ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ25 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ 10 000 تەڭگەلىك ەستەلىك بانكنوتى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەينەسىمەن جارىق كوردى. وسىعان وراي فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سافار كولدىباەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– سافار ابدىعالي ۇلى, فيلوسوفيالىق تۇرعىدان قاراعاندا 25 جىل مەرزىم از با, كوپ پە؟
– ەگەر عالامدىق ولشەممەن الساق, 25 جىل دەگەنىڭ كوزدى اشىپ-جۇمعانداي عانا سەزىلۋى مۇمكىن.ادام ءومىرىنىڭ ولشەمىمەن الساق, 25 جاسقا كەلگەن ەر جىگىت ءومىرىنىڭ ەڭ ماڭىزدى كەزەڭىن ەندى باستاپ جاتادى.دەگەنمەن, 25 جىلدىڭ از-كوپتىگىندە ەمەس, ماسەلە ونىڭ ماڭىزىندا, سالماعىندا ەكەنىن ايتار ەدىم. ادام دا 25 جاستا كوپ ءىس تىندىرا الادى, كەرىسىنشە, سول جاستا تۇك بىتىرمەۋى دە مۇمكىن عوي. ال مەملەكەت ءۇشىن مۇنى كوپ ۋاقىت ەمەس دەر ەدىم. اسىرەسە, تاۋەلسىزدىگىن ەندى العان قازاقستان ءۇشىن بۇل ۋاقىتتى قالاي كوپ دەپ ايتا الامىز؟ وسىدان 25 جىل بۇرىن ۇلكەن دەرجاۆانىڭ قول استىندا, قىزىل ساياساتتىڭ قۇرساۋىندا بولعان, وسىنشا كەڭ-بايتاق جەرى, استى-ءۇستى تولعان بايلىعى بار ەلدى الەم تانىمايتىن ەدى. بۇگىن ءبىزدى جەر شارىنىڭ ءبارى بىلەدى. وسى 25 جىلدا قازاقستاندا بولعان وقيعالار مەن وزگەرىستەر, ەڭ باستىسى, دامۋدىڭ قارقىنى 250 جىلدىڭ جۇگىن ارقالايدى. سوندىقتان 25 جىلدىڭ قازاقستان ءۇشىن سالماعى قورعاسىنداي اۋىر دەر ەدىم.
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەينەسىمەن شىعارىلعان 10 000 تەڭگەلىك ەستەلىك بانكنوت پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى اراسىنداعى بايلانىستى قالاي ايتار ەدىڭىز؟
– ۇلتتىق ۆاليۋتا – مەملەكەتتىلىكتىڭ حالقىمىز قاستەرلەپ ۇستايتىن ءبىر نىشانى. وسىدان 25 جىل بۇرىن الىپ دەرجاۆا ىدىراپ, ەكونوميكالىق بايلانىستار ۇزىلگەن كەزدە ەلدىڭ الدىندا, شەكسپيرشە ايتقاندا, «نە بولۋ, نە قۇرۋ» جاعدايى تۇردى. تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەن جاس مەملەكەتكە الدىمەن ەكونوميكالىق جاعىنان نىعايماسا قيىن بولار ەدى. ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ سول كەزدە ارقالاعان جاۋاپكەرشىلىك جۇگىنىڭ قانداي اۋىر بولعانىن بۇگىن الەمگە تانىمال بەيبىت ەلدە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان بىزدەر سەزىنۋىمىز كەرەك. ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى جاساۋ كەرەك بولدى.ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تەڭگە بولۋى كەرەكتىگىن دە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايتتى, ول حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن, رۋحاني تىرەكتەرى بولعان تۇلعالاردىڭ بەينەسىمەن شىعارىلىپ, اينالىمعا ءتۇسىرىلدى.
راس, قاسيەتتى تاۋەلسىزدىگىمىز بولماسا, تەڭگەمىز دە بولماس ەدى. ال ۇلتتىق ۆاليۋتاسى جوق مەملەكەت تە بولمايدى. سوندىقتان تاۋەلسىزدىگىمىز بەن تەڭگەنىڭ اراسىندا توننىڭ ىشكى باۋىنداي ۇيلەسىمدى جانە ۇزىلمەس بايلانىس بار.
– مەرەكە قارساڭىندا پرەزيدەنت بەينەلەنىپ شىعارىلعان بانكنوتتى قالاي قابىلدادىڭىز؟
– شىنىمدى ايتسام, الدىمەن ماقتانىش سەزىمى بولدى. شۇكىرلىك, ەلىمىز وزگەنىڭ قاباعىنا قاراماي, ءوزىنىڭ بارىن دارىپتەيتىن وسىنداي دارەجەگە جەتتى. سونان سوڭ مۇنىڭ شىنايى ەكەندىگىن ايتار ەدىم. ونىڭ بىرنەشە سەبەبىن ايتايىن: الدىمەن, بۇل – كوپتەگەن موينى وزىق مەملەكەتتەردە بار تاجىريبە.
ەكىنشىدەن, مۇنىڭ مەملەكەتتىك-ساياسي ءمانى بار. وسىدان 25 جىل بۇرىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العاندا سونىڭ بارلىعىنىڭ باسى-قاسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت بولدى, كوپتەگەن يگى ىستەر ونىڭ باستاماسىمەن ءجۇزەگە اسىپ جاتتى, ول كوشباسشى بيىگىنە كوتەرىلدى. بۇل بانكنوتتا ەلباسى سۋرەتىنىڭ بەينەلەنۋى وسى شيرەك عاسىردا ەلىمىزدە كوپ ءىستىڭ اتقارىلعانىن, دامىعانىمىزدى, ەل بولعانىمىزدى ايتىپ تۇر. ءۇشىنشىدەن, تەڭگەمىز جاسالۋى جونىنەن دە دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ساپالى ۆاليۋتانىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وعان ەلدىڭ ەڭ ۇلكەن مەرەكەسى, ۇلى توي قارساڭىندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن, قارجىلىق جۇيەسىن قالىپقا كەلتىرگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەينەلەنۋى ەشقانداي تالداۋدى, تاڭدانۋدى قاجەت ەتپەيتىن تابيعي, قالىپتى قادام دەپ بىلەمىن. ءتورتىنشىدەن, ەلباسىنىڭ حالىقارالىق بەدەلى وتە جوعارى. قازىر قازاقستان دەسە شەتتەگى جۇرت نازارباەۆتى كورگەندەي بولادى, ال نازارباەۆتى ايتسا, قازاقستان دەپ بىلەدى.
كوشباسشىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگى ارقاسىندا قازاقستان كوپتەگەن حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمدارعا مۇشە بولىپ وتىر, الپاۋىت مەملەكەتتەر قازاقستان پىكىرىمەن ساناساتىن بولدى.سوندىقتان دا, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەينەسى ۇلتتىق ۆاليۋتادا بولۋى ءتيىس.
– ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىزداعى پرەزيدەنت بەينەسى سىرت كوزدەرگە نەنى ۇقتىرادى؟
– دۇرىس سۇراپ وتىرسىز. ءبىر قاراعاندا دەيسىز عوي؟ مىسالى, امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ دوللارىنداعى ۆاشينگتون بەينەسى وسى ەلدىڭ قۋاتتىلىعىن ءبىلدىرەدى. بۇكىل الەم مەنىڭشە سولاي قابىلدايدى. ال ءبىزدىڭ تەڭگەدەگى نازارباەۆ بەينەسى ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ايتىپ تۇرعانداي بولادى. ءسوز جوق, اتالارىمىز تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستى, تالاي قان توگىلدى,وسى كۇندى ارمانداپ كەتتى. ال ەلدىڭ بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى.تاۋەلسىزدىكتى الۋ بار, ونىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ بار. ەكەۋى دە وڭاي ەمەس جانە وسى جىلدار ءىشىندە مەملەكەتتىڭ دامىپ, وتىز ەلدىڭ قاتارىندا بولامىز دەگەن ارعىماقتىڭ ارىنىنداي ارمانىمىزدى قوسىڭىز. كوزى قاراقتى سىرت ەل ادامى نازارباەۆ قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەكەنىن بىلەدى. سوندىقتان تەڭگەدەگى نازارباەۆ بەينەسى قازاقستاننىڭ جاڭا داۋىرگە, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەنىن تاعى ءبىر دالەلدەپ تۇر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي