زاماناۋي قوعامدىق جانە قۇندىلىق باعدارلاردى كورسەتەتىنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل قۇجات ناعىز قوعامدىق كەلىسىمشارت رەتىندە قالىپتاسىپ, قوعامنىڭ بىرلىگى مەن كونسەنسۋسى نەگىزىندە جاسالماق.
بۇدان سوڭ جالپىۇلتتىق كواليتسيا مۇشەلەرى «پەتروپاۆل ەلەكتروتەحنيكالىق زاۋىتىنىڭ» ەڭبەك ۇجىمىمەن كەزدەسىپ, اتا زاڭ جوباسىن ءتۇسىندىردى. جيىندا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى مەن الداعى رەفەرەندۋمعا قاتىستى ەلەۋلى پىكىرلەر ايتىلدى.
ايدا بالاەۆا زاماناۋي ءوندىرىس ءۇشىن تسيفرلاندىرۋدىڭ, ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جانە ادام كاپيتالىن دامىتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, اتالعان باسىمدىقتار جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا كورىنىس تاپقانىن جەتكىزدى.
«بۇل ادام ءۇشىن دە, ءوندىرىس ءۇشىن دە ماڭىزدى. سەبەبى دەرەكتەر قاۋىپسىزدىگى, ۇدەرىستەردىڭ تۇراقتىلىعى مەن سەنىم كۇندەلىكتى ءومىردىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. قازىرگى زامانعى زاۋىت ءۇشىن تسيفرلاندىرۋ مەن اۆتوماتتاندىرۋ – تەك تيىمدىلىك ەمەس, سونداي-اق جاۋاپكەرشىلىك, تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەردى قورعاۋ, باسقارۋشىلىق, سەنىم مەن ساپانىڭ كەپىلى. تابيعاتقا جاناشىرلىق, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى مەن وندىرىستىك ستاندارتتاردى ساقتاۋ دا ايرىقشا مانگە يە. قازىرگى ەكونوميكا تەحنولوگيالىق دامۋدى جانە ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. كونستيتۋتسيادا بەكىتىلەتىن قۇندىلىقتار ورتاق باعداردى ايقىندايدى. قارقىندى دامۋ زامانىندا دا ادام قۇرمەت كورسەتۋى, زاڭ مەن تارتىپكە ادال بولۋ جانە بولاشاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋى قاجەت. سونىمەن قاتار ادام كاپيتالى – ءبىلىمدى, عىلىمدى, يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ باسىمدىعى ەرەكشە اتالىپ وتكەن. ەلەكترتەحنيكالىق سالا ءۇشىن بۇل قاعيداتتاردىڭ ءمانى زور. زاماناۋي ءوندىرىس قۇزىرەتتىلىككە, ينجەنەرلىك ويلاۋعا جانە ساپا مادەنيەتىنە سۇيەنەدى», دەدى ۆيتسە-پرەمەر.
ءماجىلىس دەپۋتاتى, ەرلان سايروۆ جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى – ونىڭ مەملەكەتتىك تىلدە, ياعني قازاق تىلىندە جازىلعانىن, سونداي-اق ءداستۇرلى مادەنيەتتى ساقتاۋ مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قورعاۋ تۋرالى ناقتى نورمالاردى قامتيتىنىن ءسوز ەتتى.
«قازاقتا «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەن ناقىل بار. كەيىنگى جىلدارى ەلدە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جۇرگىزىلىپ, تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكت داۋىرىنە قادام باستىق. سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسياعا XXI عاسىردىڭ زاماناۋي ۇردىستەرى مەن باعىتتارى ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرى تولىق ساقتالادى», دەدى دەپۋتات.
«زەنچەنكو ي ك» ديرەكتورى گەننادي زەنچەنكو جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالارعا ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋىنىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, ەلدەگى وزگەرىستەر ازاماتتاردىڭ سۇرانىستارىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ايتتى.
كەزدەسۋ سوڭىندا زاۋىت قىزمەتكەرلەرى سۇراقتارىن قويىپ, ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى. سونداي-اق رەفەرەندۋم ءاربىر ازاماتقا ەل بولاشاعىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى قادام ەكەنى اتاپ ءوتىلدى. ءار ازاماتتىڭ ءوز ۇستانىمىن ءبىلدىرۋى قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەرى انىق.
سونىمەن قاتار جالپىۇلتتىق كواليتسيا مۇشەلەرى پەتروپاۆلداعى «Qyzyljar سreative سenter»-دە جاستارمەن جانە ۆولونتەرلەرمەن كەزدەستى. وندا ايدا بالاەۆا ەلدىڭ جاڭا دامۋ مودەلىندە كرەاتيۆتى يندۋستريالاردىڭ ماڭىزىن ءسوز ەتىپ, بۇل باعىتتاعى باسىمدىقتار قۇجاتتا كورىنىس تاپقانىن ايتتى.
«كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. بۇل سالانى مەملەكەت باسشىسى ءجىتى باقىلاپ وتىر. اتالعان باعىت جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا دا كورسەتىلگەن. اتا زاڭ دەڭگەيىندە زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ بەكىتىلگەن. بۇل – كرەاتيۆتى يندۋستريانى دەربەس جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ماڭىزدى سەكتور رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى دەگەن ءسوز. سونىمەن قاتار بۇل كەزدەسۋدىڭ «Qyzyljar سreative سenter»-دە ۇيىمداستىرىلۋى دا بەكەر ەمەس. قىزىلجارداعى ورتالىق – قازاقستانداعى العاشقى كرەاتيۆتى حابتاردىڭ ءبىرى. جالپى, ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت جانە يننوۆاتسيا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ وزەگىنە اينالىپ, جاڭا كونستيتۋتسيا ەل دامۋىنىڭ جاڭا مودەلىن بەكىتپەك. مەملەكەت ادام كاپيتالى مەن ازاماتتاردىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن ستراتەگيالىق باسىمدىق رەتىندە ايقىندايدى», دەدى ۆيتسە-پرەمەر.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ەرىك جولجاقسىنوۆ جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ تاريحي قۇندىلىقتار مەن ەلدىڭ بولاشاق دامۋ باعىتتارىن بەينەلەيتىنىن اتاپ, جاستاردىڭ وسى ۇدەرىستەگى ەرەكشە ءرولىن اتاپ ءوتتى. ال «JastarRuhy» جاستار قاناتىنىڭ توراعاسى اقەركە يسكاندەروۆا جاستار مەن ۆولونتەرلىك قوزعالىستىڭ قوعامدىق ۇدەرىستەردەگى بەلسەندى ءرولىن ءسوز ەتتى.
كەزدەسۋ سوڭىندا قاتىسۋشىلار جاستاردىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرگە بەلسەندى قاتىسۋىنىڭ ماڭىزىن تالقىلادى. سونىمەن قاتار رەفەرەندۋمداعى تاڭداۋ ەلدىڭ ءادىل جانە پروگرەسسيۆتى بولاشاعىن قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوساتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
وسى كۇنى «زەلەنىي سەۆەر» جىلىجاي كەشەنىنىڭ ەڭبەك ۇجىمىمەن دە كەزدەسۋ ءوتتى. جيىندا ا.بالاەۆا جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ەڭبەك ۇجىمدارى ءۇشىن تىكەلەي پراكتيكالىق ماڭىزى بار نەگىزگى ەرەجەلەرىنە توقتالدى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قۇجاتتا تۇراقتى ءارى ەكولوگياعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر مەن جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسى ايقىن بەكىتىلگەنىن اتاپ ءوتتى.
«ەڭبەك ۇجىمى ءۇشىن كونستيتۋتسيانىڭ ءمانى ناقتى ءارى تۇسىنىكتى. جوبادا ءار ازاماتتىڭ ەڭبەك ەتۋگە, قاۋىپسىزدىك پەن گيگيەنا تالاپتارىنا ساي ەڭبەك جاعدايىن تالاپ ەتۋگە جانە ەڭبەكاقى الۋعا قۇقىعى بەكىتىلگەن. بۇل – وتە ماڭىزدى كەپىلدىكتەر. سەبەبى ەڭبەك ادامىنا دەگەن قۇرمەت جاي عانا ۇران ەمەس, قوعام ءومىرىنىڭ اجىراماس قاعيداسىنا اينالۋى كەرەك. اگرارلىق جانە جىلىجاي ءوندىرىسى ءۇشىن ايرىقشا مانگە يە تاعى ءبىر ماسەلە بار. كونستيتۋتسيادا تابيعاتقا جاناشىرلىقپەن قاراۋ, ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ جانە كەلەشەك الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك سەكىلدى قۇندىلىقتار كورىنىس تابادى. دەمەك, دامۋ جاۋاپكەرشىلىكپەن قاتار ءجۇرۋى قاجەت. ادامعا, زاڭ مەن تارتىپكە قۇرمەتپەن قاراپ, بولاشاققا قامقورلىق جاساۋ – باستى ۇستانىم بولۋعا ءتيىس», دەدى ا.بالاەۆا.
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن تالقىلاۋدى جالعاستىرا وتىرىپ, «م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى» ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى عالىم بايتوق الەۋمەتتىك سالا بويىنشا وي قوزعادى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندەگى مارتەبەسىن ساقتاۋ, سونداي-اق وتباسى, انا مەن بالا جانە مۇقتاج ازاماتتاردى قولداۋ قاعيداتتارىن بەكىتۋ جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيانىڭ باستى باعدارلارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى.
كەزدەسۋ سوڭىندا قاتىسۋشىلار كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى نەگىزگى ەرەجەلەردىڭ تاجىريبەلىك مانىنە توقتالىپ, ءار ازاماتتىڭ جاڭا كونستيتۋتسيامەن جەكە تانىسۋىنىڭ ماڭىزىن ءسوز ەتتى. كواليتسيا وكىلدەرى سوڭعى شەشىمدى ازاماتتار قابىلدايتىنىن جەتكىزىپ, ال 15 ناۋرىز كۇنى وتەتىن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا حالىق ءوز تاڭداۋىن جاسايتىنىن اتاپ ءوتتى.