– دەيدى بعم-عا قاراستى «قارجى ورتالىعى» اق-تىڭ پرەزيدەنتى رامازان الىمقۇلوۆ
«بەسىكتەن باستاپ ءبىلىم ىزدە» دەيدى قازاق دانالىعى. ءبىلىمنىڭ ماڭىزدىلىعى وسىدان-اق كورىنەدى. جاھاندانۋ داۋىرىندە ءبىلىمنىڭ شەكاراسى كەڭەيدى, مازمۇنى ارتتى. ايتسە دە, نارىقتىق قوعامنىڭ قىسپاعى, جىل سايىن بولىنەتىن مەملەكەتتىك گرانتتىڭ شەكتەۋلىلىگى ءاربىر قازاقستاندىق جاستىڭ ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك بەرۋى دە ەكىتالاي. مەملەكەت وسى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن قالاي تاپتى؟ بۇل تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى «قارجى ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى رامازان الىمقۇلوۆ ايتىپ بەردى.
– رامازان سيحىم ۇلى, «قارجى ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامى وپەراتور قىزمەتىن اتقارىپ وتىرعان مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى تۋرالى بۇگىنگى كۇنى كوپشىلىك بىلەدى دەگەن ويدامىز. ويتكەنى, بۇل تۇرعىدا زاڭ قابىلدانىپ, جۇيەنىڭ جۇمىس ىستەي باستاعانىنا دا ءۇش جىلداي ۋاقىت ءوتتى. وسى كەزەڭدە قانداي ناتيجەگە جەتتىڭىزدەر؟
– دۇرىس ايتاسىز. مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمىن اشىپ, بالالارىنىڭ تابىستى بولاشاعىنا جول سالىپ جاتقان اتا-انالار بارشىلىق. ولار جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلەدى دەسەك تە بولادى. ءبىزدىڭ ورتالىق جۇيەنىڭ وپەراتورى بولعاندىقتان, قاي جەردە قانداي سالىم اشىلدى, وسىنىڭ ءبارىن باقىلاپ, قاداعالاپ وتىرادى. بۇگىنگى تاڭدا سالىمشىلارىمىزدىڭ سانى 15,5 مىڭ ادامنان استى. ونىڭ ىشىندە ەڭ بەلسەندى وڭىرلەر رەتىندە الماتى, استانا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىن اتاپ وتكەن ءجون بولار.
– حالىق تاراپىنان, سالىمشىلار تاراپىنان بۇل ءجۇيە قالاي باعالانۋدا؟ ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن قانشالىقتى دەڭگەيدە اتقارىپ جاتىرسىزدار؟
– ارينە, بىزگە ەڭ الدىمەن قاجەت نارسە – ول حالىقتىڭ سەنىمى. بىزگە بۇگىندە كوپتەگەن اتا-انالار قوڭىراۋ شالىپ, حابارلاسىپ تۇرادى. بەلسەندى اتا-انالار ءوز پىكىرلەرىن دە ءبىلدىرىپ جاتادى. ءاربىر پىكىر ءبىز ءۇشىن قىمبات. سونىڭ نەگىزىندە جۇيە جەتىلدىرىلە بەرەدى. ءبىز دە حالىقتىڭ سەنىمىن اقتاۋ ءۇشىن بارىنشا تىرىسىپ ەڭبەك ەتىپ جاتىرمىز. ءۇش جىل ىشىندە قانشاما ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. گازەت-جۋرنالدار, تەلەارنالار, ينتەرنەت ارقىلى, ءتىپتى, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى ءبىز جۇيەنى بارىنشا ناسيحاتتادىق. ءاربىر اتا-انانىڭ باۋىر ەتى بالاسى ءۇشىن وسى باستان قارجى جيناۋىن, ول قارجىنىڭ ەسەلەپ كوبەيۋىنە مەملەكەت جاعداي جاسايتىنىن ءتۇسىندىرىپ باقتىق. وسى ورايدا ايتا كەتەر نارسە, مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى تمد اۋماعىندا تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا جۇمىس ىستەيدى. ال الەمدىك دەڭگەيدە توعىز مەملەكەت وسى جۇيەنى قولدانادى. ءبىز ءمۇمكىندىگىنشە جۇيەنى جەتىلدىرە بەرەمىز.
– قارجىنىڭ ەسەلەپ كوبەيۋىنە مەملەكەت جاعداي جاسايدى دەپ قالدىڭىز. ول قانداي جاعداي؟
– مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى بويىنشا ءاربىر سالىمشى مەملەكەتتىڭ سىياقىسىن پايدالانا الادى. اڭگىمە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر تاراپىنان بەرىلەتىن 14 پايىزدىق ۇستەمەدەن بولەك, مەملەكەتتىڭ بولەتىن 5-7 پايىز ۇستەمەسى تۋرالى. 7 پايىز ۇستەمە جەتىم, مۇگەدەك بالالارعا, از قامتىلعان نەمەسە كوپبالالى وتباسىلاردىڭ بالالارىنا بەرىلەدى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە ءاربىر سالىمشىنىڭ قارجىسى ەكى سىياقىنى دا قوسىپ ەسەپتەگەندە جىلىنا 19-21 پايىزعا ارتىپ وتىرادى. جانە مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن سىياقىلارعا تابىس سالىعى سالىنبايدى. بۇل جيناقتاۋ سالىمىنىڭ وزگە سالىمداردان ەڭ ۇلكەن ايىرماشىلىعى. بىراق بۇل جەردە ەسكەرە كەتەتىن نارسە – سالىم تەك ءبىلىم الۋ ماقساتىندا اشىلۋى ءتيىس. ال ەگەر ءبىلىم الۋ ماقساتىنان وزگە ماقساتقا جۇمسالاتىن بولسا, وندا مەملەكەت تاراپىنان سىياقى تولەنبەيدى. ەگەر بالا مەملەكەتتىك گرانتقا تۇسەتىن بولسا, وندا سالىمشىنىڭ قارجىسى وزىنە قايتارىلادى جانە مەملەكەتتىك سىياقى دا قوسا بەرىلەدى.
