تاۋەلسىزدىك العان 25 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدە بىرنەشە رەفورما ىسكە اسىرىلدى. ويتكەنى ءبىلىمدى ادام ءوز بويىنداعى جەكە قابىلەتىن دامىتىپ, ءوزى تاڭداعان ماماندىعىنىڭ يەگەرى بولۋعا, ءسوز جوق ءوز ەلىنىڭ لايىقتى ازاماتى بولۋعا ۇمتىلادى. ءبىلىمدى ازامات ۇلكەندەرگە قۇرمەتپەن قاراۋعا, ءوز ورتاسىندا قارىم-قاتىناس كەزىندە ادەپتىلىك تانىتىپ, دورەكىلىك كورسەتپەيدى جانە كەمتار ادامدارعا جاناشىرلىق كورسەتىپ, مۇمكىندىگىنشە قامقورلىق جاسايدى.
بىلىمدىلىك – پاراساتتىلىقتىڭ, مادەنيەت پەن ادامگەرشىلىكتىڭ ۇلگىسى, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قۇرمەتتەۋدىڭ نەگىزى. ءبىلىمدى ادام سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانىپ, زياندى ارەكەتتەردەن اۋلاق بولادى. ءبىلىمدى ازامات ۇلتتىق, مەملەكەتتىك داستۇرلەردى قۇرمەتتەيدى, باسقانىڭ مۇلكىنە قول سۇقپايدى, قوعامدىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتايدى. ءبىلىمدى ادام ءوز ەلىنىڭ پاتريوتى, قورعاۋشىسى بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا ءارتۇرلى مەنشىك ساناتىنداعى 140 جوعارى وقۋ ورنى بار. وسى وقۋ ورىندارىندا قازاقستاننىڭ جارتى ميلليوننان استام جاس تۇلەگى ءبىلىم الۋدا. وسى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوپشىلىگى زاڭگەر ماماندار دايىندايدى.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىزدە زاڭ ءبىلىمىن بىلۋگە قۇشتارلىق كۇشەيدى, قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ بارلىق قىزمەتى زاڭنامالار ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. تيىسىنشە قۇقىق قورعاۋ, سوت ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى زاڭگەر ماماندارىنان قۇرالادى. بۇلاردان باسقا مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى مەن مەكەمەلەردە, مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردا, قوعامدىق بىرلەستىكتەردە دە زاڭگەر لاۋازىمى بارشىلىق. وسى زاڭگەرلىك قىزمەت اتقاراتىن مامانداردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى ءوز دارەجەسىنە سايكەس كەلە مە؟
وسىعان وراي بولاشاق زاڭگەرلەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن قالاي ارتتىرۋعا بولادى دەگەن ماسەلەدە وي-پىكىرىمدى وقىرماندارعا ۇسىنعىم كەلەدى.
بىرىنشىدەن, قازىر قازاقستاندا زاڭگەر ماماندىعىن دايارلايتىن وقۋ ورىندارى تىم كوپ. مەملەكەتتىك, جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارى زاڭگەر ماماندىعى بويىنشا مامان دايارلاۋدان جارىسقا تۇسكەندەي بولىپ كەتتى. بۇلاردان باسقا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋراتۋراسىنا قارايتىن قۇقىق قورعاۋ اكادەمياسى, جوعارعى سوتقا قارايتىن سوت اكادەمياسى, ىشكى ءىستەر مينيسترلىگىنە كادر دايارلايتىن ءبىرنەشە ىشكى ىستەر اكادەمياسى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنا مامان دايارلايتىن ارنايى وقۋ ورىندارى بار.
مەملەكەت سۇرانىسى ءۇشىن قانشا زاڭگەر كادر كەرەك, مەملەكەتتىڭ قاي سالاسىندا زاڭگەرلەر جەتىسپەيدى دەگەن ماسەلەمەن ەشكىم اينالىسپايدى. ونىڭ ۇستىنە زاڭگەرلەردى مەملەكەتتىك, مەملەكەتتىك ەمەس وقۋ ورىندارى دايارلاعانىمەن ولاردىڭ الاتىن ديپلومى ءبىر ۇلگىدەگى مەملەكەتتىك بولىپ سانالادى. ال ديپلوم ءبىر ۇلگىدە بولعانىمەن, وقۋ اقىسى ءاربىر وقۋ ورنىندا ءارتۇرلى جانە ول جىلما جىل وزگەرىپ تۇرادى.
