بيىل ەلىمىزدىڭ ەگىن القاپتارىنان الىنعان ءونىم مول بولعانىمەن, ونىڭ ساپاسىمەن ماقتانىپ جاتقاندار كوپ ەمەس. بۇل – ۇلكەن پروبلەما. قاراعاندى وسىمدىك شارۋاشىلىعى جانە سەلەكتسيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى جاڭا سورتتاردى سەلەكتسيالاۋ مەن ەنگىزۋدى قولداۋ جانە تۇقىم نارىعىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى شارۋالاردى شەشەتىن ۇلتتىق تۇقىم شارۋاشىلىعى كومپانياسىن قۇرۋدى ۇسىنىپ وتىر.
ينستيتۋتتاعى عىلىمي ءبولىمنىڭ جەتەكشىسى نيكولاي يۋششەنكونىڭ ايتۋىنشا, قاراعاندى وبلىسىندا وتىرعىزىلاتىن جاڭا سورتتاردىڭ ساپاسى سوڭعى جىلدارى ايتارلىقتاي ناشارلاپ كەتكەن. بۇعان نەگىزىنەن وڭىردە تۇقىم ءوندىرۋدىڭ ايقىن جوسپارىنىڭ بولماۋى مەن ولاردى كليماتتىق جاعدايلارعا قاراي وتىرعىزۋ مەن ءوسىرۋدىڭ بابى ساقتالماۋى سەبەپ بولىپ وتىر.
ساپاسى تومەن تۇقىمنىڭ ءونىمى قانداي بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. «نە ەكسەڭ – سونى وراسىڭ». بيىلعى جازدىڭ تىم جاڭبىرلى بولۋى مەن ءداندى داقىلداردىڭ بۇرىن كەزدەسپەگەن بەيمالىم اۋرۋى سالدارىنان كۇزدە الىنعان ءونىم ساپاسى دا تومەن بولدى. عالىمدار ءداندى داقىلداردىڭ اۋا رايى مەن ءتۇرلى اۋرۋلارعا شىداس بەرمەۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى, قولدان جاسالعان سورتتار مەن تۇقىمداردىڭ ساپاسىنان دەپ وتىر.
عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ مالىمەتىنشە, قاراعاندى وبلىسىندا قازىرگى ۋاقىتتا جازدىق بيدايدىڭ 12 سورتىن, ارپانىڭ ءتورت سورتىن جانە سۇلىنىڭ ءبىر سورتىن پايدالانۋعا رۇقسات بەرىلگەن. ءبىراز شارۋا جۇرگىزۋگە جەتكىلىكتى دە سياقتى. الايدا, جوعارى ساپالى تۇقىمدى تەك ارنايى تۇقىم شارۋاشىلىقتارىندا عانا ءوسىرىپ شىعارۋعا بولاتىنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. بىراق وڭىردە وعان ءمان بەرىپ وتىرعاندار از.
شىنى كەرەك, تۇقىم شارۋاشىلىعىنا كەتەتىن شىعىن از ەمەس. قىرۋار قارجى ءوز الدىنا, وسى سالاداعى بىلىكتى مامانداردى تابۋ مەن تارتۋ دا وڭايعا تۇسپەيدى. سوندىقتان, تۇقىم شارۋاشىلىعىنان پايدا تابۋ ءۇشىن الدىمەن ونى وتكىزۋ جولدارىن ويلاستىرىپ, ناقتى جوسپارلاپ الۋ قاجەت. ايتپەگەن جاعدايدا, قىمبات تۇقىمعا كەتكەن شىعىندى دا قايتارا الماي قالۋ قاۋپى بار. ونىڭ ۇستىنە, جىل اسقان سايىن, جوعارى باعالى تۇقىمعا دەگەن سۇرانىس تا ازايىپ, تۇقىم وندىرۋشىلەر ولاردى مەيلىنشە ارزان باعامەن ساتۋعا ءماجبۇر. شارۋا ادامىن دا تۇسىنۋگە بولادى: ساپالى تۇقىمدى ونىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. اينالىپ كەلگەندە, تاۋارىن وتكىزە الماعان تۇقىم ءوندىرۋشى دە, كوڭىل كونشىتەر ءونىم الا الماعان ديقان دا ۇتىلادى. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, ساپاسى تومەن تۇقىمنان الىناتىن ءونىم ساپالى تۇقىم ونىمىنەن ءۇش ەسەگە دەيىن كەم بولادى ەكەن.