– جۇيە بويىنشا قانداي بانكتەردەن سالىم اشۋعا بولادى؟ جالپى, سالىم اشۋدىڭ قىر-سىرى تۋرالى اڭگىمەلەي وتىرساڭىز.
– قازىرگى كۇنى ەكىنشى دەڭگەيلى ءۇش بانك سالىمشىلارعا قىزمەت كورسەتۋدە. ولار – «حالىق بانكى», «نۇربانك» جانە «تسەسنابانك». سالىم اشۋ ءۇشىن ءاربىر اتا-انا باستاپقى جارناسىن تولەيدى. ول «حالىق بانكىندە» 15 مىڭ تەڭگە, ال قالعان ەكى بانكتە 6 مىڭ تەڭگەنىڭ كولەمىندە. سالىم اتا-انانىڭ نە بالانىڭ اتىنا اشىلسا دا ەكى-اق ءتۇرلى قۇجات قاجەت. ءبىرىنشىسى – بالانىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگى نە پاسپورتى, ەكىنشىسى – اتا-انانىڭ جەكە كۋالىگى نە پاسپورتى. سودان سوڭ بانك قىزمەتكەرى جيناقتاۋ مەرزىمىن, وقۋعا اقى تولەيتىن كەزگە دەيىن قاجەت بولاتىن سومانى بەلگىلەيدى. بىراق, سالىمشى مۇمكىندىگىنە قاراي سالىمدى تولتىرىپ وتىراتىن قارجىسىن ءوزى كورسەتەدى.
– سالىمدى قانشا جىلعا اشۋعا بولادى؟ بىزدىڭشە, اتا-انالاردىڭ كوبىن قارجىمىز قانشالىقتى كەپىلدەندىرىلەدى دەگەن ساۋال مازالايدى.
– سالىم ەڭ كەمى ءۇش جىلعا اشىلادى. ال ۇزاقتىعى كورسەتىلمەگەن. ول – ون, ون بەس, جيىرما جىل بولا بەرۋى مۇمكىن. مەملەكەتتىك سىياقى جيىرما جىلعا دەيىن تولەنەدى. سونداي-اق, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ دە سىياقىسى ءتۇرلى ەكونوميكالىق جاعدايلارمەن بايلانىستى ءوسىپ وتىرادى. مىسالى, جۇيە باستاپقى جۇمىسىن باستاعاندا بانكتەر سىياقىسى 6-8 پايىز عانا بولاتىن. قازىر ول 14 پايىزعا دەيىن ءوستى. ايتا كەتەيىك, وسى كۇنى 214 ستۋدەنت وسى جۇيەنىڭ, بانكتە اشىلعان سالىمنىڭ قاراجاتىمەن ءبىلىم الىپ جاتىر. سونىمەن قاتار, وقۋعا قاجەتتى اقشانىڭ جارتىسى عانا جينالعان جاعداي دا بولادى. وندايدا ءبىزدىڭ قوعام ءوزى كەپىل بولىپ بانكتەن ەلۋ پايىز قاجەتتى قاراجاتتى نەسيەگە الىپ بەرەدى. كەپىلدەندىرۋ ماسەلەسىنە كەلەر بولساق, ءاربىر سالىمشىنىڭ قاراجاتى 10 ميلليون تەڭگەگە دەيىن كەپىلدەندىرىلەدى.
– جۇيەنىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن سىزدەردىڭ اكتسيونەرلىك قوعامدارىڭىز بەلسەندى قىزمەت ەتكەنىن ءبىلەمىز. بۇل ورايدا, قانداي قيىندىقتار ورىن الدى؟ قازىرگى كۇندە دە شەشىلمەگەن ماسەلەلەر بار ما؟
– قيىندىق دەگەندە تەحنيكالىق قيىندىقتى عانا ايتۋعا بولاتىن شىعار. جۇيە جاڭا, زاڭ جاڭا. ءبىز ءوز جۇيەمىزدى باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرىكتىرۋىمىز قاجەت بولدى. وسى تۇرعىدا ەپتەپ قينالدىق. قازىر ونداي ماسەلە جوق.
– مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسىنە جەكە اتا-انالاردان باسقا زاڭدى تۇلعالار سالىم اشا الا ما؟
– ءيا. بۇل ورايدا س.نازارباەۆا حانىم باسقاراتىن «بوبەك» قورىن جاقسى مىسال ەتىپ كورسەتۋگە بولادى. ول كىسىنىڭ باستاماسىمەن 8 مىڭداي جەتىم بالانىڭ اتىنا سالىم اشىلدى. ەندى ول بالالار مەكتەپتى بىتىرگەن كەزدە قانداي دا ءبىر وقۋ ورنىنا ءتۇسۋى ءۇشىن قينالمايتىن بولادى. سول سياقتى, باسقا دا ۇيىمدار نەمەسە قوعام قايراتكەرلەرى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى, قالتالى كاسىپكەرلەر بالالار ءۇشىن سالىم اشا الادى.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
مارات اققۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»