ءبىزدىڭ مەملەكەتتە وقۋ اقىسىنىڭ مولشەرى ەۋروپا, ازيا ەلدەرىندەگى بىرقاتار ۋنيۆەرسيتەتتەردەن اسىپ تۇسەدى. كارى قۇرلىقتاعى گەرمانيا, نورۆەگيا, دانيا, فينليانديا, فرانتسيا, چەحيا سياقتى دامىعان, وركەنيەتتى ەلدەردە جوعارى ءبىلىم الۋ تەگىن. جالپى قازاقستانداعى ستۋدەنتتەردىڭ 70 پايىزدان استامى اقىلى نەگىزدە وقيدى. جىل سايىن وقۋ اقىسىنىڭ ءوسۋى ستۋدەنتتەر سانىنىڭ ازايۋىنا, جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىقتىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى. وقۋ اقىسى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋىنە تىكەلەي بايلانىستى بولۋى كەرەك.
قارجىلاي مۇمكىندىگىنە قاراي وقۋ ورنىن تاڭداۋ بولاشاق مامانداردىڭ قۇقىعىن شەكتەۋ ەمەس پە؟ سوندىقتان مەملەكەت وقۋ اقىسىن بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن بىردەي مولشەردە بەلگىلەپ زاڭمەن رەتتەۋى قاجەت. مۇنداي رەتتە بىركەلكى وقۋ اقىسىنا قاراي بولاشاق زاڭگەرلەر وقۋ ورنىن ەركىن تاڭدايدى. بەلگىلەنگەن وقۋ اقىسى سالىق زاڭناماسىنا ساي كەلەر ەدى. مەملەكەت وسى زاڭگەر ماماندىعىن العانداردىڭ ءبىلىم دارەجەسىنىڭ بەلگىلەنگەن تالاپقا ساي كەلەتىنىن قالاي انىقتايدى؟ ازىرگە بۇل ساۋالدىڭ جاۋابى جوق. وسىعان بايلانىستى كاسىبي بىلىكتى زاڭگەر-مامان دايارلاۋ ءۇشىن ابيتۋريەنتتەرگە تالاپ كۇشەيتىلۋى قاجەت. ولاردىڭ ماماندىقتى شىن ۇناتىپ قالايتىنىنا, بولاشاق ماماندىقتىڭ ادام, قوعام, مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن ايرىقشا قىزمەتتىك جاعدايىنا ءتۇسىنىستىكپەن, جاۋاپتىلىقپەن قارايتىندىعىنا نازار اۋدارعان ءجون.
ەكىنشىدەن, زاڭگەر ماماندىعىنا وقۋعا بىرىڭعاي ۇلتتىق تەستىلەۋدەن كەمىندە 70 بالل العان ۇمىتكەرلەردى وقۋعا قابىلداسا, ءبىلىم ساپاسى ارتا تۇسەر ەدى. زاڭ ماماندىعى بويىنشا وقيتىن ستۋدەنتتەر وقۋ جوسپارىنا سايكەس, كۋرستىق, ديپلومدىق جۇمىس جازىپ, قورعاۋعا مىندەتتى. بۇل ماسەلە قالاي جۇزەگە اسۋدا. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى م.تىنىكەەۆ: «تاياق لاقتىرساڭ ەكونوميست جانە زاڭگەرلەرگە تيەدى» دەپ تۇجىرىمداما جاساپتى. (ەگەمەن قازاقستان. №255. 16.11.2013ج.) وسى ماقالاسىندا دەپۋتات م.تىنىكەەۆ ستۋدەنتتەردىڭ كوبىنىڭ كۋرستىق, ديپلومدىق جۇمىستاردى ينتەرنەتتەن كوشىرىپ الاتىنىن ايتىپ, مۇنداي قۇبىلىسپەن كۇرەس جۇرگىزۋ ءۇشىن جوعارعى وقۋ ورىندارىنا «انتيپلاگيات» باعدارلاماسىن ەنگىزۋدى ۇسىنادى. «ەگەر بۇل باعدارلامانى شىنداپ قولعا الساق, ەلىمىزدە تەك ءبىلىمدى ماماندار دايارلاۋ ىسكە اسىرىلادى», – دەپ ءتۇيىندەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
مەنىڭ ويىمشا, ءماجىلىس دەپۋتاتىنىڭ پىكىرى دۇرىس. كۋرستىق, ديپلوم جۇمىستارىن قورعاۋ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوبىندە فورمالدى تۇردە ءجۇزەگە اسادى. بۇرىن جازىلعان جۇمىستاردى پايدالانۋ سياقتى جات قۇبىلىستار كوپ. سوندىقتان كۋرستىق, ديپلوم جۇمىستارىن جازۋعا وتە دارىندى ءوز بىلىمىمەن عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيالاردا باياندامالار جاساپ كورسەتە بىلگەن تالانتتى ستۋدەنتتەرگە عانا رۇقسات ەتكەن دۇرىس, باسقالارى بولسا, كۋرستىق, ديپلوم جۇمىسىن جازۋدىڭ ورنىنا ارنايى پاندەر بويىنشا ءدارىس تاڭداپ, ەمتيحان تاپسىرعان ءجون بولار ەدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە ديپلوم جۇمىسىنا پىكىر جازاتىن رەتسەنزەنتتەردىڭ ءتىزىمى كافەدرانىڭ ۇسىنىسى بويىنشا رەكتوردىڭ بۇيرىعىمەن بەكىتىلەدى. ال رەتسەنزەنتتەردىڭ ديپلوم جۇمىسىنا بەرگەن قورىتىندىسى دۇرىس بولماسا, ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قالاي بولادى, ول جاعى ەشقانداي قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەردە كورىنىس تاپپاعان. ويلاناتىن ماسەلە.