– وبلىسىمىزدىڭ كوپتەگەن شارۋاشىلىقتارىندا ءالى كۇنگە «ساراتوۆسكايا-29» سورتى پايدالانىلادى, – دەيدى نيكولاي يۋششەنكو. – بۇل تۇقىم قاراعاندى وبلىسىندا العاش تىڭ يگەرۋ كەزىندە, سوناۋ 1957 جىلى سەبىلگەن. ول سوڭعى رەت 2005 جىلى جاڭارتىلعان. ون ءبىر جىل ىشىندە ونىڭ ساپاسىنان نە قالدى دەيسىز!؟ تۇك تە قالعان جوق! دەگەنمەن, «ساراتوۆسكايا-29» تۇقىمى بيىل وبلىس كولەمىندە جالپى اۋدانى 133,5 مىڭ گەكتار جەرگە ءسىڭىرىلدى. بۇل وڭىردەگى بارلىق ەگىستىك اۋماعىنىڭ شيرەگىنەن اسادى.
قاراعاندى وبلىسىنداعى 753 مىڭ گەكتار ءداندى داقىلدار ەگىستىگىنىڭ 60 پايىزى 5 مىڭ گەكتارعا دەيىن ەگىن سالاتىن ورتا جانە شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلىگىندە. ولاردىڭ ءوز تۇقىم شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىكتەرى جوق. ال عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى تۇقىم شارۋاشىلىعى جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن تۇقىم نارىعىن رەتتەۋدى مەملەكەت ءوز قاراماعىنا الىپ, بۇل سالانىڭ ماتەريالدىق بازاسىن نىعايتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
– ءبىزدىڭ ويىمىزشا, سورتتاردى قورعاۋ, تۇقىم نارىعىن جوسپارلاۋ, سورتتارعا رۇقسات بەرۋ مەن سەرتيفيكاتتاۋ, سالانى عىلىمي تۇرعىدان دامىتۋ ىستەرىمەن شۇعىلداناتىن ۇلتتىق تۇقىم شارۋاشىلىعى كومپانياسىن قۇرۋ قاجەت, – دەيدى نيكولاي يۋششەنكو. – ءبىر تۇقىمدى ۇزاق ۋاقىت بويى پايدالانىپ, كوبەيتۋدەن ونىڭ ساپاسى جوعالادى.
بۇل البەتتە ءونىم ساپاسى مەن ءتۇسىم كولەمىنە دە كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. قاراعاندى وسىمدىك شارۋاشىلىعى جانە سەلەكتسيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ پايىمداۋىنشا, قاراعاندى وبلىسىنا جىل سايىن بيدايدىڭ 3,5-5 مىڭ توننا, ارپانىڭ 800 توننا, س ۇلىنىڭ 250 توننا جوعارى ساپالى تۇقىمدارى قاجەت. تۇقىم جەتىسپەۋشىلىگى قازىردىڭ وزىندە ورىن الىپ وتىر. اسىرەسە, ارپا تۇقىمى از. ەگىستىك كولەمدەرى جىل سايىن 10 پايىزدان ارتىپ, مال شارۋاشىلىقتارى دا قانات جايىپ كەلەدى. سوندىقتان, ساپالى تۇقىمعا دەگەن سۇرانىس تا توقتاۋسىز ارتا بەرەرى ءسوزسىز. قاراعاندى عالىمدارى ورتاعا تاستاعان ۇسىنىستىڭ جانى بار.
قايرات ءابىلدينوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى