ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا زاقىم كەلتىرۋ, دەنە جاراقاتىن سالۋ, ونى ەڭبەككە جارامسىز ەتۋ سياقتى قىلمىستىق ارەكەتتەر سوتتا قارالىپ, قىلمىسكەردىڭ جازاسى بەلگىلەنەدى. دەنە جاراقاتىنان ەمدەلگەن شىعىندارى, سونداي-اق, جۇمىسقا جارامسىز قىلعانى سەبەپتى تارتقان شىعىندارى قىلمىسكەردەن وتەماقى تۇرىندە ءوندىرىلىپ الىنادى.
ال ەگەر كامەلەتكە تولماعان جاپا شەگۋشىگە جىنىستىق قاتىناس جاساۋ, ادام ساۋداسىنا ىلىكتىرۋ نەمەسە دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەتىن ۆيرۋستار جۇقتىرۋ شىعىندارى قالاي وندىرىلەدى دەگەنگە كەلەتىن بولساق, جۋىردا ماجىلىستە وسى ماسەلەنى قاراستىرعان جابىرلەنۋشىگە زياندى وتەۋ تۋرالى زاڭ جوباسى قارالدى. ءبىز وسى زاڭ جوباسى تۋرالى ايتىپ بەرۋدى دەپۋتات ساپار احمەتوۆ پەن ەۆگەني كوزلوۆتان وتىنگەن ەدىك.
– ساپار قايرات ۇلى, مۇنداي زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە نە سەبەپ بولدى دەپ ويلايسىز؟
– ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس, ادامداردىڭ قادىر-قاسيەتىنە قول سۇعىلمايدى. ەشكىمدى ازاپتاۋعا, زورلىق-زومبىلىق جاساۋعا, باسقاداي ءجابىر كورسەتۋگە نەمەسە قاتىگەزدىكپەن جازالاۋعا بولمايدى. سوندىقتان دا بۇگىنگى تاڭدا تۇلعاعا قىلمىس جاساۋ ارقىلى كەلتىرىلگەن زياننىڭ ورنىن تولتىرۋ ماسەلەسى, ياعني بۇزىلعان قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ مەملەكەتتىڭ جانە قوعامنىڭ مىندەتى بولىپ ەسەپتەلەدى. ال جابىرلەنۋشىلەرگە زياندى وتەۋ قورى تۋرالى زاڭ جوباسى وسىنىڭ زاڭنامالىق تۇجىرىمداماسى بولادى.
– سوندا بۇل زاڭ جوباسىنىڭ ناقتى ماقساتى نە؟
– زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتى – ءجابىرلەنۋشىلەرگە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جولىمەن كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ كەزىندە تۋىندايتىن قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋ جانە ونى تولەۋ بويىنشا قۇقىقتىق-الەۋمەتتىك جانە ۇيىمداستىرۋ نەگىزدەرىن بەلگىلەۋ. جابىرلەنۋشىلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعايتىن بۇل زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزىنە حالىقارالىق قۇقىق اكتىلەرى, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 1985 جىلدىڭ 29 قاراشاسىنداعى قارارىمەن بەلگىلەنگەن دەكلاراتسيا جانە 1983 جىلدىڭ 24 قاراشاسىنداعى ەۋروپالىق «اۋىر قىلمىس قۇرباندارىنا وتەماقى تولەۋ تۋرالى» كونۆەنتسيا الىنعان. وركەنيەتى مەن ەكونوميكاسى جوعارى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ باعىتىندا قارالىپ جاتقان زاڭ جوباسى اسا قاجەتتى جانە ماڭىزدى قادام دەپ سانايمىن.
– ونىڭ پايداسى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟
– زاڭ جوباسى جابىرلەنۋشىلەردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدى نىعايتۋعا قىزمەت ەتەتىن بولادى. ال جابىرلەنۋشىنىڭ مۇددەلەرى قورعالىپ جاتسا, ولاردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورىندارى مەن سوت ورگاندارىنا دەگەن سەنىمى دە ارتا تۇسەدى. سوندىقتان بۇل زاڭنىڭ جالپى قوعامىمىز ءۇشىن پايداسى زور بولماق.
– ەۆگەني الەكساندروۆيچ, ەندى سىزگە قايىرىلايىن. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بۇل زاڭنىڭ قانداي قاجەتتىلىگى بار؟
– بۇل زاڭ جوباسى بويىنشا جابىرلەنۋشى وتەماقى الۋعا قول جەتكىزەدى, بۇل – وتە ماڭىزدى. ويتكەنى, وسىعان دەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جابىرلەنۋشىنىڭ وسىنداي تۇرلەرىنىڭ وتەماقى تالاپ ەتۋى زاڭنامالىق نورمامەن رەتتەلمەگەن ەدى. دامىعان ەلدەردە بولعانىمەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن بىزدە وتەماقى تەك سوت شەشىمىمەن عانا بەرىلەتىن. وندا دا وتەماقىعا قول جەتكىزۋ وڭاي بولمايتىن. مىنا زاڭ جوباسى قىلمىستىق ارەكەتتەن ءجابىر شەككەندەرگە وتەماقى بەلگىلەگەن جانە ونىڭ كولەمىن انىقتاعان. سونىمەن قاتار, بۇل زاڭ جوباسى جابىرلەنۋشىنىڭ مورالدىق م ۇلىكتىك زيان شەگۋىن رەتتەمەيدى. بۇل دۇرىس تا شىعار, ويتكەنى, زاڭنامالارىندا وسىنداي نورمالار بار باسقا ەلدەردە دە سولاي.
– سىزدىڭشە, بۇل زاڭ جوباسىنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە, وسى باعىتتاعى باسقا زاڭنامالىق نورمالاردان ارتىقشىلىعى بار ما؟
– بار. ماسەلەن, اتالعان زاڭ جوباسى بويىنشا جابىرلەنۋشى قىلمىسكەردىڭ ۇستالماعانىنا نەمەسە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن وتەماقىنى تولەي الماۋىنا قاراماي, قازىناشىلىقتاعى قوردان ءتيىستى وتەماقىسىن الا الادى. ءتىپتى, بۇل وتەماقى ارتىنان قىلمىسكەردەن ءوندىرىپ الىنبايتىن جاعدايعا دا قاراماستان بەرىلەدى. سونداي-اق, جابىرلەنۋشىدەن ارتىق قۇجاتتار تالاپ ەتىلمەيدى. بىزدە ناق وسىنداي سەبەپتەر ادامنىڭ دىمىن قۇرتادى عوي. سونىمەن قاتار, وتەماقى الۋ ۋاقىتى ناقتى مەرزىممەن شەكتەلمەگەن. مۇنى دا زاڭ جوباسىنىڭ باسقا وسىنداي زاڭنامالاردان ارتىقشىلىعى دەپ سانايمىن.
– دەگەنمەن... زاڭ جوباسىنىڭ قانداي دا ءبىر كەمشىن تۇستارى بار شىعار؟
– وندايلار دا جوق ەمەس, ماسەلەن, مەنى قاناعاتتاندىرماعان ءبىر ماسەلەگە توقتالا كەتەيىن. قوردى قۇراتىن قارجىلىق كوزدەر رەتىندە ءتورت قاراجات كوزى اتالعان. سونىڭ ىشىندە «سوت سالاتىن تىركەلگەن تولەمدەر» دە بار. بۇل تولەمدى وسى ۋاقىتقا دەيىن سوت الىپ كەلدى. وسىنىڭ ءوزى كونستيتۋتسيادا قاراستىرىلماعان تولەم ەدى. ەندى سونى مىنا زاڭ جوباسى بويىنشا قورعا اۋداراتىن بولىپپىز. وسىعان جۇمىس توبىندا نارازىلىقتار كوپ بولعان-دى. الايدا, سوڭعى تۇزەتۋلەرىمەن ۇسىنىلعان زاڭ جوباسىندا بۇل تولەم جوق ەكەن. تۇزەتۋلەردە قوردىڭ قاراجات كوزى رەتىندە زاڭناماعا قايشى كەلمەيتىن ءتۇرلى تولەمدەر كىرەدى دەپ كورسەتىلىپتى. وسى ماسەلە بارىنشا ناقتىلانۋى كەرەك ەدى دەپ ويلايمىن.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»