ەگەر ەلدە ءتارتىپ ساقتالماسا, ازاماتتار قۇقى تالاپقا ساي قورعالماسا نە بولار ەدى؟ ناعىز كەلەڭسىز جاعداي, ياعني بىرەۋدى بىرەۋ ۇرىپ, توناپ, قورلاپ, ءالى جەتكەن ويىنا كەلگەنىن ىستەر ەدى-اۋ. ءسويتىپ, ادامداردىڭ ادامگەرشىلىگى دە, بەرەكەسى دە, بايلىعى دا قاشىپ, تىنىشتىققا زار بولاتىنى انىق.
بۇل كىمگە كەرەك؟ ەشكىمگە دە. سوندىقتان ەلدەگى ءتارتىپتى قاداعالايتىن ءمۇيىزى قاراعايداي قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بار. سولاردىڭ قاتارىنا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىن دە جاتقىزۋعا بولادى. ارينە, ىشكى ىستەر ىسىندە ايتار سىر كوپ. جانە ول سىردىڭ دەنىن جۇرتتىڭ كوپشىلىگى بىلەمىز دەيتىنى انىق. بىراق بىلمەيتىندەرى, دۇرىسىن ايتقاندا, بۇعان ونشالىقتى ءمان بەرە قويمايتىندىقتارى جانە بار. وسى جاعىنان كەلگەندە ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءمانىن اشقان ءجون. حالىق ىشكى ىستەر ورگاندارى مىندەتتەرىن قالاي, قايتىپ اتقارۋدا ەكەندىگىن, انىعى نە تىندىرىپ جاتقاندىعىن جانە ولاردىڭ قۇدىرەتى مەن قۇزىرەتى زور ەكەندىگىنەن مول حاباردار بولۋعا ءتيىس.
جالپى, بىلە-بىلسەڭىز, ءوز قۇقى تالاپقا ساي بولۋىن تىلەيتىن ۇلكەن-كىشىنىڭ تۇگەل كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ولار ەل ءىشى تۇگىل سوناۋ مۇحيتتىڭ ار جاعىندا نە بولىپ جاتقانىن سول ساتتە ەستىپ, كورىپ ءبىلىپ وتىرادى. بۇل ءۇشىن نە قاجەتتىڭ ءبارى بار. تەك كەز كەلگەن ادام مىنا ءومىر اعىمىنا ىلەسىپ وتىرسا بولعانى. سوندىقتان انا الىس, جاقىن شەتەلدەردە ادام قۇقىنىڭ قالاي قورعالاتىنىن, ونداعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قايتىپ ويداعىداي قىزمەت اتقارا الاتىندىعىن, سونىڭ ارقاسىندا تەمىردەي ءتارتىپتىڭ دە ورنايتىندىعىن, ءسويتىپ, ەڭ باستىسى – ادامدار پوليتسيا قاۋىمىنا ۇلكەن سەنىممەن قارايتىندىعىن جاقسى بىلەدى.
ال ءبىزدىڭ ەلدە شە؟ ويلانىپ قالاسىز. ويلاناتىنداي جاي بار. و شەتى مەن بۇ شەتىنە ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن ۇلان-بايتاق ەلىمىزدە حالقىمىزدىڭ ادام سانىنا شاققاندا قىلمىستار از با, كوپ پە, ونى ناقتى جارىتىپ ەشكىم ايتا المايدى. بىراق كۇندەلىكتى جاسالىپ جاتقان قىلمىستىڭ سانى دا, سوتتالىپ تۇرمەگە توعىتىلىپ جاتقانداردىڭ دا سانى از ەمەس ەكەنى جانە انىق. ماسەلەن, سەنسەڭىز دە, سەنبەسەڭىز دە, قازىردىڭ وزىندە 400 مىڭعا جۋىق قىلمىس تىركەلگەن. سوعان وراي جىل باسىنان بەرى مىڭداعان قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ارىزدار مەن حابارلامالار قارالعان. بۇل از سان ەمەس. تىركەلگەن قىلمىس سانىنىڭ كوپتىگى, ءبىر جاعىنان قىلمىستى تىركەۋ ءتارتىبىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى بولسا, ەكىنشىدەن, قىلمىستىق كودەكسكە قىلمىستىق قىلىقتاردىڭ ەنگىزىلۋىنەن دەيدى قۇقىق قورعاۋ وكىلدەرى. بىراق بۇلاي دەپ ايتىپ كوڭىل كونشىتكەنمەن, ناقتى قىلمىس سانى ەشۋاقىتتا ازايمايدى. سوعان قاراماستان, ەلدەگى قىلمىستىق جاعداي تۇراقتى دەگەندى العا تارتادى ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆ.
وسى قارالعان ارىزدارعا بايلانىستى ونىڭ كوبى بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ءىسى باستالعان. ال تىركەلگەن قىلمىستاردىڭ 60 پايىزىن ۇيالى تەلەفونداردى, اۆتوكولىكتەن جەكە زاتتاردى, قالتا ۇرلىعى مەن باسقا دا جەڭىل جانە ورتا اۋىرلىقتاعى قىلمىستار قۇرايدى ەكەن. وسىلايشا, ايتەۋىر, ادام ءولتىرۋ, ۇرلىق, قاراقشىلىق, الاياقتىق جانە بۇزاقىلىق بىرنەشە پايىزعا تومەندەپتى. بۇلايشا تومەندەۋ بارىسى, ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, وڭايلىقپەن كەلىپ جاتقان شارۋا ەمەس. ويتكەنى, قىلمىستى قاساقانا جاسايتىندارمەن قاتار, پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ زاڭدى تالابىنا مويىنسۇنعىسى كەلمەيتىندەردىڭ دە كوپتىگى ويلاندىرادى. ونداي ادامدار پوليتسيانىڭ ايتقانىن ورىنداۋدان باس تارتادى. باس تارتۋ تۇگەل بۇزاقىلىعىن ودان ءارى جالعاستىرۋ ماقساتىمەن وقالى كيىمدىگە باعىنبايدى, قارسىلاسادى. ال پوليتسيا قىزمەتكەرى زاڭدى تالاپتىڭ ورىندالۋىن قاتاڭداتا باستاسا, الگى بۇزاقى ونىڭ ار-نامىسىنا ءتيىپ, ءتىپتى كۇش كورسەتۋگە كوشەدى.
ارينە, مۇنداي جاعدايدىڭ ورىن العاندىعى تۋرالى مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. بىراق ونىڭ ءبارى جۇرتقا ءمالىم جاعداي. ماسەلە, سول ادامدار وزدەرىنىڭ الگى قىلىقتارىمەن قىلمىستى ودان ءارى ءورشىتىپ جاتقاندارىن تۇسىنبەيدى. زاڭ بويىنشا پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ زاڭدى تالابىنا ەشۋاقىتتا قارسى شىعۋعا بولمايتىنى بەلگىلى. كوپشىلىك پوليتسيا قىزمەتكەرىنە كەدەرگى كەلتىرسەم, قۇرىعاندا ايىپ تولەپ قۇتىلىپ كەتەم عوي دەپ ويلايدى. ولاي ەمەس. مۇنداي ارەكەتتىڭ سالدارى اۋىر.
ارينە, بۇرىن پوليتسيا قىزمەتكەرىنە باعىنباعاندار كوپ بولسا اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلاتىن. ال ەندى مۇنداي ارەكەت قىلمىستىق قىلىق, ياعني قىلمىس بولىپ تابىلادى. مۇنى ءار ادامنىڭ ناقتى بىلگەنى, تەرەڭ تۇسىنگەنى دۇرىس. ويتكەنى, پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ ار-نامىسىنا تيۋ زاڭ بويىنشا 75 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الۋدى, ال وعان كۇش كورسەتۋ 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى كوزدەيدى. سوندىقتان قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي دەرەكتەردىڭ ءبارى تۇبەگەيلى تەكسەرىلىپ, ول بويىنشا اشىلعان ءار قىلمىستىق ءىس قاتاڭ باقىلاۋدا تۇرادى.
ماسەلەن, وتكەن جىلى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى كۇش كورسەتۋ بويىنشا 592 دەرەك تىركەلسە, ونىڭ 514-ءى سوتقا جولدانعان. ال سوتتا بۇل دەرەكتەر دالەلىن تاپسا, ول ادامدار بىرنەشە جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلاتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان قاشاندا قۇقىم قورعالسىن دەپ زاڭ تالابىن ۇستانعان ادام بيلىككە قارسى شىقپايدى. «تارتىپكە باس يگەن قۇل بولمايدى, ءتارتىپسىز ەل بولمايدى», دەپ باۋىرجان اتامىز تەككە ايتپاعان عوي. زاڭدى قۇرمەتتەگەننىڭ كوڭىلى دە جاي. وسىنى ۇنەمى ەستە ۇستاعان ءجون, اعايىن!
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»