ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساۋد ارابياسى كورولدىگىنە رەسمي ساپارى قارساڭىندا سول ەلدەگى قازاقستاننىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى باقىت باتىرشاەۆ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە ارنايى سۇحبات بەرگەن ەدى.
– ەلشى مىرزا, ساۋد ارابياسى كورولدىگى اراب جانە مۇسىلمان ەلدەرىنەن العاشقى بولىپ 1991 جىلى 30 جەلتوقساندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىدى. ال بۇگىندە قوس مەملەكەت اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ وزگە اراب ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا ەرەكشەلىگى جانە ناتيجەسى قانداي؟
– بۇل – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساۋد ارابياسىنا جاساپ جاتقان ءۇشىنشى رەسمي ساپارى. الدىڭعى ساپارلار 1994 جانە 2004 جىلدارى ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن. ول ساپارلار بارىسىندا ەكى مەملەكەت اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ نەگىزدەرى مەن قاعيداتتارى ايقىندالىپ, ەكى ەلدىڭ مۇددەلەرى قاي سالالاردا توعىسادى, قاي باعىتتار مەن قاعيدالارعا سۇيەنەدى, قانداي ەكونوميكالىق جوبالارعا كوڭىل اۋدارۋ كەرەك دەگەن ماسەلەلەردە تاراپتاردىڭ ۇستانىمدارى تۇبەگەيلى انىقتالدى.
ەلباسىمىزدىڭ ءار ساپارى كورولدىكپەن بايلانىستاردى جاڭا بەلەستەرگە كوتەرىپ وتىردى. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان مەن ساۋد ارابياسى اراسىندا شىنايى دوستىق پەن سىيلاستىق ورناپ, ەكى ەل بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى جانە باسقا دا حالىقارالىق جانە وڭىرلىك بىرلەستىكتەر نەگىزىندە جەمىستى ارىپتەستىكتى قالىپتاستىردى.
ساۋد ارابياسى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىعان العاشقى ەلدەردىڭ قاتارىندا بولعانىمەن قوسا, سول ءداستۇرىن بۇزباي ەلباسىمىز كوتەرگەن بارلىق باستامالاردى – الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن وتكىزۋ, مەملەكەتىمىزدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارعا تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋى, ەكسپو-2017 كورمەسىنە قاتىسۋ, شتاب-پاتەرى استانادا ورنالاساتىن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىن قۇرۋدى قىزۋ قولداعانداردىڭ قاتارىنان تابىلدى.
بۇعان قوسا, ەكى مەملەكەت وزەكتى ساياسي جانە ەكونوميكالىق پروبلەمالار بويىنشا ءاردايىم اقىلداسىپ, ءوز ۇستانىمدارىن ۇيلەستىرىپ وتىرادى. وتكەن كەزەڭدە قازاقستان مەن ساۋد ارابياسى اراسىندا پارلامەنت توراعالارى, مينيسترلەر, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, سوت, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دەڭگەيىندە 80-گە جۋىق ساپار ۇيىمداستىرىلىپ, التى ءىرى قازاقستان-ساۋد ارابياسى بيزنەس-فورۋمى وتكىزىلدى. سونداي-اق, ساياسي, ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى رەتتەيتىن 20-دان استام كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى.
كورولدىك ەلورداداعى پارلامەنت سەناتىنىڭ عيماراتىن (15 ملن دوللار), جۇرەك اۋرۋلارى ورتالىعىن (12 ملن دوللار), وساكاروۆ – ۆيشنەۆكا جولىن (12 ملن دوللار), سەمەيدە بالالارعا ارنالعان تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەردى (7 ملن دوللار) سالۋ مەن ب.مومىش ۇلى اتىنداعى كادەتتەر كورپۋسىنا ماتەريالدىق كومەك بەرۋ (1 ملن دوللار) سەكىلدى جوبالارعا قايتارىمسىز قارجى ءبولدى. قازىرگى كەزدە ساۋد ارابياسى تاراپىنان استاناداعى انا مەن بالا ورتالىعىنا 3,5 ملن دوللار كولەمىندە قۇرال-جابدىقتار جەتكىزىلۋدە.
– ساۋد ارابياسىنىڭ قازاقستانعا دەگەن كوزقاراسى, ۇستانىمى تۋرالى ايتساڭىز.
– ساۋد ارابياسى قازاقستانعا دوستاس ەل رەتىندە قارايدى, ال حالقىمىزدى باۋىرلاس حالىق دەپ سانايدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەكى ەل اراسىندا دوستىق, ءوزارا سىيلاستىق قارىم-قاتىناس ورناعان. مۇنداي جاعدايدىڭ قالىپتاسۋىنا ەلباسىنىڭ جەكە بەدەلى, تالماس كۇش-جىگەرى, كورولدىك باسشىلىعىمەن سەنىمدى بايلانىستارى نەگىز بولىپ وتىر. ءبۇگىنگى كۇندە رەسمي ەر-رياد قازاقستاندى حالىقارالىق دارەجەدە بەدەلى بيىك, جاۋاپتى, سىندارلى سىرتقى ساياسات ءجۇرگىزەتىن, ورتالىق ازيانىڭ جانە ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ كىندىك ەلى, مۇسىلمان قاۋىمداستىعى اياسىندا ىرگەلى مەملەكەت رەتىندە قاراستىرادى.
استانا مەن ەر-رياد ءتۇرلى وزەكتى ساياسي, ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر بويىنشا ءوزارا ارەكەتتەسۋگە ءمۇددەلى, ونىڭ نەگىزىندە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, تەرروريزمگە قارسى كۇرەس, ءوزارا ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋ, حالىقتارىمىزدىڭ اراسىنداعى دوستىقتى ساقتاۋ مۇددەلەرى جاتىر.
– قوس مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى ءرولى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– بۇگىن الەمدىك ساياسي احۋال ۋشىعىپ تۇر, اتاپ ايتقاندا, جەتەكشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا تەكە-تىرەستىڭ كۇشەيۋى, تاياۋ شىعىستا ءتۇرلى اسكەري قاقتىعىستاردىڭ ورىن الۋى, تەرروريزمنىڭ كەڭ قانات جايۋى, ءماجبۇرلى كوشى-قوننىڭ كوبەيۋى, ەكونوميكالىق پروبلەمالاردىڭ تەرەڭدەي ءتۇسۋى ءوز وڭىرلەرىندە, حالىقارالىق ارەنادا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن قازاقستان مەن ساۋد ارابياسى سياقتى ءىرى ەلدەردەن بىرلەسكەن ءىس-قيمىلداردى تالاپ ەتەدى. مۇنداي ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى ماقساتى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالۋ, وزەكتى پروبلەمالاردىڭ شەشۋ جولدارىن ويلاستىرۋ, سولاردى رەتتەۋ باعىتىندا ۇستانىمداردى ۇيلەستىرۋ بولىپ تابىلادى.
– ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارى قانداي نەگىزدەرگە سۇيەنەدى؟
– كورولدىك ءوزىن ارزان, ساپالى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە تالپىنۋدا. وسى ورايدا, قازاقستان سەكىلدى الەۋەتى زور ەل كەمدە-كەم. كەرىسىنشە, ءبىز ساۋد ارابياسىنىڭ مۇناي-حيميا كلاستەرىن دامىتۋ تاجىريبەسىن پايدالانۋعا ىنتالىمىز. اتوم ەنەرگەتيكاسى, تاۋ-كەن, قۇرىلىس, جاڭا تەحنولوگيالار, بىرلەسكەن عىلىمي ىزدەنىستەر – وسى سالالاردىڭ بارلىعىندا ىنتىماقتاستىق ءۇشىن سارقىلماعان زور الەۋەت بار ەكەنى بەلگىلى.
ساۋدتىق كومپانيالار وراسان قارجىلىق مۇمكىندىكتەرگە, الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالار مەن باسقارۋشىلىق ءتاجىريبەگە يە, ءبىز وسى فاكتورلاردى ۇلتتىق ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن, ەكسپورتتىق گەوگرافيامىزدى كەڭەيتۋ ءۇشىن پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك.
– تاياۋ شىعىستاعى جاعداي ساياساتتانۋشى عالىمدارىمىزدىڭ نازارىنان تىس قالىپ جاتقانداي. اسىرەسە, قازىرگى زامان وقيعالارىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر تاپشىلىعى سەزىلەدى. اراب ەلدەرى, اراب الەمىنە قاتىستى وتاندىق باسىلىمداردا جاريالاناتىن ساراپتامالىق دۇنيەلەردىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ءوزىڭىز ايتقانداي, ۇلتتىق ساياساتتانۋ سالاسىندا تاياۋ شىعىسقا قاتىستى زەرتتەۋلەر كوپ ەمەس. اقپارات قۇرالدارىندا شىعىپ جاتقان حابارلار مەن ماقالالار كوبىنە ءتۇرلى اقپاراتتىق كونتەكستە, رەزونانستى وقيعاعا بايلانىستى بەرىلەدى. كەيبىرەۋلەر تاياۋ شىعىستاعى جاعدايدى قۇبىجىق تۇرىندە جەتكىزسە, كەيبىرەۋلەر اسا ماقتاپ, تىم دارىپتەپ كورسەتەدى.
الايدا, تاياۋ شىعىس, اراب الەمى – عاسىرلار بويى وزىندىك وركەنيەتى, سالت-ءداستۇرى, ومىرگە كوزقاراسى قالىپتاسقان ءوڭىر, حالىقتار مەكەنى. سوندىقتان دا بۇل وركەنيەتتىڭ, ءوڭىردىڭ جەتىستىكتەرى, جاقسى جاقتارى, شەشىلمەي جاتقان ءتۇيىندى پروبلەمالارى, تالپىنىستارى مەن جوسپارلارى دا بار. بۇل ەلدەردە دە توقتاۋسىز رەفورمالار جۇرگىزىلۋدە, دامۋ مەن ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى شەشۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلۋ ۇستىندە. وسىدان كەلە, تاياۋ شىعىستاعى جاعدايدى بايىپپەن, تەرەڭ زەرتتەيتىن, وقىرمانعا وبەكتيۆتى شىندىقتى جەتكىزەتىن زەرتتەۋشىلەر مەن ساياساتتانۋشىلاردىڭ كوپ بولعانى, ارينە, كوڭىلگە قونىمدى-اق.
– يسلام ءدىنى عاسىرلار بويىنا ازيا جانە افريكا ەلدەرىنىڭ ميلليونداعان حالقى ءۇشىن بولمىس پەن تۇرمىس-تىرشىلىكتىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى. ولار ءۇشىن يسلام – ويلاۋ مەن ارەكەت ءتۇرى, ادىلدىككە دەگەن سەنىم. قازىرگى كەزدە يسلام ءدىنى ونىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنان بەيحابار ادامداردىڭ سانا-سەزىمىنە ۇرەي-فاكتور رەتىندە قابىلدانا باستاعانىن كورىپ وتىرمىز. اراب ەلدەرى, سونىڭ ىشىندە ساۋد ارابياسىنداعى يسلام فاكتورى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– يسلام ءدىنىنىڭ بۇگىنگى بولىپ جاتقان قىلمىستارعا, بۇلدىرگى ارەكەتتەرگە قاتىسى جوق. يسلام تۋرالى بىرنارسە ايتۋدان بۇرىن وسى ءدىننىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن ءبىلۋ, مازمۇنىمەن تانىسۋ, ونى دۇرىس ءتۇسىنۋ قاجەت. ورىن الىپ جاتقان قاتەلىكتەردىڭ, بۇرىس ويلاردىڭ بارلىعى ادام تابيعاتىنان, ونىڭ ومىرگە كوزقاراسى, تاربيەسى, ومىردە كورگەنىنەن باستاۋ الىپ, بۇرىس جولعا باستاپ وتىر. مىسالى, يسلام ءدىنى ورازا ايىن كەشىرىم, كىشىپەيىلدىك, تاتۋلاسۋ ايى دەپ ايتسا, ەكسترەميستەر ونى كەك الۋ, اللا جولىندا باسقا دىندەرگە سوعىس اشىپ, شاحيد بولۋ ايى دەپ بۇرمالاپ العان. وسى سەكىلدى مىسالدار كوپ. ارينە, مۇنداي تەرىس قۇبىلىستاردى كەيبىر كۇشتەر ءوزىنىڭ ساياسي ەسەپتەرى, الەمدە يسلاموفوبيانى قوزدىرۋ ءۇشىن پايدالانادى.
ساۋد ارابياسىنا كەلەتىن بولساق, ول – يسلامنىڭ بەسىگى, ارداقتى ءدىنىمىز باستاۋ الىپ, بۇكىل الەمگە تاراعان قاسيەتتى مەكەن. كورولدىك جەرىندە بارلىق مۇسىلماندار ءۇشىن قاسيەتتى قوس كيە – مەككەدە ءال-حارام مەشىتى مەن مەدينە قالاسىندا پايعامباردىڭ مەشىتى ورنالاسقان. ساۋد ارابياسىنا سول قاسيەتتى جەرلەردى قامقورلىققا الۋ, جىل بويى ۇزىلمەيتىن مۇسىلمانداردىڭ قاجىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەن. سوندىقتان دا مۇنداي ەرەكشە تاريحي جاعدايلاردىڭ اسەرىمەن قالىپتاسقان مەملەكەت رەتىندە ساۋد ارابياسىندا يسلامنىڭ الار ورنى ەرەكشە. بۇل كورولدىكتىڭ ەرەكشە تاريحي ميسسياسىنا بايلانىستى بولىپ وتىر.
– وتكەندە ساۋد ارابياسى تاق مۇراگەرىنىڭ مۇراگەرى حانزادا مۇحاممەد بەن سالمان مۇناي باررەلىنىڭ قۇنى 30 دوللاردان تومەن بولعان جاعدايدىڭ وزىندە, وزگە سەكتور ارقىلى كىرىس كوزىن ارتتىرامىز دەپ مەملەكەتتى «مۇناي تاۋەلدىلىگىنەن» قۇتقارۋعا مىقتاپ كىرىسپەك ويى بارىن ايتقان ەدى. وسى باعىتتا ساۋد ارابياسى نەندەي تالپىنىستار جاساپ جاتىر؟
– ءيا, ساۋد ارابياسى بۇگىنگى كۇنى تۇبەگەيلى رەفورمالار جولىنا ءتۇستى. مۇناي باعاسىنىڭ قۇلاۋى كورولدىكتىڭ ەكونوميكاسىنا ۇلكەن اسەرىن تيگىزدى. 2016 جىلعى بيۋدجەت ەل تاريحىندا ءبىرىنشى رەت 138 ملرد دوللار كولەمىندەگى تاپشىلىقپەن بەكىتىلدى. مۇناي ءداۋىرىنىڭ ءبىرتىندەپ اياقتالاتىنىن تۇسىنگەن ساۋد ارابياسى الداعى جىلدارى ءوز ەكونوميكاسىن مۇنايعا تاۋەلدىلىكتەن ارىلتۋدى كوزدەيدى. بۇل باعىتتا 2016 جىلى «Saudi Vision-2030» ستراتەگيالىق باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل ستراتەگيانىڭ باستى ماقساتى مۇنايدان تۇسكەن تابىستى ماڭىزدى سالالارعا باعىتتاۋ بولىپ تابىلادى.
ياعني, ساۋد ارابياسىنىڭ ۇكىمەتى ءوز فيلوسوفياسىن وزگەرتىپ, بەلسەندى ينۆەستيتسيالىق ساياساتقا كوشتى. جوعارىدا اتالعان ستراتەگيالىق قۇجاتقا سايكەس ۇكىمەت: ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەردى ارتتىرۋ; ەكونوميكادا جاڭا سالالاردى قالىپتاستىرۋ; كەڭ كولەمدى جەكەشەلەندىرۋدى جۇرگىزۋ; اسكەري-ءوندىرىس سالاسىن قالىپتاستىرۋ; تاۋ-كەن سالاسىن دامىتۋ; بالامالى ەنەرگەتيكاعا كوشۋ باعىتتارىن باستى باسىمدىق رەتىندە بەلگىلەدى. مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالىق قورعا بارلىق ۇكىمەتتىڭ مەنشىگىندەگى اكتيۆتەر بەرىلىپ, بۇل قوردى الداعى جىلدارى 2 ترلن دوللار كولەمىنە جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر.
قولعا الىنىپ جاتقان شارالاردىڭ ىشىنەن ۇلتتىق «ارامكو» مۇناي كومپانياسىن جەكەشەلەندىرۋ, بايلانىس, سۋ, جانارماي, ەلەكتر قۋاتى باعاسىن ءوسىرۋ, ىشكى نارىقتى شەتەلدىك ينۆەستورلارعا اشۋ, ۆيزالىق رەجىمدى قايتا قاراۋ, سالىقتار ەنگىزۋ سەكىلدى قادامداردى اتاۋعا بولادى. وسى تۇرعىدان قازاقستان بيزنەسمەندەرىنە دە ساۋد ارابياسىنا ءتيىمدى ينۆەستيتسيالار سالۋ مۇمكىندىگى اشىلىپ وتىرعانىن ايتقىم كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ساباەۆا,
جۋرناليست