ءار دارىننىڭ جاراتىلىس قۋاتىنا بايلانىستى قالىپتاسقان ءوز وزەگى, ءوز ارناسى بولادى. ال ولاردىڭ باستاۋى, ادەتتە, مۇڭ, جان كۇيزەلىسى, بۇعان دۋشار ەتكەن سەبەپتەر دە ءار ءتۇرلى بولۋى مۇمكىن. اقىن بالالىق شاقتىڭ سانا كەپتەلىسىندە قالىپ قويعان, كەزىندە ىشىنەن شىعارا الماعان, ساپىرىلىسقان, سەزىم مەن وي تايتالاسىن, جانىنىڭ كۇلدىرەگەن جاراسىن جىرعا اينالدىرىپ, جۇرتىمەن بولىسەدى. وسىندايدا نەمىس فيلوسوفى ا.شوپەنگاۋەردىڭ: «جان ازابى دەم بەرگەندە ونەر ءوزىنىڭ شىرقاۋ بيىگىنە كوتەرىلەدى» – دەگەنىن ايعاقتايتىنداي اقىن تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ مىنا جىر شۋماقتارىنا زەر سالايىق:
ەسسىز جالعان, كوزسىز جالعان, كور جالعان,
سەنەن باقىت ىزدەگەنىم نەمدى العان,
ەندى سەنىڭ نىساناڭ بوپ بارام با,
ءبىر اتانىڭ بەلگىسى ەدىم مەن قالعان.
نەڭ بار مەندە, نەڭ بار مەندە, جالعان-اۋ,
الدا جىلاۋ, الدا زارلاۋ, الدا داۋ,
اكەمدى الدىڭ, شەشەمدى الدىڭ, اپكەمدى...
مەنەن سەنىڭ الماعانىڭ قالمادى-اۋ, –
دەپ ول ءبىر وكسىپ الىپ, فەنيكس قۇسىنداي قايتادان تۇلەپ, جىر ولكەسىن نۇرلى دا سىرلى پوەزياسىمەن قۇنارلاندىرا تۇسەدى. تۇمانباي اقىننىڭ جانىنىڭ قۇپياسىنا تەرەڭدەپ زەر سالساق, ونىڭ ادامي دا اقىندىق باقىتى – ەزىلە دە ەگىلە سۇيە الاتىندىعىندا! جاستايىنان ەلمەن بىرگە كۇيزەلىپ, ءاربىر جاننىڭ قادىرى مەن قۇنىنا جەتە بىلگەن بۋىن اراسىنان جارىپ شىققان شىنايى دارىن يەسىنىڭ ءومىردى پەرىشتە كوڭىلمەن قابىلداپ, جان ىنتىزارلىعى مەن ءسوز كىرشىكسىزدىگىن كيە تۇتقان ونىڭ كەۋدەسىندەگى اقپەيىل ايدىن ماحابباتتان تولقيدى. سول ەرەكشە قۋات اۋىرتادى دا, ەمدەيدى, ويدى دا, بويدى دا ساۋلەلەندىرەدى, كوڭىل قۇسىن بيىككە ۇشىرادى – بۇل كەرەمەت قوزعاۋشى كۇش!
ءىرى تالانتتىڭ اۋقىمى كەڭ, ول ءوزىنىڭ رۋحاني باستاۋىنا ادال. جاراتۋشىنىڭ شاپاعاتتى نۇرىنىڭ جارىعىن اقىن جىرعا اينالدىرىپ, جۇرتتىڭ جان دۇنيەسىن جاڭعىرتادى. ول تەبىرەنسە الەمگە سىيماي كەتەردەي حال كەشەدى. سونداي ساتتەردەگى سەزىم قوپارىلىستارىنان اتقىلاپ شىققان جىرلار كوپ جۇرەكتەردى تەبىرەنتىپ, قوعامداعى تالاي-تالاي ىزگىلىكتى ىنتىق تەربەلىستەرگە ىقپال ەتە تۇسەرى ءسوزسىز. ءاربىر شىنايى تالانتتىڭ رۋحاني الەمى تازا باستاۋدان ءنار الىپ, جانى نۇرعا بولەنىپ, ۇشىپ جۇرەدى. سوندىقتان دا, تۇمانباي اقىن:
جاينايدى ءبىر نۇر ىشىمدە,
وزىمە قۋات, دەم بەرگەن.
بيىلعى كوكتەم ءۇشىن دە
ۇشىرام اققۋ كەۋدەمنەن, – دەپ تەبىرەنەدى. ءوزىنىڭ اقىندىق تابيعاتىن تەرەڭ سەزىنگەن اقىننىڭ پوەزياسىندا جان شۋاعى شۇپىلدەپ تۇر. سول شۋاقتان ءنار الىپ, ومىرگە, ادامعا, ەلگە عاشىق بولىپ قانشاما جان ءوستى. ال وسىنىڭ قۇپياسى نەدە؟ «پاك ويلار, كىرشىكسىز تازا سوزدەر مەن ارەكەتتەر ارقىلى ادام جارىق كيەسىنىڭ قورعاۋىنا الىنادى. مۇنىڭ وتە ماڭىزدى سالدارى مىنادا, اتاپ ايتقاندا, جارىق قۇدىرەتىنىڭ شەكسىزدىگىندە», – دەيدى حح عاسىرداعى ورىستىڭ گۋمانيست-سۋرەتشىسى ن.رەريح. دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءار اعىمداعى ويشىلدارىنىڭ ايتىپ كەتكەن بۇل تۇجىرىمداماسى, سوناۋ تاڭىرلىك داۋىردەن باستاپ,ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ۇستانىمى بولىپ قالىپتاسقانى بەلگىلى. تازا, كيەلى, قاسيەتتى, اۋليە جاندار و دۇنيەگە كەتكەن سوڭ دا قورعاۋشى كۇشكە اينالىپ, جاراتۋشىنىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, جاقىندارىن قورعايدى دەگەن ۇعىم ۇلتىمىزدىڭ ساناسىنا سىڭگەن. بۇل اتا-بابا قاسيەتىن, سانا سارالىعىن, رۋح بيىكتىگىن قاستەرلەۋ, دەمەك, ەلدىكتىڭ, ادامدىقتىڭ اق جولىن ساقتاۋ قاعيداسى.
تۇركى سوپىلارى (12-15 ع.ع) يۋنۋس ەمرە, سۋلتان ۆەلەد, الىشەر ناۋاي, احمەت ياساۋي, ت.ب. سياقتى, تۇمانباي اقىننىڭ دا جۇرەگىندەگى ماحاببات نۇرىنىڭ قۋاتى زور, بىراق ايىرماشىلىعى – ولار اللاعا دەگەن وزدەرىنىڭ شەكسىز ريزاشىلىقتارىن, رياسىز سۇيىسپەنشىلىكتەرىن جىرلارى ارقىلى اعىل-تەگىل اقتارا الدى, مەيلى ول سۇيىكتى نازىك جانعا دەگەن لاپىلداعان سەزىم بولار, الدە, ەلگە مە, ومىرگە مە – ءبارىبىر جالعىز جاراتۋشىعا دەگەن ءشۇباسىز سەنىم مەن تاۋبەشىلىكتى, جۇرەكتەرىندەگى زور العىستى ولار وتتى جىرلارى ارقىلى جەتكىزە الدى. ويتكەنى, ءاربىر دارىن يەسى ءوزىنىڭ سول قۇدىرەتتى باستاۋدان ەرەكشە ءنار الىپ تۇرعانىن سەزەدى. ال كەڭەس داۋىرىندەگى ساياساتتىڭ قىسپاعىندا قالعان اقىندارىمىز ىشتەي تاڭىرىنە سىيىنىپ ءجۇرىپ, وزدەرىنىڭ جان تەبىرەنىستەرىن ەلگە, جەرگە, وتانعا, قوعامعا, اتا-اناعا, جارعا,بالاعا, ادامعا, جاقىندارىنا دەگەن ىستىق سەزىمدەرگە بولەنگەن جىرلارعا قۇيدى. اللانى اۋزىنا العاندى قويىپ, ءتىپتى, ءوز ۇلتىڭدى, اتا-بابالارىڭدى ايتقىزباي قۋدالاعان سول زامان تۋرالى تۇمانباي اعامىز:
مەن قازاقپەن بارلىعىن دا ءبىر كورەم,
مەن قازاقپەن جاپىراق جايعام, گۇلدەگەم,
ەلىم جايلى, جەرىم جايلى كەۋدەمدە
ۇيىقتاپ جاتقان كەزىمدە دە تۋدى ولەڭ.
ءومىرىم ءبىر, كوڭىلىم ءبىر بۇل ەلمەن,
ول مۇڭايسا مەن جابىعىپ, تۇنەرگەم,
ول قۋانسا جادىراعام, جايناعام,
اسپان قۇساپ ايدىنىنا كۇن ەرگەن.
وتىرىكتى شىنداي – عىلىپ ساپىرعان,
ازات ويعا اجال بولىپ اقىرعان,
زامانادا ءومىر سۇردىك, قايتەيىن,
ارمان ءانى – ءبىز ايتاتىن اقىرعى ءان, – دەگەن وكىنىش پەن ارمان سول كەڭەس داۋىرىندەگى قانشاما جالىن اتقان دارىن يەلەرىنىڭ ىشتەگى تارقاماي كەتكەن شەرى بولىپ قالدى عوي.
جۇرەكتەن شىقپاعان ءسوز جۇرەككە جەتپەيتىنى انىق. تۇمانباي اقىننىڭ جىرلارىندا قاراپايىم جاننىڭ مۇڭى دا, قۋانىش, رەنىشى دە, ءتىپتى, بالاڭدىق پەن كوڭىلشەكتىك تە بىرىمەن ءبىرى سەزىم ساپىرىلىسى بولىپ استاسىپ جاتادى. كەيدە ول رومانتيكاعا بەرىلسە, بىردە رەاليست, ناتۋراليست, ويشىل. بىراق, ونىڭ پوەزياسىندا ويدان قۇراستىرىلعان جاساندىلىق جوق, ول جىرلارىن بەينەلەپ, مەتافورامەن, ەپيتەتپەن زەرلەمەي-اق پوەتيكالىق سەزىم قۋاتىمەن وقىرمان جۇرەگىن لۇپىلدەتىپ, جانىن شۇپىلدەگەن شۋاققا بولەپ, مەيىرىن قاندىرتادى. اقىن جانى ءاردايىم مازاسىز, بىردە ول كىنامشىل,بىردە كول-كوسىر, بىردە اڭعال دا سەنگىش. بىراق, بۇل كوڭىل كۇيدىڭ ءبارى ىنتىزارلىقتان, ىڭكارلىكتەن تۋعان ماحاببات سيمفونياسى! سوندىقتان دا ول:
شىركىن-اي, بارلىق ادام دوسىم بولسا,
اسىقساق جولىققانشا, قوسىلعانشا,
ءبارى دە انام قۇساپ مەيىرلەنىپ,
ءبارى دە انام قۇساپ اشۋلانسا, – دەپ ارمانداپ, كۇرسىنەدى.
نەمەسە:
تۇسىنبەيمىن سەنگىش بولدىم نەلىكتەن,
قولىمدى تەك ادالدىققا ارتامىن.
اجالدى دا دوس ەكەن دەپ سەنىپ مەن,
سىر ءبىلدىرىپ قويام با دەپ قورقامىن, – دەپ كۇيزەلەدى. ەندى بىردە كوڭىلى شالقىپ, سەزىمى تاسىعان اقىن بار دۇنيەنى قۇشقانداي:
كوكشىل اسپان, اناۋ كوشكەن اق بۇلتتار,
مەنىڭ عانا ۇلەسىمە تيگەندەي,
دۇنيەدەگى اسىل ارمان, شاتتىق بار,
مەنى عانا قۇشاعىنا اپ سۇيگەندەي,
بالقيمىن دا ماۋجىرايمىن كەيدە مەن,
جىر بولامىن بارلىق تىلدە سويلەگەن, – دەي كەلە:
جۇلدىزدى اسپان, باققا تونگەن اي نۇرى,
ايالايدى اياۋلىمنىڭ ءبىر ءانى,
قۋانىشىن سىيلاسا ءومىر, قايعىنى,
سۇراماي-اق جاقىن اكەپ تۇرادى.
سونىڭ ءبارىن بىلە تۇرا كۇلەمىن,
سول ءومىردى ءبارىبىر مەن سۇيەمىن! –
دەپ, وسىلايشا ءومىردىڭ وزىنەن ورىلگەن كوڭىل تولقىندارىمەن وقىرمان جانىن تەربەتەدى.
تۇمانباي اقىننىڭ شابىتىنىڭ وزەگى جاراتۋشىنىڭ ونىڭ جۇرەگىنە قۇيعان «ماحاببات» اتتى نۇرلى سەزىمىندە! ءىرى دارىن يەلەرىنىڭ ومىرلىك, شىعارماشىلىق تاجىريبەلەرىنەن الىنعان مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, شابىت تۋرالى ۇلى فرانتسۋز جازۋشىسى ۆيكتور گيۋگو: «الدەبىر كورىنبەيتىن رۋح سىبىرلاپ, جاندى ىرعاقتى قوزعالىسقا كەلتىرەدى», – دەسە, نەمىستىڭ ۇلى اقىنى گەتە ءوزىنىڭ ءومىربايانىندا: «وسىناۋ شىعارماشىلىق تالانتتىڭ ومىرلىك ورىسىنە الدەبىر سەبەپ تۇرتكى بولادى جانە ونىڭ ءبىتىم-بولمىسىن ايقىندايدى; بىراق ول ىرىق-ىقتياردان تىس كەلگەن شاقتاردا ەرەكشە شاتتىقپەن جارقىن كورىنىس تابادى», – دەپ ءوزى دە تاڭدانادى. ال ءبىزدىڭ قازاق حالقى دارىن يەلەرىن «كيەلى», «ارۋاقتى» دەپ قاستەرلەگەن عوي.تۇمانباي اقىن دا ءوزىنىڭ شابىتىنىڭ فەنومەنىن تەوريالىق تۇردە تۇسىنە الماۋى مۇمكىن, وعان مىنا جىرلارى دالەل:
ۇقپايدى مەنى كەي قازاق,
ماقتانشاق, ءور دەپ ويلايدى,
تىنىمسىز سوققان بەيمازا,
داۋرىققان جەل دەپ ويلايدى.
ۇقپايدى, كەيدە, جارىم دا,
ۇقسىن دەپ جۇرگەن مەن دە جوق.
ورانىپ ءوزىم جالىنعا,
وتىرام جىرعا پەندە بوپ.
شاقىرىپ جىردىڭ داۋىلىن,
قالجىراپ بارىپ ۇيىقتايمىن.
سەن تۇرماق, كەيدە, باۋىرىم,
ءوزىمدى-ءوزىم ۇقپايمىن.
تاعى دا:
كۇن سايىن الدى قىسىمعا,
قىسىلعان جاندى ۇعىڭدار,
ولەڭنىڭ اباقتىسىندا
ولەتىن مەنىڭ ءتۇرىم بار, –
دەگەن اقىن تولاسسىز جاۋعان جىر نوسەرىنەن كەيدە قاشىپ قۇتىلا الماستاي بولادى. ءاربىر دارىن يەسى وزىنە جاراتۋشىدان بەرىلگەن قاسيەتتى قۋاتقا يە بولۋى ءۇشىن ونى قاستەرلەپ الىپ ءجۇرۋى كەرەك. بۇل وڭاي جول ەمەس. اقىن جانى ەرەكشە سەزىمتالدىقتان, سەنگىشتىكتەن, اڭعالدىقتان, اشىقتىقتان جارالانعىش.
سوندىقتان:
سەنەتىن ەدىم ىنىگە, ۇلكەن اعاعا,
سەنەتىن ەدىم بيىك تاۋلارعا, دالاعا,
سۇيەتىن ەدىم وزەندەرىمدى ەلجىرەپ,
سونداي ءبىر جاندى رەنجىتۋگە بولا ما؟ –
دەپ ول كوڭىلىندەگى كىربىڭدى جىرمەن شايىپ تاستاپ, قايتادان اق ارمانىنا قاراي جانى سامعاپ ۇشادى:
ىزدەدىم ساۋلە بۇلت قۇشاقتاعان تاۋلاردان,
تاڭ كورىپ تۇرىپ, كۇتەمىن كەلەر تاڭدى الدان.
اق پەرىشتەلەر – اققۋلار امان جۇرگەندە,
جۇدەگەنمەنەن, جۇتاماسپىن مەن ارماننان.
تۇمانباي اقىننىڭ دارىنىنىڭ ءمولدىر باستاۋى – پوەتيكالىق ۇشقىر سەزىمتالدىعىندا, شىنايى سۇيە الاتىندىعىندا, نازىكتىگىندە, شىنشىلدىعىندا, قياناتسىزدىعىندا. ونىڭ جاراتىلىسى قازاقتىڭ جانىنداي جايساڭ دا جايدارى, شۋاعى مول, كەيدە جاسىپ, كەيدە ارناسىنان تاسىپ ساعىنىشپەن, مەيىرىممەن نارلەنگەن. اقىن ءوزى ايتقانداي:
باقتان قاشتىم, باقىتقا دا كەنەلدىم,
بولار دەگەن ۇلدىڭ قامىن جەپ ءولدىم.
مەنىڭ جانىم قازاعىمدا قايىرىمدى,
تازا ارىندا, ومىرىندە سول ەلدىڭ.
وسىلاي ەشقانداي پافوسسىز, بەينەلەپ, اسىرەلەمەي-اق ءوز ادامي ۇستانىمدارىن سەزىم بايلىعىمەن كوركەم جەتكىزە بىلەتىن اقىننىڭ ومىرگە, ەلىنە, ادامعا دەگەن ىنتىزارلىعى ءاربىر جىرىندا تۇنىپ تۇر:
سەن دە ءمولدىر, كۇمىس كول, ول دا ءمولدىر,
جىر تۇلپارى مولدىرلىك جولدا بولدىر!
مەن ورتەنىپ كەلەمىن ءومىر بويى,
تولقىنىڭا وتىمدى سال دا ءسوندىر, –
دەگەن اقىن جىرلارى وقىرماننىڭ جان دۇنيەسىن وتتى سەزىم تاسقىنىمەن شارپىپ ءوتىپ جاڭعىرتادى, جاڭارتادى, ومىرگە قۇلشىندىرادى. ءاربىر ۇلكەن دارىن يەسىنە قۇدىرەتتىڭ ارتاتىن جۇگى اۋىر. حالىققا, ءتىپتى, بۇكىل ادامزاتتىڭ سانا-سەزىمىنە ىقپال ەتەتىندەي قاسيەتتى رۋحقا يە بولعاندىقتان ونىڭ بويىندا تەك ىزگىلىككە باعىشتالعان نيەت – باعدارلاما بولۋى قاجەت. سوندىقتان, ادامزاتتىڭ رۋحاني الەمىن قۇنارلاندىرۋشى تۇلعالاردىڭ اتقاراتىن مىندەتى زور.
تۇمانباي اقىن جانى ورتەنىپ بارا جاتقانداي كۇي كەشىپ, سول سەزىم تاسقىنى جىرعا اينالعاندا:
جانىپ جاتقان اسپان با,
الدە مەنىڭ جانىم با, – دەپ ءوز كۇيىنە تاڭدانسا,
نەمەسە:
جار قۇشاعى سەكىلدى,
جىردىڭ ىستىق قۇشاعى,
جەرگە اياعىڭ تيگىزبەي,
اسپانعا الىپ ۇشادى, – دەپ سەزىم وتىنا بالقىسا – بۇل اقىن جۇرەگىندەگى ەرەكشە قۋاتتىڭ جانارتاۋداي اتقىلاعان ساتتەرىنىڭ ايعاعى.
وسىندايدا: – جىر اناسى, انىق ماعان كەلگەنىڭ,
ەرتىپ الدىڭ, ەركىمدى الدىڭ سەن مەنىڭ.
بار دۇنيە تۇرا قالدى ءان ايتىپ,
جاقىنداعان سەكىلدەندى جەرگە كۇن, –
دەيدى اقىن مۋزاسىنا باعىنا دا تابىنا.
تۇمانباي اقىننىڭ جىرلارى قانشاما جۇرەكتەردى لاپىلداتتى, ءاربىر ىشتە بۇعىپ جاتقان سەزىمدەردى جالىنداتتى:
بۇلتتانبايدى جىرىمنىڭ كۇن جۇرەگى,
كىرلەنبەيدى كوڭىلىمنىڭ شىم جىبەگى.
قارىنداستىڭ جانىنا شۋاق سىيلاپ,
جالىن جاسپەن جىرلارىم ءبىر جۇرەدى.
وسىلايشا بويىنداعى بار اسىل قاسيەتىن جىر-تابارىك ەتىپ تۋعان حالقىنا سىيلاعان اقىن ەلىمەن بىرگە ەڭسەلەنە تۇسەدى.
اقىننىڭ جىرعا اينالعان جانى جۇرتىنىڭ جۇرەگىن ماحاببات وتىمەن شارپىپ, قينالعاندا دەم بەرىپ, بويلارىنا ءلاززات سىيلايدى. ول ءوزى ايتقانداي:
مەن ولەڭمىن, باسقا ەشكىم دە ەمەسپىن,
ەل قايعىسىن, جەر قايعىسىن جەپ ءوستىم,
ولەڭ بولىپ ورىلگەننىڭ ءبارى ماعان جاپ-جارىق,
ولەڭ بولا الماعاننىڭ ءبارى ماعان كومەسكى.
قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ نۇرلى جىرلارى حالقىمىزدىڭ جان ازىعىنا اينالىپ, كۇرەتامىرىنا ءنار بولىپ قۇيىلعان.
جاقىن تارتقان ءوزىمدى جۇرتتىڭ ءبارىن,
شۇعىلاسىنا جانىمنىڭ بولەي بەرەم, –
دەپ اقىن اعا ءوزى ايتقانداي, ونىڭ ىنتىزار, پەرىشتە كوڭىل جىرلارى تاۋەلسىز ەلىمەن بىرگە بولاشاققا بەت الدى.
جادىرا دارىباەۆا,
اقىن, حالىقارالىق
«الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى
الماتى