الماتىدا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ديپلومىن العان كۇنى دوستارىم: «سەن ەكى بىردەي ۋنيۆەرسيتەتتى ءتامامدادىڭ. ءبىرىنشىسى – مەملەكەتتىك, ەكىنشىسى – حامزا ءابدۋلليننىڭ ۋنيۆەرسيتەتى», – دەپ قۇتتىقتاعان ەدى. مۇستافا شوقايدىڭ جولىمەن جۇرگەن, ماعجان جۇماباەۆتىڭ شاكىرتى, شوتا رۋستاۆەليدىڭ اتاقتى پوەماسىن اۋدارىپ, گرۋزين حالقىنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن حامزا ابدۋللينمەن قالاي تانىستىم؟ ءسال شەگىنىس جاسايىق.
ومىردە كەزدەيسوق ەشتەڭە جوق. الماتىعا العاش بارعان جىلدارى اقىن-جازۋشىلارمەن كەزدەسۋلەردى بوساتپاۋعا تىرىساتىنبىز. ادەتتەگىدەي كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە قازمۋ-ءدىڭ تۇلەگى, ادەبيەتشى ءنابي جۇنىسباەۆ بۇرىن ءبىز ەستىمەگەن ولەڭ جولدارىن وقىدى:
«جاساۋشى يەم, كەڭ الەمدى قۇدىرەتىڭمەن ءبىر ءوزىڭنىڭ,
جەرگە رۋحتان ۇرىق سەپتىڭ كۇشىمەنەن كۇن كوزىنىڭ.
ءتاج-تاق تارتىپ پاتشالارعا وزىڭە ۇقساس نۇر لەبىزدى,
ادامعا ارناپ بەردىڭ ءبارىن گۇلگە ورانعان جەر ءجۇزىنىڭ.
ءوزىڭ, ءتاڭىرىم تۇرعان ساقتاپ تىرشىلىكتىڭ ءتۇر-نۇسقاسىن,
جەبەپ, قورعا! – قاراڭعى ورعا جىعىپ ءىبىلىس نۇر قۇشپاسىن.
كوككە ۇشىر كۇنامدى كوپ! ازاپقا اۋىر توزگىش باسىم!
ءوزىمدى ورلەت! – زالىمداردىڭ جۇرەگىنە ءتۇن قىستاسىن.
ولەڭنىڭ ۇيلەسىمدى ۇيقاسى, اۋەزدىلىگى, مازمۇنى ءون بويىمدى بالقىتىپ, تەرەڭ يىرىمگە تارتا جونەلدى. كەزدەسۋ سوڭىندا ءنابي اعادان: «بۇل كىمنىڭ ولەڭى؟» – دەپ سۇراعان ەدىم, ول جىميىپ:
– سەن گرۋزيننىڭ اتاقتى اقىنى شوتا رۋستاۆەليدى بىلەمىسىڭ؟ – دەدى سىناي قاراپ.
– ەستۋىم بار,-دەدىم مەن.
– شوتا رۋستاۆەليدىڭ اتاقتى «ۆيتياز ۆ تيگروۆوي شكۋرە» اتتى پوەماسىنىڭ قازاقشا اۋدارماسى. ونى تارجىمالاعان كىم؟ – دەپ قارسى سۇراق قويدى.
مەن ىڭعايسىزدانىپ قالدىم. شىنىمدى ايتسام, پوەمانى وقىماعان ەدىم. «وقىمادىم», دەسەم: «بىلدەي ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە ءجۇرىپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى گرۋزين اقىنىنىڭ شىعارماسىنان نەگە حابارسىزسىڭ؟» – دەگەندى ايتا ما دەپ, قىسىلعاننان ءوزىمدى قويارعا جەر تاپپادىم.
الايدا, ءنابي اعا مەنى تىعىرىقتان ءوزى شىعاردى.
– ونى ماعجان جۇماباەۆتىڭ شاكىرتى حامزا ابدۋللين اۋداردى. قايبىر بىلگىشتەر «جاھانكەز» دەگەن سوزدەن ۇرىكسە كەرەك, «باتىر, ەر» دەگەن بالامالاردى تىقپالاعان عوي. بىراق, بىربەتكەي حامزەكەڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ ۇسىنىسىن قابىلداماي تاستاپتى. «جاھانكەز» باتىر دەگەن ۇعىمدى بەرمەيدى دەپ ءبىر جاعىنان ادەبيەت سىنشىلارى اتويلاعانىمەن, ولارعا ءسوز زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ءوزى توقتاۋ سالىپتى. ءسويتىپ, بۇل كىتاپ عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ العىسوزىمەن جارىق كورگەن, – دەپ ءنابي اعا ءبىرتالاي اڭگىمەنىڭ باسىن قايىردى.
– حامزا ءابدۋلليننىڭ جاسى نەشەدە؟ – دەيمىن مەن ەندى قىزىعۋشىلىعىم ويانىپ.
– 60-تىڭ جۋان ورتاسىندا. ەكى بالاسى بار. ۇلىنىڭ ەسىمى – شوتا. ال قىزىنا وسى پوەماداعى تيناتين حانشايىمنىڭ اتىن بەردى.
– ولار ەندىگى ءۇيلى-باراندى شىعار, – دەدىم مەن تىقاقتاپ.
– جوق. ۇلى مەن قىزى – مەكتەپ جاسىندا. تالايلى تاعدىردى باستان كەشكەن ادام عوي. ءومىرىنىڭ سانالى عۇمىرى تۇرمەدە وتكەن. اقىن ماعجان جۇماباەۆتى ەستۋىڭ بار ما؟ – دەدى ول بۇكىل دەنەسىمەن ماعان بۇرىلىپ.
– ءيا, – دەدىم مەن.
– ەندەشە, ماعجان جۇماباەۆ – حامزەكەڭنىڭ تۋىسى. ستۋدەنت كەزىندە ماعجاننىڭ ۇيىنە بارىپ جۇرگەن. حامزا ابدۋللين – تاعدىر تاۋقىمەتىن ءبىر كىسىدەي باسىنان كەشكەن جان. ەگەر ونىڭ ءومىربايانىن ءوز اۋزىنان ەستىگىڭ كەلسە, تانىستىرايىن, – دەدى ءنابي اعا.
كەلەسى اپتادا حامزا ءابدۋلليننىڭ ۇيىندە جولىعاتىن بولىپ كەلىستىك.
ماعان شوتا رۋستاۆەليدىڭ «جولبارىس توندى جاھانكەزىنىڭ» قازاقشا اۋدارماسىنا عابيت مۇسىرەپوۆ العىسوز جازدى دەگەن ءسوز ەرەكشە اسەر ەتتى. ەرتەڭىنە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كىتاپحاناسىنا بارىپ, پوەمانىڭ قازاقشا نۇسقاسىن سۇراستىردىم. مىنە, مۇقاباسى سۇر ءتۇستى قالىڭ كىتاپ تا قولىما ءتيدى. بەتتەرىن پاراقتاپ, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ العىسوزىن تاۋىپ الدىم. اكادەميك-جازۋشى كولەمى شاعىن لەبىزىندە تارجىمەنىڭ جوعارى دەڭگەيدە جاسالعانىن جەرىنە جەتكىزىپ ايتىپ, ەڭبەككە ۇلكەن باعا بەرىپتى. وسىدان كەيىن حامزا اعامەن جولىعۋعا دايىندالدىم. اقىننىڭ ءۇيى «تاۋگۇل» شاعىن اۋدانىندا ەكەن. ەسىكتى ول كىسىنىڭ ءوزى اشتى. بويى ورتادان ءسال جوعارى, قارا تورى, ءجۇرىسى شيراق قاريا ءبىزدى جىلى جۇزبەن قارسى الدى.
– داريا قىزىڭىز – كەرەكۋ ءوڭىرىنىڭ تۋماسى. سىزبەن ارنايى جۇزدەسۋگە كەلدى, – دەپ ءنابي اعا اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ, مەنى دە تانىستىرۋدى ۇمىتپادى.
– ا-اا, ارقانىڭ قىزىمىن دە. باسەنتيىن مالايسارىنىڭ ەلىنەن ەكەنسىڭ عوي.
«جيىلدى وڭشەڭ نويان ىعاي-سىعاي,
بايجىگىت, تاسبولات پەن بي تولىباي,
تۋ باستا ابىلايدى حان كوتەرگەن
قامقورى قاراۋىلدىڭ شەشەن قاناي.
اشۋى جاۋعان قارداي, شوككەن نارداي
قارت قىران قانجىعالى قارت بوگەنباي,
بوكەڭنىڭ جاس جولبارىس جەتكىنشەگى
اۋزىنان جالىن شاشقان جاس جاناتاي.
نايزاسىن ناجاعايداي ويناتاتىن
جاس بارىس باسەنتيىن سارى مالاي», – دەپ حامزا اتا ماعجاننىڭ جىرلارىن اسقاقتاتا وقي جونەلدى.
اقىننىڭ جۇمىس بولمەسى كەڭ ەكەن. جازۋ ۇستەلىنىڭ تۇسىندا كەكىل شاشى بۇيرالانىپ ماڭدايىنا تۇسكەن اققۇبا ءوڭدى سۇلۋ كەلىنشەكتىڭ پورترەتى تۇر. ۇلكەن كوزدەرى ك ۇلىمسىرەپ قارايدى. ءبىر قاراعاندا بۇلبۇل ءانشى بيبىگۇل تولەگەنوۆادان اۋمايدى.
– مەنىڭ العاشقى جارىم – باقىت. ەۋروپا, رەسەي تۇرمەلەرىن اداقتاپ كەلگەن سوڭ, باقىتقا قوسىلدىم. ماماندىعى مۇعالىم ەدى. ادەبيەتتى ءبىر كىسىدەي جاقسى كورەتىن. مەنىڭ ولەڭدەرىمدى تەگىس جاتقا بىلەدى ەكەن. ەكەۋمىزدى پوەزياعا دەگەن قۇشتارلىق جاراستىردى. الايدا, جۇبايلىق ءومىرىمىز ۇزاققا بارمادى. 32 جاسىندا قۇرت اۋرۋىنان قايتىس بولدى, – دەدى حامزەكەڭ اڭگىمەسىن ودان ءارى جالعاستىرىپ. – ونىڭ سۇلۋلىعىنا ءبارى تامساناتىن. ماڭدايىمنىڭ سورى بەس ەلى عوي. اللا ماعان قالعان ءومىرىمنىڭ مانىنە اينالعان باقىتتى دا كوپ كوردى.
حامزا اقىن سۇيىكتى جارى باقىتتىڭ ءار جىلدارى جازعان حاتتارىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ قويىپتى. «ول ساۋاتتى ءارى مادەنيەتى جوعارى جان ەدى. جازۋى دا وزىنە ساي كوركەم. ءتىلى دە شۇرايلى», – دەپ ەكى-ءۇش حاتتى ءبىزدىڭ قولىمىزعا بەردى. «جانىم حامزاتاي!» دەپ باستالاتىن جولداردى وقىعاندا, ءبىز دە ىشتەي تەبىرەندىك.
شاي ۇستىندە اقساقال بىزگە قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى مۇستافا مەن ماعجان جايلى ەل ءالى دە بىلە بەرمەيتىن تىڭ دەرەكتەردى, ميۋنحەندەگى «ازاتتىق» راديوسى قازاق رەداكتسياسىنىڭ رەداكتورى حاسەن ورالتاي تۋرالى تولىمدى اڭگىمە شەرتتى. كەڭەستىك وكىمەت داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءبىز ءۇشىن جوعارىدا اتالعان ماعجان جۇماباەۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆتاردىڭ ەسىمدەرى بەيمالىم ەدى.
اقىنمەن كەزدەسۋ جۋرناليستىك سالاعا ەندى قادام باسقان مەنىڭ ومىرىمە ايتارلىقتاي وزگەرىس اكەلدى. كەيىن حامزەكەڭنىڭ ۇيىنە ءجيى باراتىن بولدىم. ول كىسىنىڭ پاتەرىنە جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندەگى ورىس بولىمشەسىنىڭ, وزگە دە جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرى ءجيى باس سۇعاتىن. قايسىبىرى اقىن-اۋدارماشى تۋرالى جازعان اڭگىمە-وچەركتەرىن كورسەتىپ, قاريانىڭ باتاسىن الاتىن ەدى.
ۋاقىت وتە كەلە حامزا ءابدۋلليننىڭ وتباسىنا كادىمگىدەي باۋىر باسىپ كەتتىم. جاتاقحانادا تۇرۋ مەرزىمىم اياقتالعاندا, قارت اقىن سوزگە كەلمەستەن ماعان ءوز پاتەرىنىڭ ءبىر بولمەسىن بوساتىپ بەردى. كەيىن مەنى تۋعان قىزىنداي كوردى.
حامزا اتامىز ءار تاڭەرتەڭگىلىكتە اسقا وتىرار الدىندا مىندەتتى تۇردە ماعجان جۇماباەۆتىڭ ولەڭدەرىن وقيتىن ەدى.
ەرتەدە تۇركىستاندى تۇران دەسكەن,
تۇراندا ەر تۇرىگىم تۋىپ-وسكەن.
تۇراننىڭ تاريحى بار تولقىمالى,
باسىنان كوپ تاماشا كۇندەر كەشكەن.
اباي مەن ساكەننىڭ ولەڭدەرىن جاتتاپ وسكەن ماعان ونىڭ بۇل ارەكەتى ءبىرتۇرلى توسىن كورىنەتىن. بىراق, ماعجان ولەڭدەرى كۇن سايىن قۇران سوزىندەي سانامىزعا قۇيىلعاندىقتان با, كەيىن ونىڭ وتتى شۋماقتارىن بەسىك جىرىنداي اۋزىمىزدان تاستامايتىن ەدىك.
ۋنيۆەرسيتەت كورپۋسىنداعى ۇلكەن كابينەتتە ءارىپ تەرەتىن ماشينكالار ءتىزىلىپ تۇراتىن. اۋداندىق گازەتتە جۇمىس ىستەپ قولىم جاتتىققان مەن بوس ۋاقىتىمدا حامزا ءابدۋلليننىڭ قولجازبالارىن ماشينكاعا باسىپ بەرەتىن ەدىم (كەيبىر قولجازبالار بەرتىنگە دەيىن مەندە ساقتالدى. ماقالا جازۋ بارىسىندا قايسىبىر دەرەكتەردى وسى قولجازبالاردان پايدالاندىم).
حامزا ابدۋللين سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بۋلاەۆ اۋدانىندا تۋعان. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, ماعجان ولاردىڭ وتباسىنا قۇدا بالا بولىپ كەلەدى ەكەن. اقىننىڭ اتاسى جۇماباي قاجى مەن حامزانىڭ اتاسى جاقىپ قاجى بالالارى بەسىكتە جاتقاندا قۇدالاسقان. جۇمابايدىڭ ءرازيا اتتى قىزى اكەسى جارمۇحامەدتىڭ ءىنىسى تۇراشقا كىشكەنتاي كۇنىنەن اتاستىرىلعان ەكەن. اقىننىڭ اكەسى بەكەن بولىس بولعان كەزدە جارمۇحامەد بي بولىپتى.
«ماعجاندى مەن العاش رەت 1927 جىلى تامىز ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە كوردىم. ۇلى اقىننىڭ سۇيگەن حالقىنىڭ الدىندا تاعزىم ەتىپ, كەشىرىم سۇراپ ولەڭمەن جازعان «توقساننىڭ توبىرى» اتتى ءوتىنىشى جاۋاپسىز قالدى. وسىدان سوڭ اكەم جارمۇحامەد ماعجان تاعدىرىنىڭ تۇزەلمەيتىنىن بىلگەن سوڭ, اقىندى تۋىستارىمەن قوسىپ قوناققا شاقىرادى. ماقاڭ ءوزىنىڭ كوپتەگەن تۋىستارىمەن بي ۇيىنە كەلدى. اقىنعا ۇلكەن قۇرمەت جاسالادى. ماعجان جۇماباەۆ مەنى باۋىرىنا باسىپ, ماڭدايىمنان يىسكەدى. قولتاڭباسىن جازىپ, كىتابىن سىيعا تارتتى (ماعجاننىڭ ءوز قولتاڭباسىن جازىپ, سىيلاعان كىتابى شىنى شكافتىڭ ىشىندە تۇراتىن. قارت اقىن ونى ايالاپ, ق ۇلىپقا سالىپ ۇستاۋشى ەدى).
1929 جىلدىڭ جازىندا كۇللى الاشوردا مۇشەلەرىن ۇستاپ, تۇرمەگە جابۋ ناۋقانى باستالدى. ماعجاندى قىزىلجار قالاسىندا تۇتقىندادى. 1930 جىلى ون جىلعا سوتتادى. بارلىق الاشورداشىلاردى ماسكەۋ قالاسىنداعى بۋتىركا تۇرمەسىنە قامادى. ماعجان 1936 جىلدىڭ باسىندا م.گوركيدىڭ جاردەمىمەن تۇرمەدەن بوساپ, قىزىلجار قالاسىندا تۇردى. ا.س.پۋشكين اتىنداعى جەتى جىلدىق ورىس مەكتەبىندە ورىس تىلىنەن ساباق بەردى. 1937 جىلى مەن الماتىداعى كوممۋنيستىك جۋرناليستيكا ينستيتۋتىنا ءتۇستىم. ماعجاننىڭ الماتى قالاسىنا كوشىپ كەلگەن بەتى. اراعا ەكى, كەيدە ءۇش كۇن سالىپ لەسنايا كوشەسى, 89-شى ۇيدەگى اقىننىڭ پاتەرىنە بارىپ تۇراتىنمىن. مەنى كورگەندە ماقاڭ قۋانىپ قالادى. ول كەزدە اقىننىڭ ۇيىنە ەشكىم دە باس سۇقپايتىن. ءتىپتى, جامال, زىحاتاي, سوفيا, ءمارزيا سياقتى جيەندەرى دە, جاقيا دەگەن جەزدەسى دە ەسىگىن اشپايدى. ويتكەنى, قىركۇيەك ايىندا جامالدىڭ ەرى تاۋفىق بەردىعوجيندى, زىقاتايدىڭ كۇيەۋى جانعابىل كوتىباروۆتى «حالىق جاۋى» دەپ ۇستاپ اكەتكەن. ال سوفيانىڭ كۇيەۋى حامزا ەسەنجانوۆ تا «اجداھانىڭ» اۋزىنا قاشان تۇسەرىن بىلمەي, قالشىلداپ وتىرعان كەزى بولاتىن.
ماقاڭ ماعان بارا سالا لاتىن ارپىمەن جازىلعان قازاق گازەتتەرىن وقىتادى. دۇنيەگە قايسار بولىپ كەلگەن اقىن اراب ءالفاۆيتىنىڭ ورنىنا كەلگەن لاتىندى قابىلداي المادى, مۇلدەم جەك كوردى. سوندىقتان, قازاقشا گازەت وقۋدى ماعان جۇكتەيتىن. مەن زۋىلداتىپ وقي باستايمىن. ول كىسى توسەگىنىڭ ۇستىندە شالقايا جاتىپ, مەنى تىڭدايدى. گازەتتەگى جازعانداردىڭ ءبارىن وقىمايمىز, تەك قاي كۇنى قاي «حالىق جاۋىن» تۇتقىنعا الدى, ولاردىڭ ىشىندە «پانتۇركىستەر» مەن «پانيسلامدارى» قانشا, «جاپون شپيوندارى» قالاي اشكەرەلەندى؟
تاعىسىن تاعىلار...
ءبىر كۇنى ماقاڭ ماعان: «حامزا, سەن قازاقشا جاقسى دا ناقىشتى وقيسىڭ. ەندى سەنىڭ ورىسشاڭدى ءبىر سىناپ كورەيىنشى!» – دەپ قولىما «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىن ۇستاتا قويدى. باس ماقالانى تۇگەل وقىپ شىقتىم. مەن ءوزىم كىشكەنتاي كەزىمدە ومبىدا وقىعان سوڭ «ورىسشا جاقسى بىلەتىن شىعارمىن» دەپ ويلايتىنمىن. جوق, ولاي بولماي شىقتى. ماقاڭ, بۇلتارا سويلەۋدى بىلمەيتىن ادام. «ورىسشاڭ اقساپ جاتىر, وقىعاندا ەكپىندى دۇرىس قويمايسىڭ, ىرعاعىڭ دا ونشا ەمەس. سوندىقتان, تاياۋدا بولاتىن 13 كۇن كانيكۋلدا ءبىزدىڭ ۇيدە جاتاسىڭ. ءوزىڭ بىلەسىڭ مەنىڭ قانداي پەداگوگ ەكەنىمدى. وسى 13 كۇندە مەن سەنى ورىس تىلىنەن اجەپتاۋىر كوتەرىپ تاستايمىن», – دەدى.
مەن كەلىستىم. بىراق, امال قانشا, ءبىرىنشى توقساندى ىلعي «بەسپەن» بىتىرگەن ماعان كاسىپوداق ۇيىمى سىيلىق جاساپ, 13 كۇندى «مەدەۋ» دەمالىس ۇيىندە وتكىزدىم. مىنە, وسى ءبىر 13 كۇن كەيىننەن مەنىڭ كۇللى ومىرىمە قايعى ورناتقان ماڭگى قارالى كۇن بولىپ, جۇرەگىمە قارا داق سالدى. وسى 13 كۇننىڭ قىرسىعىنان بەس جاسىمنان جىرلارىن جاتتاپ وسكەن, جانىمداي جاقسى كورگەن دانادان ماڭگىلىككە ايىرىلدىم», دەپ كۇيزەلۋشى ەدى قارت اقىن.
حامزا ماعجاننىڭ ۇيىنە بارسا, زايىبى زىليحا تۇشپارا ءپىسىرىپ, اباقتىداعى اقىنعا جينالىپ جاتىر ەكەن. اپاي اقىننىڭ قولجازبالارىن الىپ, حامزانىڭ قولىنا بەرەدى. «قولجازبالاردىڭ ىشىندە «قالامىما» جانە «جامبىلعا» جانە باسقا دا جيىرما شاقتى ولەڭى مەن قازاق ءتىلىن دامىتۋ تۋرالى جازىلعان ماقالالارى ساقتالىپتى. «قالامىما» – ميرزويانعا ولەڭمەن جازىلعان ءوتىنىشى. ەكى ولەڭنىڭ ەكەۋى دە 24 شۋماقتان. «قالامىمادان» – سوڭعى ءۇش شۋماق, ال جامبىلدان – ءبىر شۋماق جادىمدا. باسقا ولەڭدەرىنىڭ ءبىرى دە ەسىمدە قالمادى», – دەپ اقساقال قامىعاتىن.
حامزا اعا جاس جىگىت ماعجان ۇستالعان سوڭ, ءۇش جىلدان كەيىن, ياعني, 1940 جىلى ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە قىزمەتكە ورنالاسادى. سول جىلى «شويىن جولدا» اتتى داستان جازىپ, كونكۋرسقا قاتىسادى دا, ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الادى. جەلتوقسان ايىندا اسكەر قاتارىنا الىنادى.
«1941 جىلى تامىز ايىنىڭ سوڭىندا نەمىس قارۋلى كۇشىنىڭ قۇرامىنداعى گەنەرال بوكتىڭ ارمياسى كيەۆ باعىتىندا شۇعىل شابۋىلعا شىقتى. بوكقا قارسى سوعىسقان ءۇش ارميا توتەپ بەرۋگە مۇرشاسى كەلمەي, كەيىن قاراي جىلجىدى. ءۇش ارميا جاياۋلاپ-جالپىلاپ 23 تامىزدا دنەپردەن بەرى قاراي ءوتىپ, وزەندى جاعالاي وسكەن قوپا مەن شىلىكتەردىڭ اراسىنا جاسىرىنىپ, ۋكراينانىڭ استاناسىن قورعاۋعا كىرىستى. ءدال وسى كەزدە ءستاليننىڭ: «ءولسەك تە, تىرىلسەك تە كيەۆتى جاۋعا بەرمەيمىز!» دەگەن بۇيرىعى شىقتى. ءستاليننىڭ وسى ءبىر ويلانباي بەرگەن بۇيرىعىنا كونبەگەنى ءۇشىن ارميا گەنەرالى جۋكوۆتىڭ «تاياق جەگەنىن» ەستىدىك. بوكتىڭ اسكەرىنىڭ جارتىسى كرەمەنچۋكتەن, جارتىسى چەرنيگوۆتان ءوتىپ, حاركوۆتا ءتۇيىستى. كەڭەس ارمياسى قورشاۋدا قالدى. بۇل 1941 جىلدىڭ 18 قىركۇيەگى ەدى. كەڭەستىڭ 650 مىڭنان استام ادامى تۇتقىنعا ءتۇستى. وسىدان كەيىنگى ءومىرىم ەۋروپانىڭ كوپتەگەن لاگەرلەرى مەن تۇرمەلەرىندە ءوتتى. الدىمەن پولتاۆا وبلىسىنداعى حورول قالاسىنداعى لاگەرگە قامالدىم. ودان سوڭ كوۆەل-التەنبۋرگ-دەمبلين-ۆەنيامينو لاگەرلەرىندە ولمەستىڭ كۇنىن كەشتىك», – دەۋشى ەدى كۇرسىنىپ.
ودان ءارى حامزا اعا مۇستافا شوقاي ۇيىمداستىرعان تۇركىستان لەگيونىنا قالاي تاپ بولعانىن «مۇستافا مەن ماعجان – تۇران ەلىنىڭ دانالارى» اتتى كىتابىندا ەگجەي-تەگجەيلى جازادى:
«ۆەنيامينو» لاگەرىندە 40 مىڭ تۇتقىن تۇردىق. بارلىعى – ورتا ازيا مەن قازاقستاننىڭ مۇسىلماندارى. ءبىر كۇنى, دالدەپ ايتقاندا, قاراشانىڭ 10-ى كۇنى ءبىزدىڭ لاگەردە ادەمى كيىنگەن ەكى ادام پايدا بولدى. بىرەۋى – قازاق ءبىلال, ەكىنشىسى وزبەك ميراحمەت. ولار كوپتەگەن جۋرنال كوتەرىپ كەلدى. ءار 100 كىسىگە ءبىر جۋرنالدان تاراتتى. الىپ وقي باستادىق. نەگىزىنەن جۋرنال بارلىق تۇركى حالىقتارىنا تۇسىنىكتى, باياعى «قيسساسى ۇل ءانبيا» كىتابىنىڭ ءتىلى سياقتى جالپىعا بىردەي تىلمەن جازىلىپتى. جۋرنالدىڭ اتى – «ميللي تۇركىستان». رەداكتورى – پروفەسسور يوحان ۆەنزينگ. ءبىرىنشى بەتىندە ادەمى ەتىپ سالىنعان مۇستافا شوقاي ۇلىنىڭ سۋرەتى بار.
جۋرنالدا «قوبىزشى قورقىت» دەپ قول قويعان اۆتوردىڭ ولەڭى جاريالانىپتى. وندا تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىشپەن بىرگە تۇركى تىلدەستەردى ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىگۋگە ناسيحاتتايتىن جولدار بار. ال «اسان قايعى» دەگەن بىرەۋ كەلىمسەكتەردىڭ ەلىمىزگە اكەلگەن قاسىرەتىنە تالداۋ جاساپتى. ماعجان, ساكەن, بەيىمبەت, جۇسىپبەك, ءىلياس, احمەت, ءاليحان, ءالىمحانداردى ايتىپ, شەرگە شومادى.
1943 جىلدىڭ مامىر ايىندا بىزگە بەرليننەن راسۋلوۆ دەيتىن وزبەك كەلدى. ول كىسى ماعان: «بەرليندە گازەت شىعاراتىن بولدىق. بىراق, تۇتقىنعا تۇسكەندەردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ تۇركىستاندىقتاردان بىردە - ءبىر جۋرناليست جوق ەكەن. بەرليندەگى تاتار كوميتەتىندە مۇسا گۋمەروۆ (مۇسا جالەل) دەيتىن جۋرناليست بار. ول قازىر «يدەل – ورال» گازەتىن شىعارىپ جاتىر. سول مۇسانىڭ جولداسى عاينان قۇرماشەۆ ءوزىڭدى جاقسى بىلەدى ەكەن, سول ارقىلى سەنى تاۋىپ كەلىپ وتىرمىن. سەنى بەرلينگە الىپ كەتەمىن», – دەدى. راسۋلوۆ ابدىلقاق ورازوۆ (تۇرىكمەن) جانە جۇماي مامەدوۆ (قىرعىز) دەيتىن جىگىتتەردى بىرگە اكەتتى».
«تۇركىستان كوميتەتى» نويەنبۋرگشتراسسەنىڭ 14-ءشى ۇيىندە, ەكىنشى قاباتتا, ال تاتار كوميتەتى دە وسى قاباتتا ەكەن. مۇندا كەلگەن حامزا ابدۋللين «قوبىزشى قورقىت» – ءماجيت ايتباەۆ جانە «اسان قايعى» – ماۋلىكەش قايبالدينمەن تابىسادى.
«ءماجيت ايتباەۆتى 1939 جىلى قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ قۇرىلتايىندا كورگەن ەدىم. «قورقىتپەن» قول ۇستاسىپ امانداسىپ جاتىر ەدىم, قارسى ستولدا وتىرعان بىرەۋ: «ءاي, مىناۋ ءبىزدىڭ جامان حامزا قايدان ءجۇر؟» – دەدى. جالت قاراسام, ءوزىمىزدىڭ ماۋلىكەش قايبالدين. باردىم دا قۇشاقتادىم. ەكەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى مەيىرلەنە سۇيدىك.
«بىرەۋىڭىز قازاق ەلىن ساعىنىپ, كۇڭىرەنتىپ قوبىز تارتساڭىز, ەكىنشىڭىز قايعىرىپ ولەڭ جازىپ ءجۇرسىز. ال ەكەۋىڭنىڭ ورتاڭدا مەن سايران سالىپ جۇرە بەرەيىن, اتىمدى «سايران» دەپ وزگەرتەيىن دەدىم. بۇدان كەيىن مەن كوميتەتتە ىستەيتىندەرمەن ءتۇگەل تانىستىم. قازاقتان حاكىم تىنىبەكوۆ, قارىس قاناتباەۆ سياقتى ءجىگىتتەرمەن جولىقتىم. ءۇشىنشى قاباتتاعى تاتار جىگىتتەرىمەن دە جولداس بولدىق. اسىرەسە, مۇسا جالەل ءبىزگە ءجيى كەلەتىن. ول قازاقشا جاقسى سويلەيتىن, قازاقتىڭ اندەرىن كەلىستىرە شىرقاعاندا, تاڭعالاتىن ەدىك.
ءماجيت «ميللي ادەبيەت» دەيتىن جۋرنالدىڭ رەداكتورى بولىپ ىستەدى. ليۋبا اتتى لاتىش قىزىنا ۇيلەندى. تۇركىستان كوميتەتىنىڭ پرەزيدەنتى ۆالي كايۋم ەدى. ول كىسىنى وسى كوميتەتتە ىستەيتىن 60 ادام «اتا» دەپ اتاۋشى ەدىك. سونىمەن بىرگە, نەمىس كىتاپحاناسىندا ءحىح عاسىردا قازاق ومىرىنەن الىنىپ, نەمىسشە جازىلعان كىتاپتار وتە كوپ ەكەن. اسىرەسە, كەنەسارى – ناۋرىزباي جونىندە جازىلعان ءبىر كىتاپتى كورىپ, ءبىز قايران قالدىق. ماۋلىكەش نەمىس ءتىلىن ەركىن يگەرگەن ەدى. سوندىقتان, ول قازاق ومىرىنەن جازىلعان كوپ كىتاپتاردىڭ مازمۇنىن ايتىپ, ءبىزدى تاڭعالدىراتىن. ول تۇرىكشە سويلەگەندە, تۇرىكتەردىڭ وزدەرى قايران قالاتىن. ماۋلىكەشپەن بىرگە قازاق ءتىلىنىڭ پروفەسسورى يوحان ۆەنزينگتىڭ ۇيىنە مىندەتتى تۇردە قوناققا باراتىن ەدىك. پروفەسسور ءبىز بارساق قاتتى قۋانادى. قازاق ومىرىنەن كوپ اڭگىمە ايتادى. ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن بىزگە نەمىسشە وقيدى. ماۋلىكەش قازاقتىڭ «قىرىق وتىرىگىن» نەمىسشە ولەڭگە اينالدىرعان. سونى يوحان اعايعا وقىسا, ول كىسى شەك-سىلەسى قاتىپ كۇلەدى. ول ماۋلىكەشكە: «سەن قازىرگى داۋىردەگى ەشبىر نەمىستىڭ اقىنىنان كەم ەمەسسىڭ دەپ تۇجىرىمدايتىن», – دەپ جازادى ەستەلىگىندە.
سوعىس ءورتى سونگەندە, گەرمانياداعى تۇركىستاندىقتار ءوزارا ءبىر شەشىمگە كەلە الماي, ۇزاق داۋلاسادى حامزەكەڭنىڭ ايتۋىنشا, ماۋلىكەش پەن قارىس تۇركىستاندىقتاردى: «ەلگە ورالماڭدار. ويتكەنى, بىزگە ەندى جول جابىق. بۇل جاقتا تۇرىپ ەلىڭ ءۇشىن ىستەگەن جاقسىلىعىڭدى ستالين ءبارىبىر تۇسىنبەيدى. بارىسىمەن ۇستاپ الادى دا اتادى, بولماسا ون جىل بەرىپ, بارساكەلمەسكە جىبەرەدى», – دەپ گەرمانيادا قالۋعا ۇگىتتەپتى.
«ءبىز سوعىس اياقتالعان سوڭ ەلگە قايتامىز دەپ وڭباي قاتەلەستىك. «وتانىما» ورالىپ ەدىم, «وتانىم» 10 جىلعا جەر اۋداردى. 1956 جىلى لاگەردەن بوساپ, ەلگە كەلدىم. كەلسەم, تۋعان ءۇيىمنىڭ ورنى عانا قالىپتى. انام گۇلسىم قايعىدان قان جۇتىپ, ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتانىپتى. 1937 جىلى ۇستالعان اكەم سول كۇيى حابارسىز كەتىپتى. شاڭىراق يەسى - ۇلكەن اعام مۇباراك مايدان دالاسىندا قازا تاۋىپتى. ءتىرى قالعان ەكى اعام – قاليجان مەن عازيز جانە ءىنىم قاناش ەلدەن بەزىپ, شالعايداعى باسقا ەلدەردە ءومىر سۇرەدى ەكەن. مەن ءوزىمىزدىڭ اۋىلدا قالعان نەمەرە اپام ءبيبىزايىپ پەن ونىڭ ەرى ءسالىمجاننىڭ (ماعجاننىڭ تۋعان ءىنىسى) ءۇيىن پانالادىم. جاز بويى وسى ۇيدە تۇرىپ, كۇزگە قارسى الماتىعا ساپار شەكتىم», – دەپ وتكەن كۇندەرگە شومىپ, اۋىر كۇرسىنەتىن.
حامزا ابدۋللين كىتابىندا ماعجان جۇماباەۆتىڭ ەكىنشى رەت اقتالىپ وتىرعانىن كەلتىرەدى:
«ماعجان 1960 جىلى ءبىرىنشى رەت اقتالدى. ارىز جازىپ, اقتالۋ قاعازىن (رەابيليتاتسياسىن) العان مەن ءوزىم ەدىم. بىراق, سول كەزدەگى ەگدە جازۋشىلار «بىلگىرلىك» جاساپ: «بۇل ساياسي رەابيليتاتسيا ەمەس, جاي اشەيىن ازاماتتىق رەابيليتاتسيا», – دەپ سوۆەت وكىمەتىنىڭ ءمورى باسىلعان قۇجاتتى, كوزىمىزدى باقىرايتىپ قويىپ, جوققا شىعاردى. ول كەزدە ماعجاندى كوزى كورگەن تۋىستارىنىڭ بىرقاتارى, اتاپ ايتساق: تۋعان ىنىلەرى – مۇحامەدجان, ءسالىمجان, قاليجان جانە سابىرجان جۇبايلارىمەن, بالا-شاعالارىمەن قاتتى قۋانىپ, توي جاساۋعا دايىندالعان كەزدە بۇرىنعى جازۋشىلار توبىنان شىققان بەلسەندى بولشەۆيكتەر كوپ جىلدان سوڭ كەلگەن قۋانىش وتىنىڭ جالىنىن سۋ سەپكەندەي باستى. اقىرى, اقىننىڭ ويداعى, قىرداعى تۋىستارى الماتىعا جيىلىپ, حامزا ەسەنجانوۆ پەن ونىڭ ايەلى سوفيا تاستەمىروۆانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن شاعىن عانا توي وتكىزىلدى. قازاق زيالىلارىنان بۇل قۋانىشتى ءارى قايعىلى تويعا جالعىز تايىر جاروكوۆ قانا قاتىستى».
ول ۋاقىتتا سوعىس تۇتقىندارىن ەل اسا جاقتىرا قويمايتىن. رەتى كەلگەندە: «وتانىن ساتقان وپاسىز!» دەپ بەتىنە جيىركەنە قارايتىندار دا كەزدەسەتىن. وزگەلەرىن بىلاي قويعاندا, زيالى دەيتىن جازۋشىلار قاۋىمىنىڭ اراسىندا اقىندى تۇقىرتۋشىلار كوپ بولدى. مۇنداي قيانات حامزا اقىندى دا اشىندىراتىن. ول ۇلكەن جيىنداردا 37-38-ءشى جىلداردىڭ زۇلماتىندا ساكەندى, بەيىمبەتتى, ءىلياستى كىمدەردىڭ كورسەتىپ, سىرتىنان ساتقانىن تايسالماي ايتىپ سالۋشى ەدى. وسى مىنەزىمەن كوپتەگەن ادامداردى وزىنە قارسى جاۋىقتىرىپ تا الدى.
– جەڭىس ميلليونداعان جاننىڭ قانىمەن كەلدى! مۇنى پيرر جەڭىسى دەيدى! پيرر جەڭىسى دەگەنىمىز نە, ايتشى, كەلەشەك جۋرناليست؟ – دەدى بىردە اقىن. تاريحتىڭ بۇل تۇسىنان حابارىم جوقتىعىن مويىنداماسقا لاج قالمادى.
– پيرر جەڭىسى (پيرروۆا پوبەدا) – قانشاما ادامدى قۇرباندىققا شالا وتىرىپ, جەڭىس ۇستەمدىگىن سەزىنۋ. ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىنگى 279 جىلدارى پيرر پاتشانىڭ اسكەرى ەكى كۇن بويى ريمدىكتەرگە شابۋىلداپ, جەڭىسكە جەتەدى. بىراق, ادام شىعىنى وراسان بولادى. حالقى جەڭىسپەن ورالعان اسكەردى سىرنايلاتىپ-كەرنەيلەتىپ قارسى العاندا, پيرر پاتشا قولىن كوتەرىپ: «جەڭىس كوپ قىرعىنمەن كەلدى. ەگەر تاعى جەڭىسكە جەتسەم, اسكەرسىز قالاتىنىم انىق», – دەپ جەڭىستى تويلاۋعا تىيىم سالعان ەكەن! سودان بەرى تاريحتا «پيرر جەڭىسى» دەگەن اتاۋ ەندى. ءستاليننىڭ جەڭىسى ءۇشىن دە قۇرباندىق قيساپسىز كوپ بولدى. اسكەردى دارىنسىز قولباسشىلار باسقاردى. نەمىستىڭ مۇزداي قۇرسانعان تەحنيكاسىنا قارسى ءبىزدىڭ جاياۋ اسكەردى سالدى. سول شايقاستا بۋدەننىيدان باسقامىز تەگىس جاۋ قولىنا تۇستىك. ءستاليننىڭ قاتەلىگىنەن اسكەري تۇتقىن اتانعانىمىز ازداي, ەلگە ورالعان سوڭ سىبىردەگى كولىمادان ءبىر-اق شىقتىق. تۇكىرىگىڭ جەرگە تۇسپەيتىن ايازدا كۇنى-ءتۇنى التىن قازىپ, قۇر سۇلدەرىمىز قالدى. بالەم, «نۇر قۇشقان» ستالين زامانى دا كەلمەسكە كەتەر. كور دە تۇرىڭدار! سوۆەت وكىمەتى قۇلايدى! – دەۋشى ەدى ويلى كەيىپكە ەنىپ.
– سوۆەت وكىمەتى قالاي قۇلايدى؟ سوعىس بولا ما؟ – دەپ سۇرايتىن ەدىك ءبىز.
– ونى بىلمەيمىن. رەۆوليۋتسيا بولا ما, جوق الدە وزگە جولدارمەن بە, ايتەۋىر باسقا وكىمەت ورنايدى. ماعان انىعى, سوۆەت وكىمەتى ىشتەن ءىرىپ-ءشىرىدى. وزەگىن قۇرت جەپ تاۋىستى. مۇنداي جاعدايدا قۇلاماعاندا قايتەدى؟ – دەيتىن سابىرمەن.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاندا قۋانىشىمدا شەك بولمادى.
«تۇتقىنعا تۇسكەنىمە مەن كىنالى ەمەسپىن. ماعان «سوعىس ارداگەرى» دەگەن مارتەبە بەرىلۋى ءتيىس. شەتەلدە ءوز تۇتقىندارىنا قۇرمەتپەن قارايدى. مۇنداي ادىلەتسىزدىك سوۆەت وكىمەتىندە عانا بار», – دەپ ناليتىن.
بىراق, اقىنعا كوزى تىرىسىندە «سوعىس ارداگەرى» دەگەن كۋالىك بەرىلمەدى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن «اقتالدى» دەگەن قۇجاتپەن ءجۇردى. شوتانى قازاقشا سويلەتكەن اسا شەبەر اۋدارماشى, دارىندى اقىن ءوز ەلىندە ءوزىن جات سەزىندى. ۇنەمى قاعاجۋ كورىپ, ەڭبەگىنىڭ ەلەنبەۋى, كىتاپتارىنىڭ جارىق كورمەۋى جاسى جەر ورتاسىنان اسقان اقىندى قاجىتىپ جىبەردى. تەك مىنا وقيعا عانا اقىنعا رۋح بەرىپ, ەڭسەسىن كوتەرىپ تاستادى.
1973 جىلى ىستانبۇلدا حاسەن ورالتايدىڭ «الاش – تۇركىستان» تۇركىلەرىنىڭ ۇلت-ازاتتىق ۇرانى» اتتى كولەمى 200 بەتتىك كىتابى تۇرىك تىلىندە جارىق كورىپتى. وسى كىتابىندا اۆتور حامزا ابدۋللين تۋرالى:
«سايران» – حامزا ابدوللا ۇلى قازاقستاننىڭ كوكشەتاۋ جاعىنان. ءوزى جۋرناليستيكا ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى. سوعىس جىلدارىندا ءبىر كىتابى جارىق كورگەن. ول قازاق تۇركىلەرىنىڭ اتاقتى اقىنى ماعجان جۇماباي ۇلىن وتە جاقسى بىلەتىن. ونىڭ كەيبىر ولەڭدەرىن جاتقا وقۋمەن قاتار ءومىرىن دە ەگجەي-تەگجەيلى اڭگىمەلەپ وتىراتىن. ەگەر ماعجان جۇماباي ۇلىنىڭ بارلىق شىعارمالارىن جاتقا بىلەتىندىگىن ەسكەرسەك, سايران مىرزا ماعجان جۇماباي ۇلىنىڭ تۋىسى دا بولۋى مۇمكىن.
سايران مىرزا بەرليندەگى تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتىندە قىزمەت اتقاردى جانە كوپ پايداسىن تيگىزدى. ونىڭ كىتاپتارى مەن جۋرنالداردا جاريالانعان ولەڭدەرى ماعجان جۇماباي ۇلىنىڭ شىعارمالارى سياقتى قۋاتتى جانە وزىنە تارتاتىن بولعاندىقتان تۇركىستان ۇلتتىق ارمياسىنىڭ مۇشەلەرى ولاردى ءسۇيىپ وقيتىن. وكىنىشكە قاراي, بۇل كەيبىرەۋلەرگە ۇنامادى. سوندىقتان, جازىقسىز جالا جابىلدى. سوعىستىڭ سوڭىنا تامان سايران مىرزانى سس قۋدالاپ, ناقاقتان-ناقاق تۇتقىندايدى. بەرليندە سس تاراپىنان اتىلعان. بۇل جاعداي تۇركىستاندىقتاردىڭ اراسىنداعى الاۋىزدىقتىڭ ودان سايىن كۇشەيۋىنە جول اشتى.
سايران مىرزانى جاقسى بىلەتىن كىسىلەردىڭ ايتۋى بويىنشا, ول ەگەر ءتىرى جۇرسە, ماعجان جۇماباي ۇلىنىڭ ستيلىندە جازعان ولەڭدەرى مەن باسقا دا قۇندى شىعارمالارى ارقىلى جارقىلداپ كوزگە تۇسەتىن ەدى. جازىقسىز جالاعا ۇشىراعان, بىراق تۇركىستاننىڭ ۇلت-ازاتتىعى جولىندا كۇرەستەن ەش قاجىماعان سايران مىرزانىڭ جانى ءجانناتتا بولسىن!»
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى حاسەن ورالتايدىڭ كىتابىنان ءۇزىندى الماتىداعى ارابتىڭ توتە جازۋىمەن شىعاتىن «شالقار» گازەتىندە جاريالانادى. تۇركى جۇرتى ءوزىن الدەقاشان ولدىگە جورىعانىن حامزەكەڭ 20 جىلدان سوڭ ءبىلىپ, دەرەۋ حاسەن ورالتايمەن حابارلاسادى.
حامزەكەڭمەن حابار الىسقان سوڭ, حاسەن ورالتاي الماتىعا جۇبايى اديشامەن بىرگە ۇشىپ كەلىپ, اقىنمەن قاۋىشادى. حاسەن ورالتايدىڭ زايىبى حامزەكەڭنەن: «نەشە بالاڭىز بار؟» دەپ سۇراسا كەرەك. «ءۇش بالام بار» دەپتى اقىن اتامىز. ءاديشا تاتە تينا ەكەۋمىزگە ەستەلىككە تاسى بار كۇمىس جۇزىك سىيلادى.
ءوزىم شاپاعاتىن كورگەن رۋحاني اكەم, اقىلشىم, ۇستازىم حامزا ابدۋللين 2001 جىلى دۇنيە سالدى.
داريا ەرعازينا,
ەكىباستۇز