ستۋدەنتتەرگە ساپالى ءبىلىم بەرۋدىڭ نەگىزگى كىلتى – ءبىلىمدى وقىتۋشىلار قۇرامىنا بايلانىستى. ءبىلىمدى وقىتۋشى-پروفەسسورلاردى جۇمىسقا تارتۋ, ولاردىڭ ادال ەڭبەگىن كوتەرمەلەۋ, عىلىم, ءبىلىم سالاسىندا ايانباي تەر توگىپ ەڭبەك ەتۋىن قامتاماسىز ەتۋ – ءاربىر جوعارعى وقۋ ورنىنىڭ باستى مىندەتى. بىزدە قازىر بىرەۋ رەكتور, دەكان, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولسا, ءوز كادرلارىن جۇمىسقا تارتۋ, ءبىلىمدى, ءادىل ۇستازداردى قىزمەتتەن شەتتەتۋ سياقتى جات قۇبىلىستار كورىنىس تاۋىپ قالادى. مۇنداي ءىس-ارەكەت مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىنە جات قۇبىلىس ەكەندىگى قاتاڭ ەسكەرىلۋى قاجەت.
قازىرگى كەزدە ماگيسترلىق ديپلومى بار وقىتۋشىلاردىڭ سانى كوبەيدى. ولار اعا وقىتۋشى دەگەن اتاق الىپ ءدارىس وقيدى, كۋرستىق, ديپلومدىق جۇمىستارعا, وندىرىستىك-تاجىريبەلىك ىستەرگە جەتەكشىلىك ەتەدى. بىراق ولاردىڭ كوبىنىڭ ۇستازدىق-پەداگوگيكالىق تاجىريبەسىنىڭ ازدىعىنان ساپالى ءبىلىم بەرۋگە ورەسى جەتپەيدى. جالپى كەز-كەلگەن وقىتۋشىلىق قىزمەتكە قابىلداۋ كونكۋرستىق نەگىزدە, ادىلەتتىك قاعيداسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلسا, بىلىكتىلىك ساپاسى ارتار ەدى, مۇنداي رەتتە تامىر-تانىستىق, جەرلەستىكپەن, سىبايلاستىقپەن قىزمەتكە كەلەتىندەردىڭ جولى دا كەسىلەر ەدى.
جوو-لاردا وقىتۋشىلىق قىزمەتكە, ستۋدەنتكە بەرىلىپ, بىرگە جۇمىس ىستەيتىن, ولارعا تياناقتى, ساپالى ءبىلىم بەرەتىن, ءوز ىسىمەن, عىلىمي ەڭبەگىمەن ءۇلگى بەرەتىن ۇستازدار الىنۋى كەرەك. جوعارى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن, كەزىندە ەلىمىزدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا ءجۇرگىزىلىپ جاتقان كەزەكتەن تىس مەملەكەتتىك اتتەستاتتاۋدى ۇلگىگە الىپ, قۇقىق پاندەرىنەن ءدارىس بەرەتىن وقىتۋشىلاردى مينيسترلىك, رەكتورات قۇرعان ءتاۋەلسىز كوميسسيا ارقىلى كەزەكسىز اتتەستاتتاۋدى وتكىزۋ شارالارى پايدالى بولادى دا دەپ ەسەپتەيمىن.
جالپى ەلىمىز قۇقىقتىق مەملەكەت بولعاندىقتان ءبىلىمدى, بىلىكتى, ادىلەتتىڭ اق جولىن اتتامايتىن زاڭگەر ماماندارىن دايارلاۋ وتە كەرەك.
ارىقباي اعىباەۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى